Małopolska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zobacz też: inne znaczenia hasła Małopolska.

Małopolskakraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty; dzielnica historyczna Polski. Stolicą Małopolski jest Kraków.

Nazwa Małopolska (łac. Polonia Minor) została po raz pierwszy użyta w źródłach pisanych w 1411 r.[1], a potwierdzona została dopiero w roku 1493 w Statucie Piotrkowskim króla Jana Olbrachta[2] (podczas obrad dwuizbowego sejmu walnego w Piotrkowie w latach 1493–1496)[3] celu odróżnienia tej części państwa od Wielkopolski (łac. Polonia Maior). Pierwotne znaczenie tej nazwy nie jest pewne – słowa maior i minor można odczytywać tu w kilku kontekstach (nie tylko najbardziej oczywiste większa – mniejsza, ale też np. starsza – młodsza, rozszerzona – właściwa).

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Kraina historyczna Małopolska administracyjnie położona jest we współcześnie istniejących województwach: małopolskim, świętokrzyskim, lubelskim (zachodnia część), podkarpackim (zachodnia część), łódzkim (wschodnia część), mazowieckim (część południowa), śląskim (wschodnia i północna część).

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Do XVIII wieku właściwą Małopolskę stanowiły obszary 3 dawnych województw: Krakowskie, Sandomierskie i Lubelskie[4][5] oraz kupione (w XV wieku) przez Zbigniewa Oleśnickiego, biskupa krakowskiego, od książąt śląskich księstwo Siewierskie, oraz odzyskane przez Władysław Jagiełłę (najpierw drogą zastawu) starostwo Spiskie z 13 miastami.

Herb Województwo Stolica Obraz Sejmik Obraz
POL województwo krakowskie IRP COA.svg Województwo krakowskie
(z włączonymi księstwami oświęcimskim, zatorskim
oraz księstwem siewierskim)
Kraków 20091114 Krakow Wawel 7770.jpg Proszowice Proszowice - kościół widok od południa (10.XI.2007).JPG
POL województwo sandomierskie IRP COA.svg Województwo sandomierskie Sandomierz Zamek w Sandomierzu (1).JPG Opatów Opatów - kolegiata - ZJ001.jpg
POL województwo lubelskie IRP COA.svg Województwo lubelskie Lublin Zamek w Lublinie od strony zachodniej.jpg Lublin Lublin katedra.JPG

Województwa te powstały z istniejących wcześniej ziem: krakowskiej, sandomierskiej, lubelskiej. Siedzibą sejmiku generalnego dla prowincji małopolskiej było Nowe Miasto Korczyn.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Obszar Małopolski do XVIII wieku na tle współczesnego podziału administracyjnego Polski

Małopolska graniczy na zachodzie ze Śląskiem i Wielkopolską. Granicę między Małopolską a Wielkopolską stanowi częściowo górna Warta oraz środkowa Pilica.[potrzebne źródło]. Na południowym zachodzie tradycyjną granicą ze Śląskiem jest rzeka Biała – granica między dawnymi diecezjami wrocławską i krakowską. Na południowym zachodzie granica biegnie szczytami Beskidu Śląskiego: Klimczok, Barania Góra, Ochodzita. Teren księstwa: księstwa oświęcimskiego i zatorskiego w latach 1179–1445 było we władaniu książąt opolsko-raciborskich, następnie cieszyńskich, a także króla czeskiego. Na wysokości miast Czechowice-Dziedzice, Pszczyna i Bieruń rzeką graniczną jest Wisła aż do ujścia Przemszy którą dalej biegnie granica.[potrzebne źródło] W Górnośląskim Okręgu Przemysłowym granicą jest Brynica. W latach od 1331 do 1817 Imielin, Kosztowy i Chełm Śląski były własnością biskupów krakowskich. Do 1179 kasztelania bytomska była częścią Małopolski.

Północna granica z Mazowszem przebiega wzdłuż obrzeży ziemi sandomierskiej i przebiegała przez Wyśmierzyce na linii rzeki Pilica do Stoczka, następnie okolice Żelechowa do rzeki Liwiec.

Na wschodzie graniczy z Rusią Czerwoną.

Południowa granica Małopolski to granica Rzeczypospolitej (z wyjątkiem Spiszu i Orawy).

Północna, południowa oraz wschodnia granica Małopolski niemal w całości pokrywa się z granicami dawnych województw w czasie I Rzeczypospolitej: krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego[6].

Regiony kulturowe Małopolski[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze Małopolski wykształciły się regiony kulturowe posiadające własne nazwy: Podhale, Powiśle Lubelskie, Ziemia sandomierska, Radomskie, Sądecczyzna, Zagłębie Dąbrowskie, Zagłębie Krakowskie, Żywiecczyzna.

Z Małopolską związanych jest ponadto wiele grup etnograficznych posiadających własne obszary zasięgu kulturowego.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Wody[edytuj | edytuj kod]

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.

Źródła wód mineralnych znajdują się w Pieninach i Beskidzie Sądeckim, gdzie występują wody „szczawy”. Znajdują się tam liczne uzdrowiska z wodami mineralnymi, np.: Piwniczna-Zdrój, Muszyna, Krynica-Zdrój.

Góry[edytuj | edytuj kod]

Na południu regionu znajduje się najwyższe pasmo górskie w łańcuchu Karpat - Tatry. Najwyższym szczytem Małopolski są Rysy (2499 m n.p.m.). W północnej części zlokalizowane są Góry Świętokrzyskie.

Surowce[edytuj | edytuj kod]

Okolice Wieliczki i Bochni słyną z wielowiekowej tradycji wydobywania soli kamiennej. Na terenie Małopolski leży Lubelskie Zagłębie Węglowe.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Stolicą regionu jest Kraków.

Poniższa tabela stanowi wybór miast w Małopolsce z listy stu największych pod względem ludności miast w Polsce (stan z 31.12.2012)[7]:

Lp. Miasto Ludność Powierzchnia
(km²)
Województwo
1. POL Kraków COA.svg Kraków 758463 326,80 małopolskie
2. POL Lublin COA 1.svg Lublin 347678 147,45 lubelskie
3. POL Częstochowa COA.svg Częstochowa 234472 159,71 śląskie
4. POL Radom COA.svg Radom 219703 111,80 mazowieckie
5. Sosnowiec Herb.svg Sosnowiec 213513 91,06 śląskie
6. Herb miasta Kielce.svg Kielce 200938 109,65 świętokrzyskie
7. POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała[8] 174370 124,51 śląskie
8. POL Dąbrowa Górnicza COA 1.svg Dąbrowa Górnicza 124701 188,73 śląskie
9. POL Tarnów COA.svg Tarnów 112952 72,38 małopolskie
10. POL Jaworzno COA alt.svg Jaworzno 94305 152,67 śląskie
11. POL Nowy Sącz COA.svg Nowy Sącz 84129 57,58 małopolskie
12. Herb Siedlce.svg Siedlce 76393 32,00 mazowieckie
13. POL Ostrowiec Świętokrzyski COA.svg Ostrowiec Świętokrzyski 72871 46,43 świętokrzyskie
14. POL Stalowa Wola COA.svg Stalowa Wola 64189 82,52 podkarpackie
15. POL Mielec COA.svg Mielec 61238 46,89 podkarpackie
76. POL Będzin COA.svg Będzin 58735 37,37 śląskie
16. Starachowice herb.svg Starachowice 51695 31,82 świętokrzyskie
17. POL Zawiercie COA.svg Zawiercie 51688 85,25 śląskie
18. POL Puławy COA.svg Puławy 49456 50,49 lubelskie
19. POL Tarnobrzeg COA.svg Tarnobrzeg 48558 85,39 podkarpackie
20. Skarzysko kamienna herb.svg Skarżysko-Kamienna 47987 64,39 świętokrzyskie
21. POL Dębica N COA.svg Dębica 47180 34,02 podkarpackie

Ciekawostki:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Archeologia[edytuj | edytuj kod]

Państwo Wiślan[edytuj | edytuj kod]

Polska w okresie rozbicia dzielnicowego

Prawdopodobnie pod koniec VIII w powstało na ziemiach późniejszej Małopolski państwo Wiślan, które uznaje się wraz z państwem Polan za kolebkę państwowości polskiej. Stolicą Wiślan był Kraków (Wawel) lub Wiślica. Nie jest pewne, czy w skład państwa Wiślan wchodziła ziemia sandomierska, którą od ziemi krakowskiej odróżniają wzorce osadnictwa doby plemiennej oraz brak w ziem sandomierskiej „wielkich grodów” wiślańskich. Oddzielał także te regiony płaszcz lasów staszowskich (Puszcza Rytwiańska i Szydłowska). Istnieją hipotezy, jakoby Wiślanie w IX w. zostali podporządkowani państwu wielkomorawskiemu i przyjęli za jego pośrednictwem chrześcijaństwo, nie znajdują one jednak przekonującego oparcia w materiale dowodowym. Upadek państwa wielkomorawskiego nie przyniósł radykalnej zmiany sytuacji politycznej w Małopolsce. Być może w X wieku ziemie Wiślan znalazły się pod panowaniem czeskim, jednak nie da się rozstrzygnąć, kiedy to nastąpiło, jaki miało zasięg, charakter i czy w ogóle miało miejsce[9].

Małopolska w okresie panowania Piastów i Przemyślidów[edytuj | edytuj kod]

Wawel – dawna siedziba królów Polski

Pod koniec X wieku Małopolskę Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko-czeskiej w 989[10]) Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza I Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą. W 1040 roku Kraków stał się stolicą Polski.

W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia krakowska i ziemia sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora. W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju. W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Powołanie na tron krakowski Kazimierza II Sprawiedliwego, najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, Bolesław Wstydliwy. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwały do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny. Książę prowadził wojny z książętami ruskimi, Jaćwingami, Litwinami, Tatarami. Od 1291 roku władcą ziemi krakowskiej został król czeski Wacław II, a w 1305 roku Wacław III z rodu Przemyślidów. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd aż do 1734 Kraków był miejscem koronacji królów Polski. W 1333 zmarł Władysław Łokietek. Pogrzeb króla w Krakowie umocnił rolę miasta jako metropolii monarszej.

W tym samym roku rozpoczęło się panowanie Kazimierza Wielkiego. Za panowania Kazimierza Wielkiego powstał wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska. W 1364 roku z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego powstała Akademia Krakowska. Uniwersytet został odnowiony i unowocześniony przez Jadwigę Andegaweńską i Władysława II Jagiełłę.

W 1474 roku ziemia lubelska i ziemia łukowska zostały wydzielone z województwa sandomierskiego jako województwo lubelskie.

I Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Małopolska (niem. Kleinpolen, napisana małymi literami) przed rokiem 1660, fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z 1892 r.

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw: krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[11].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju Krakowa oraz spadku jego znaczenia.

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski. By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze[12].

Czasy zaborów[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Królestwa Polskiego w 1831 r. Mapa przedstawia podział z lat 1816–1844

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski – w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r. w ramach I zaboru Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły północno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności ojczyźnie i walki o jej niepodległość. Rozpoczęła się insurekcja kościuszkowska, która szybko upadła i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Monarchii Habsburgów (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Królestwa Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od „starej”, obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego. Wcześniej w 1807 r., w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego.

W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na kongresie wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austrii. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], wyższa uczelnia technicznej – Szkoła Akademiczno-Górnicza[16][17].

W 1818 r. w Królestwie Kongresowym przeniesiono do Kielc stolicę województwa krakowskiego[18].

W 1846 roku wybuchło powstanie krakowskie, które było próbą ogólnonarodowego powstania pod hasłami demokracji, podjętą w Wolnym Mieście Krakowie. Powstanie krakowskie jest jedynym polskim zrywem narodowowyzwoleńczym wymierzonym przeciwko trzem okupantom jednocześnie: Rosji, Prusom, Austrii. Nie tylko w zamierzeniach, ale również w praktyce i formalnie, ponieważ były to tzw. „państwa opiekuńcze” Rzeczypospolitej Krakowskiej. Do powstańczych walk, starć i wystąpień zbrojnych doszło na terenie Krakowa i Galicji, oraz Królestwa Kongresowego. Najbardziej znanymi epizodami powstania krakowskiego była rzeź galicyjska oraz powstanie chochołowskie.

W dwa lata po powstaniu krakowskim w Europie wystąpiła seria zrywów rewolucyjnych i narodowych (Wiosna Ludów), która objęła również teren Małopolski w zajętej przez zabór austriacki. Z Krakowa i Lwowa słano do cesarza petycje, żądające równości wobec prawa, wolności słowa, zwołania sejmu, zniesienia powinności poddańczych, a przede wszystkim pańszczyzny, wreszcie w sprawach narodowych – spolszczenia szkół i urzędów. Równocześnie w Krakowie utworzony został Komitet Narodowy, który przystąpił do organizowania Gwardii Narodowej. Wówczas władze austriackie faktycznie zniosły pańszczyznę, jednak ostatecznie niepodległościowe wystąpienia Polaków zostały spacyfikowane, a polskie organizacje wojskowe rozbrojone.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju (choć przecież austriacka Galicja była zajmowała znacznie większy obszar niż dzisiejsze województwo małopolskie; obejmowała też tereny, które historyczną Małopolską nie były), a także w polskiej tożsamości społecznej[11].

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Obszar Kresów Wschodnich obejmujących: województwo lwowskie, woj. tarnopolskie i woj. stanisławowskie określano terminem Małopolska Wschodnia. Pierwszym wolnym miastem w Małopolsce i w Polsce porozbiorowej stał się Tarnów[19]. Został on wyzwolony z 30 na 31 października 1918[20].

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe.

W latach 1936–1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć gospodarczych II Rzeczypospolitej. Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej Małopolska obejmowała województwo krakowskie, kieleckie oraz część województwa łódzkiego, lubelskiego i lwowskiego. W 1949 na terenie Małopolski rozpoczęto budowę pierwszego polskiego powojennego miasta. Nowa Huta w założeniu miała się stać socrealistycznym miastem. Jednak w 1951 Nowa Huta stała się dzielnicą administracyjną Krakowa. W 1954 roku otwarto największy wówczas Kombinat Metalurgiczny. W latach 1972–1978 na terenie Małopolski Zachodniej w Zagłębiu Dąbrowskim wybudowano największy kombinat metalurgiczny zajmujący się hutnictwem żelaza. 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej po raz pierwszy od ponad 200 lat oficjalnie jednemu z obszarów Polski nadano nazwę „województwo małopolskie”, nawiązującą do historycznego pojęcia Małopolska.

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są właśnie obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego[11] (pomimo że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej[8]) Historyczną częścią Małopolski jest też Zagłębie Dąbrowskie, leżące obecnie w województwie śląskim.

Na początku XXI wieku Kraków ponownie stał się drugim co do wielkości miastem Polski.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Od 1999 roku w maju odbywają się Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Impreza trwa dwa dni, podczas których bezpłatnie udostępniane są publiczności zabytki na co dzień zamknięte przed zwiedzającymi[21][22].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Małopolska w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Jak książę Bolesław i skryba Maciej Wielkopolskę stworzyli, z Jerzym Strzelczykiem rozmawia Piotr Bojarski (wersja elektroniczna, artykuł ukazał się z „Gazecie Wyborczej” w czerwcu 2007).
  2. Jerzy Krasuski, Inne spojrzenie na początki Polski. Skąd się wzięli Lechici?, [w:] Tygodnik „Polityka” nr 27 (2511) z dnia 09-07-2005; s. 66.
  3. Pod red. Adama Tatomira, Tysiąc lat dziejów Polski, Warszawa 1962, s. 95.
  4. Lucjan Tatomir: Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski. Kraków: Drukarnia „Czasu” W. Kirchmayera, 1868, s. 154.
  5. Część II: Podział na prowincje i województwa, Prowincya Małopolska. W: Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: 1903.
  6. „Do tej tak rozumianej Małopolski niewątpliwie ciążyły silnie pod różnymi względami tereny leżące nad Sanem i górnym Bugiem, czyli zachodnia część woj. ruskiego (ziemia przemyska i sanocka), woj. bełskie i ziemia chełmska.”, [w:] Studia historyczne: t. XVI. Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Kielcach, Polska Akademia Nauk. Komisja Nauk Historycznych. 1972, s. 119.
  7. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2013 r.) (GUS), [1].
  8. 8,0 8,1 Miasto powstało z połączenia położonego na historycznym Śląsku Cieszyńskim Bielska i zaliczanej do historycznej Małopolski Białej Krakowskiej.
  9. Buko Andrzej, Ziemie Polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, Univesitas, Kraków 2000, s. 150-152.
  10. Gerard Labuda: Pierwsze państwo polskie. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989. ISBN 83-03-02969-X.
  11. 11,0 11,1 11,2 Artykuł Historyczna Małopolska: http://www.nowamalopolska.pl/newsysn/formatka.php?idwyb=288.
  12. Oblężenie klasztoru jasnogórskiego przez Szwedów.
  13. Kalendarium dziejów Kielc.
  14. Stanisław Staszic – Jego życie i twórczość.
  15. Muzeum Stanisława Staszica w Pilet.
  16. Jerzy Jasiuk: Szkoła Akademiczno-Górnicza. Przegląd Techniczny. [dostęp 2011-11-05].
  17. Stowarzyszenie Absolwentów „Dąbrowskiej Sztygarki”.
  18. 2. Prehistoria. Okręgowa Rada Adwokacka w Kielcach, 2009. [dostęp 2011-06-02].
  19. Miasto Tarnów – pierwsze niepodległe! – Wiadomości24.
  20. Dzieje Tarnowa / Historia miasta / Urząd Miasta Tarnowa / Miasto / TARNÓW – Polski Biegun Ciepła.
  21. Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego, o nas. Małopolski Instytut Kultury. [dostęp 2011-11-05].
  22. Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego. [dostęp 2011-11-05].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]