Maciej Kazimierz Sarbiewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Maciej Sarbiewski)
Skocz do: nawigacji, szukaj
Maciej Kazimierz Sarbiewski SJ
Maciej Kazimierz Sarbiewski SJ
Herb Maciej Kazimierz Sarbiewski SJ
Data i miejsce urodzenia 24 lutego 1595
Sarbiewo
Data i miejsce śmierci 2 kwietnia 1640
Warszawa
nadworny kaznodzieja króla Władysława IV
Okres sprawowania od 1635
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Inkardynacja Jezuici
Prezbiterat 3 czerwca 1623
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Autor:Maciej Kazimierz Sarbiewski w Wikiźródłach
Wikicytaty Maciej Kazimierz Sarbiewski w Wikicytatach
Nagrodzony wieńcem laurowym
popiersie Macieja Kazimierza Sarbiewskiego dłuta Jana Kryńskiego przed 1885
popiersie Macieja Kazimierza Sarbiewskiego dłuta Andrzeja Le Bruna
Frontispis Lyricorum librorum według szkicu Rubensa
Maciej Kazimierz Sarbiewski
grób Macieja Kazimierza Sarbiewskiego na Cmentarzu Powązkowskim – alejka oznaczona tablicą[1], pod którą znajduję się zbiorowa mogiła[2], 2009
tablica[1] oznaczająca grób Macieja Kazimierza Sarbiewskiego[3] w zbiorowej mogile, kościół św. Karola Boromeusza - ściana zakrystii, Cmentarz Powązkowski

Maciej Kazimierz Sarbiewski SJ herbu Prawdzic łac. Mathias Casimirus Sarbievius (ur. 24 lutego 1595 w Sarbiewie koło Płońska, zm. 2 kwietnia 1640 w Warszawie) – światowej sławy polski poeta neołaciński i teoretyk literatury epoki baroku, kaznodzieja nadworny Władysława IV, jezuita.

Nazywany bywał Horatius Sarmaticus (łac. sarmackim Horacjuszem), Horatius Christianus (łac. chrześcijańskim Horacjuszem), laureat najwyższej ówczesnej nagrody literackiej "laur poetycki" (łac. Poeta laureatus) o prestiżu porównywanym z nagrodą Nobla w dziedzinie literatury. Najbardziej popularny i najczęściej wydawany polski autor za granicą[4] przed Henrykiem Sienkiewiczem.

Spis treści

[edytuj] Życiorys

Ojcem jego był Mateusz Sarbiewski, a matką Anastazja z Milewskich. Bratem jego był Stanisław Sarbiewski (zm. 1665 r.) – wojewoda mazowiecki, marszałek izby poselskiej, dzielny dowódca, który ścigał Chmielnickiego i posłował do Moskwy i do Szwedów.

Naukę rozpoczął w 1607 w kolegium jezuickim w Pułtusku. 25 lipca 1612 wstąpił do zakonu jezuitów w Wilnie[5]. Studiował w kolegium jezuickim w Braniewie (1614-1617), (gdzie spotkał św. Andrzeja Bobolę) i na Akademii Wileńskiej (1620-1622).

Wsławił się łacińskim Wierszem na pochwałę Jana Karola Chodkiewicza – hetmana – tegoż zwycięstwo pod Chocimem w 1621 r.

W 1622 wysłany został przez swoich zakonnych przełożonych na studia do Rzymu. Podróżując z klerykami: Janem Grużewskim, Andrzejem Rudominem i Mikołajem Zawiszą w lasach w okolicach Bambergu został napadnięty i obrabowany[6] przez rozbójników. Mikołaj Zawisza, ranny w napaści pod Bambergiem, zmarł na febrę po przybyciu do Rzymu[6].

Na dworze papieża-poety Urbana VIII stał się jednym z grona czołowych intelektualistów europejskich. Z jego rąk otrzymał najwyższą nagrodę literacką świata – laur poetycki jako poeta laureatus – złoty naszyjnik z medalem Ojca Świętego. W tym też roku 1622 opisał wierszem swoją podróż do Rzymu (Iter Romanum). 3 czerwca 1623 otrzymał w Rzymie święcenia kapłańskie[7].

W 1625 r. powrócił do Polski, przebywał w Nieświeżu, został profesorem teologii i retoryki na Akademii Wileńskiej. Wykładał poetykę i retorykę w kolegiach w Krożach i w Połocku oraz na Akademii Wileńskiej, gdzie uzyskał w 1632 doktorat z filozofii, a w 1636 teologii. W 1635 został królewskim kaznodzieją Władysława IV.

Był jednym z największych poetów europejskich epoki baroku. Jego Lyricorum libri doczekały się kilkudziesięciu wydań w całej Europie. W 1632 wydana została Lyricorum libri IV w Antwerpii luksusowa edycja z miedziorytami Petera Paula Rubensa w wysokim nakładzie (jak na owe czasy) 5000 egzemplarzy[8].

Zmarł nagle, wskutek udaru[9][10], który nastąpił w trakcie ostatniego, pożegnalnego kazania wygłoszonego w kościele św. Jana Chrzciciela.

[edytuj] Trzy pogrzeby

Pochowany w podziemiach kościoła o.o. jezuitów w Warszawie, "bez żadnego pomnika"[11]. Po kasacie zakonu jezuitów (1773) ok. 1834[12] przeniesiony do podziemi kościoła pw. św. Pryma i Felicjana o.o. pijarów na ul. Długiej. Gdy po Powstaniu Listopadowym carskie władze zaborcze przekazały kościół o.o. pijarów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, na polecenie namiestnika Iwana Paskiewicza[13] przeniesiony wraz z pijarami i potajemnie pochowany przez Rosjan w zbiorowej mogile[14] pod aleją w sąsiedztwie kościoła św. Karola Boromeusza, "aby zginął ślad i nie oddawano im hołdu jako bohaterom narodowym"[15], na Cmentarzu Powązkowskim[16] (miejsce nieoznakowanej, zbiorowej mogiły o.o. pijarów i jezuitów, znajdujące się pod cmentarna alejką między kwaterami 7 i 9 ok. 8 kroków tj. ok. 6 m od ściany zakrystii koscioła)[12] jest oznakowane tablicą na zewnętrznej ścianie kościoła św. Karola Boromeusza[1] , z napisem: "w pobliżu tej tablicy spoczywają pod drogą cmentarną w nieoznakowanej mogile zbiorowej usunięci przez zaborcę z kościoła przy ul. Długiej po Powstaniu Listopadowym i tu skrycie pogrzebani księża pijarzy:... ...I wielu innych Requiescant in pace" wmurowaną z inicjatywy o. Innocentego Buby, SchP).

[edytuj] Twórczość

Tworzył po łacinie. Jedynym zachowanym dziełem po polsku[17] jest kazanie[18] (Laska marszałkowska albo kazanie na pogrzebie Jana Stanisława Sapiehy, W. Marszałka Litewskiego, Wilno, 1635) wygłoszone na pogrzebie Jana Stanisława Sapiehy. Sześć lat po śmierci poety dokonano tłumaczenia zbioru Lyricorum librorum na angielski ("Odes of Casimire by G. H.,", Princes Armes, St. Paul's Church Yard, 1646)[19]. W Kolonii ukazało się aż siedem wydań jego wierszy. Jeszcze w XX wieku wydawano po węgiersku. Pierwszy niekompletny przekład Liryków w tłumaczeniu Władysława Syrokomli ukazał się w Wilnie w 1851, kompletny przekład wierszy w tym Liryków Sarbiewskiego w przekładzie Tadeusza Karyłowicza, SI ukazał się dopiero w 1980. Pisma teoretycznoliterackie Sarbiewskiego były znane jego studentom, krążyły też w odpisach rękopiśmiennych; drukiem ukazały się w wieku XX. Powstały po łacinie. Obszerny traktat De perfecta poesi (O poezji doskonałej) (wyd. 1954, edycja dwujęzyczna, tłum. Marian Plezia) dotyczy eposu, wskazuje antyczne spełnienia gatunku (Homer, Wergiliusz), daje alegoryczną interpretację Eneidy Wergiliusza jako poematu o wędrówce duchowej człowieka, przede wszystkim jednak zawiera nowatorskie rozważania o istocie działań poety, porównanego tu do Boga (tworzy "na wzór Boga" – instar Dei), bo też dzieło poetyckie wydaje się bytem "jakby na nowo" (quasi de novo) stworzonym (creari). Władysław Tatarkiewicz nazywając Sarbiewskiego "pierwszym Polakiem w dziejach estetyki" uznał tę koncepcję za barokową zapowiedź romantyzmu. Wśród rozpraw zebranych w tomie Wykłady poetyki (wyd. 1958, ed. dwujęzyczna, tłum. Stanisław Skimina) wybitny i nowatorski jest esej De acuto et arguto (O poincie i dowcipie), ukazujący oksymoron, paradoks jako "zgodną niezgodność" (concors discordia), tj. przykład jedności treści i formy, zarazem poznawczej, zaskakującej mocy języka poetyckiego. Esej ten stanowi teoretyczne zaplecze estetyki barokowego konceptyzmu. Wreszcie obszerne dzieło Dii gentium (Bogowie pogan) (wyd. 1972, ed. dwujęzyczna, tłum. Krystyna Stawecka) stanowi swoisty słownik znaczeń symbolicznych, wysnuty z mitologii antycznej, a rozwijany też w kontekście symboliki chrześcijańskiej. Jest to znamienna dla jezuitów próba syntezy kulturowej.

[edytuj] Dzieła

  • Lyricorum libri III – 1625
  • Descriptio gentium – 1630
  • Lyricorum libri IV – 1634
  • Epodon liber unus alterque Epigrammatum – 1634
  • De perfecta poesi (O poezji doskonałej)
  • De acuto et arguto (O poincie i dowcipie)
  • Characteres lyrici (O rodzajach lirycznych)
  • De virtutibus et vitiis carminis elegiaci (O zaletach i wadach pieśni elegijnej)
  • Dii gentium (Bogowie pogan)
  • Iter Romanum (Droga rzymska) – 1622
  • parafrazy Anakreonta, Owidiusza, Antologii Palatyńskiej i Horacego

Kazania:

[edytuj] Pamięć o ks. Macieju Kazimierzu Sarbiewskim SJ

Poeta, należący do autorów polskich najczęściej publikowanych w oryginale i przekładach od blisko 400 lat w kraju i za granicą, w swojej ojczyźnie należy do autorów nieznanych i zapomnianych, powoduje to m.in. brak tłumaczeń i łacina, "...która w czasach nam współczesnych urosła do rozmiarów zapory nie do przebycia dla przeciętnie wykształconego Polaka."[20]. W Polsce jedynie 4 ulice: w Warszawie, Przemyślu, Pułtusku i Baboszewie noszą jego imię (2009)[21].

Na Litwie w Wilnie jeden z dziedzińców Uniwersytetu Wileńskiego, gdzie poeta otrzymał doktoraty: z filozofii i teologii oraz wykładał − nazwano jego imieniem (dziedziniec im. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego – lit.: Motiejus Kazimieras Sarbievijus kiemo).

Cenną inicjatywą przywrócenia poety polskiej kulturze są "Międzynarodowe Dni ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego".

[edytuj] Międzynarodowe Dni ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego

Poeta patronuje "Międzynarodowym Dniom ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego "Chrześcijański Horacy z Mazowsza"", w ramach których odbywa się Ogólnopolski Konkurs Poetycki "O laur Sarbiewskiego" w Sarbiewie i Płońsku oraz towarzyszący festiwal muzyki baroku "Musica Sarbieviana", zainicjowanych i organizowanych przez poetkę, pisarkę i dziennikarkę Teresę Kaczorowską[22] przy współpracy Stowarzyszenia Academia Europaea Sarbieviana[23].

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 tablica znajduje się na filarze między oknami zakrystii – zob. zdjęcia wmurowana z inicjatywy o. Innocentego Buby, SchP
  2. ↑ znicze oznaczają orientacyjne położenie mogiły pod alejką
  3. ↑ bez wymienienia imienia poety jako "...i wielu innych..." wmurowana w ścianie kościoła św. Karola Boromeusza z inicjatywy o. Innocentego Buby
  4. ↑ "... Żaden literat Polski niepodległej nie może poszczycić się nawet w połowie taką liczba wydań swych dzieł, jak Sarbiewski". ... za biogramem Macieja Kazimierza Sarbiewskiego autorstwa Mirosława Korolko w Maciej Kazimierz Sarbiewski: Lyrica Liryki. Warszawa: Instytut Wydawniczy "PAX", 1980, s. XLIV. ISBN 83-211-0082-1. 
  5. ↑ M. Korolko, id., s. VI-VII
  6. ↑ 6,0 6,1 poetycki opis podróży do Rzymu w Iter Romanum (Droga rzymska) łac. i w pl. przekładzie Tadeusza Karyłowicza w: Maciej Kazimierz Sarbiewski: Lyrica Liryki. Warszawa: 1980, s. 552-565. ISBN 83-211-0082-1. 
  7. ↑ M. Korolko, id., s. VIII
  8. ↑ Prof. dr hab. Edmund Kotarski: Maciej Kazimierz Sarbiewski (Sarbievius) (pol.). Wirtualna Biblioteka Literatury Polskiej. [dostęp 26 marca 2009].
  9. ↑ Teresa Kaczorowska Maciej Kazimierz Sarbiewski, SJ ... zob. linki zewnętrzne
  10. ↑ Wojciech Grochowski w "Tygodniku Ilustrowanym" z 1863 roku tak opisuje ostatnie ziemskie chwile naszego wybitnego poety: "Mimo że szacunek i łaski królewskie, życie dworskie nużyło poetę, pragnął je opuścić i Władysław IV zgodził się na to wreszcie. Już się przygotował do odjazdu, gdy na nieszczęście przybył do Warszawy jakiś znaczny pan, który nigdy nie słyszał Sarbiewskiego. Uprosił on króla, że skłonił mówcę do powiedzenia jeszcze jednego kazania. Do tego ostatniego wystąpienia sposobił się z takim namysłem, że jak mówi Niesiecki [Niesiecki za Tygodnikiem Ilustrowanym 171/1863], aż kropla krwawa wystąpiła mu na czoło. Kazanie powiedział świetne, ale zeszedłszy z ambony uczuł silny ból głowy, tak, iż musiał położyć się w łóżko, i w trzecim dniu choroby przeniósł się do wieczności". za: Piotr Czartoryski-Sziler: Wielcy zapomniani: Ksiądz Maciej Kazimierz Sarbiewski – wybitny twórca baroku (pol.). Nasz Dziennik. [dostęp 18 marca 2009]., Wojciech Grochowski: ks. Maciej Kazimierz Sarbiewski (pol.). Tygodnik Ilustrowany nr 171 z 3 stycznia 1863. [dostęp 24 marca 2009].
  11. ↑ W. Grochowski, Tygodnik Ilustrowany, nr 171/1863, s. 3; K.W. Wójcicki, id., s. 94
  12. ↑ 12,0 12,1 "Spoczywający w ziemi pijarzy. Od lewego krańca ściany zamykającej zakrystię kościółka powązkowskiego, licząc osiem kroków w linii prostej w głąb cmentarza, spoczywają w ziemi kości Stanisława Konarskiego, Onufrego Kopczyńskiego i wielu jeszcze innych zasłużonych dobrze krajowi pijarów. Nie ma tu najmniejszego śladu dla uwiecznienia ich pamięci, przechodzi nawet tędy żwirowa droga, którą z kościoła przenoszą do grobowisk ciała zmarłych na cmentarz. O tych więc, których prochy depczemy bez należnej czci, szczegółowo teraz opowiemy. [Maciej] Kazimierz Sarbiewski, jezuita, ów Horacy polski, jak go kiedyś zwano, uwieńczony laurem poetyckim od papieża Urbana VIII, umarł w Warszawie d. 2 kwietnia 1640 r. Pochowany został w kościele Jezuickim w temże mieście na Święto-Jańskiej ulicy, ale nie dano żadnego pomnika. Kiedy w 1834 roku czyszczono groby tego kościoła, ze szczątków ubioru poznać można było, że Jezuitów chowano bliżej wielkich drzwi, a gdzie indziej świeckie osoby. W pierwszym grobie była trumna stara w oddzielnym miejscu w formie żłobu zrobiona, bez wieka, a w niej głowa, część nogi i ręki, reszty już nie dostawało (za: Ks. Kurowski "Wiadomość historyczna o kościele, kollegijum ex. księży Jezuitów warszawskich"). Napis był na zbutwiałej desce "Po...Laur...S." Z tych kilku liter, powzięto przekonanie, że to są zwłoki Sarbiewskiego, i te złożywszy w osobnem miejscu, następnie Pijarzy, przez szacunek jaki mieli dla poety, którego dzieła wykładali po swoich szkołach, przenieśli do kościoła swego na Długiej ulicy. Kiedy jednakże wkrótce z kościoła tego uprzątnąć kości zmarłych Pijarów musieli, i te szczątki wielkiego łacińskiego poety, wraz z tamtymi wynieśli, i równo ze świtem odprowadziwszy na cmentarz Powązkowski, w miejscu przez nas wskazanem złożyli. Tu więc leżą kości oprócz Sarbiewskiego: Stanisława Konarskiego... za: Kazimierz Władysław Wójcicki: Cmentarz Powązkowski pod Warszawą tom II (pol.). Warszawa, 1856. [dostęp 25 marca 2009]. ss. 94-95.
  13. ↑ [za:] hasło "Stanisław Konarski" [w:] Polski Słownik Biograficzny tom XIII, 1967-1968, str. 476
  14. ↑ Zapomniany poeta – Maciej Kazimierz Sarbiewski (pol.). kosciol.pl. [dostęp 18 marca 2009].
  15. ↑ "O. [Inocenty Jan] Buba odszukał na Cmentarzu Powązkowskim wspólną mogiłę Stanisława Konarskiego, Onufrego Kopczyńskiego, Teodora Wagi, Ignacego Zaborowskiego, Anastazego Pomorzkanta, Szymona Bielskiego i wielu innych. Przygotował tablicę pamiątkową i zorganizował uroczystość jej odsłonięcia na zewnętrznej ścianie kościoła św. Karola Boromeusza na Powązkach dn. 27 października 1964 r. (wg. hasło "Stanisław Konarski" [w:] Polski Słownik Biograficzny tom XIII, 1967-1968, str. 476). W ten sposób zniweczył zamiary zaborców, którzy prochy tych kapłanów pochowali w zbiorowej mogile i nad nią zrobili drogę, aby zginął ślad i nie oddawano im hołdu jako bohaterom narodowym." za: o. Gerard Brumirski SchP: Buba Jan, w Zakonie o. Innocenty od Męki Pańskiej. (pol.). Pietas et Litterae Seminarium Zakonu Ojców pijarów. [dostęp 20 marca 2009].
  16. ↑ Piotr Czartoryski-Sziler, id. "Ksiądz Sarbiewski został pochowany pod kościołem OO. Jezuitów przy ulicy św. Jana. W XIX wieku jego prochy zostały przeniesione do podziemi kościoła OO. Pijarów przy ulicy Długiej, a stamtąd, na rozkaz władz zaborczych, zabrane do wspólnej mogiły na Powązkach."
  17. ↑ W. Grochowski, id.
  18. ↑ Felix Bentkowski: Historya literatury polskiej (pol.). Warszawa – Wilno 1814. [dostęp 24 marca 2009]. s. 611.
  19. ↑ Mathias Casimir Sarbiewski (ang.). The Oryginal Catolic Encyclopedia. [dostęp 25 marca 2009].
  20. ↑ M.Korolko, id., s. V
  21. ↑ [http://mapa.szukacz.pl AutoMapa] (pol.). [dostęp 12 maja 2009].
  22. ↑ Program Międzynarodowych Dni ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego (pol.). [dostęp 18 marca 2009].
  23. ↑ Stowarzyszenie Academia Europaea Sarbieviana (pol.). [dostęp 19 marca 2009].

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Linki zewnętrzne

[edytuj] Zobacz też

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Maciej_Kazimierz_Sarbiewski&oldid=29059018”
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Drukuj lub eksportuj
Narzędzia
W innych językach