Maków Podhalański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Maków Podhalański
Maków Podhalański – rzeka Skawa
Maków Podhalański – rzeka Skawa
Herb Flaga
Herb Makowa Podhalańskiego Flaga Makowa Podhalańskiego
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat suski
Gmina Maków Podhalański
gmina miejsko-wiejska
Data założenia XIV wiek
Prawa miejskie 1840
Burmistrz Paweł Sala
Powierzchnia 20,12[1] km²
Wysokość 455 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

5892[1]
292,84[1] os./km²
Strefa numeracyjna
+48 33
Kod pocztowy 34-220
Tablice rejestracyjne KSU
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Maków Podhalański
Maków Podhalański
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Maków Podhalański
Maków Podhalański
Ziemia 49°43′50″N 19°40′51″E/49,730556 19,680833
TERC
(TERYT)
2121615064
Urząd miejski
ul. Szpitalna 3
34-220 Maków Podhalański
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Maków Podhalański w Wikisłowniku
Strona internetowa
Podział gminy Maków Podhalański. 1. Maków Podhalański 2. Białka, 3. Grzechynia, 4. Juszczyn, 5. Kojszówka, 6. Wieprzec, 7. Żarnówka.
Kościół w Makowie Podhalańskim

Maków Podhalańskimiasto w woj. małopolskim, w powiecie suskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Maków Podhalański. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bielskiego. Położone nad rzeką Skawą, w Beskidzie Makowskim, u stóp Bryndzówki (698 m n.p.m.).

Siedziba gminy obejmującej miasto Maków Podhalański oraz wsie: Białka, Grzechynia, Juszczyn, Kojszówka, Wieprzec i Żarnówka.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Na północ od miasta znajduje się Pasmo Koskowej Góry, nazwane tak od najwyższego punktu, Koskowej Góry (868 m n.p.m.). Jego częścią jest Makowska Góra. Inne wzgórza w pobliżu to Ostrysz (707 m n.p.m.), Kamienna Góra (719 m n.p.m.) i Stołowa Góra (841 m n.p.m.). Na południe od rzeki rozciąga się Pasmo Jałowieckie z m.in. Malikowskim Groniem (760 m n.p.m.). Dalej w kierunku południowym (na południe od doliny rzeki Skawicy, dopływu Skawy) wznosi się trochę wyższe Pasmo Policy (najwyższy punkt 1369 m n.p.m.). Jednak najbliżej Makowa Podhalańskiego leży góra Jawor (857 m n.p.m.) w pobliżu Juszczyna. Najbardziej na południe – na granicy ze Słowacją – widać Pasmo Babiej Góry.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o Makowie jako osadzie starostów lanckorońskich pochodzą z 1378 r. Chociaż w 1358 r. znajdujemy najstarszą wzmiankę o istniejącej już rozległej parafii Makowskiej oraz kościele. Najważniejszy ośrodek pielgrzymkowy w Karpatach w Polsce przedrozbiorowej.

Od połowy XIV w. aż do rozbiorów Polski Maków Podhalański występuje jako wieś królewska i znajduje się na terytorium dawnego starostwa lanckorońskiego. Maków i okoliczne osiedla były dobrami królewskimi – stanowiły Makowszczyznę. Pierwotna osada Makowa skupiała się na osiedlu Młyny – Stary Rynek. Na środku starego rynku rosła ponad 400-letnia lipa, lecz spłonęła na początku XXI w. Przy budowie pawilonu handlowo – gastronomicznego Krokus natrafiono na ślady osiedla historycznego i obwarowanie drewniane starego rynku. Na skutek pośpiechu przy budowie, nie przekazano tego zdarzenia władzom miasta, celem przeprowadzenia skrupulatnych badań wykopaliskowych. Przypuszczalnie był to falochron, zabezpieczający centrum osiedla Maków przed wodami rzeki Skawy, która kiedyś płynęła u stóp Makowskiej Góry. Siła wody Skawy przesunęła koryto w obecne położenie natomiast ludzie wzmocnili nowe koryto budując tamę na osiedlu Jazy.

Makowianie od samych początków osady zajmowali się wyrębem drzew z otaczającej Maków puszczy beskidzkiej oraz bednarstwem. Już w XIV w. na potrzeby żupników wielickich zrębnicy z Makowa dostarczali beczki na sól. Tak więc bednarstwo było tradycyjnym rzemiosłem w Makowie. Wiadomo także, że w XVI w. Makowie istniał folwark, który historycy umiejscawiają tam, gdzie obecnie znajduje się stadion sportowy.

Na XVII w. przypada rozbudowa centrum Makowa Podhalańskiego. Budownictwo wkracza również na stoki górskie. Zabudowania stawiano tylko z drzewa, którego było pod dostatkiem w tutejszych lasach. Dachy były kryte gontami. Najazd szwedzki spowodował nie tylko upadek gospodarczy Makowa, ale przyczynił się do całkowitego jego zniszczenia. W 1657 r. król Jan Kazimierz Waza nadaje miastu przywilej wolnego wyrębu drzewa, związany z odbudową po zniszczeniach spowodowanych wojną ze Szwedami.

W 1772 r. wskutek I rozbioru Rzeczypospolitej Maków, jak większość południowej Polski przeszedł w ręce Austriaków.

W 1840 r. dawna wieś królewska stała się miastem. Maków otrzymał swój herb (najstarszy pochodzi z 1873 r.)

W 1844 r. zaczęto budowę huty żelaza Maurycy, lecz ze względu na niską opłacalność została zamknięta w 1863 r. Pod koniec XIX w. Maków został połączony linią kolejową z Krakowem (na pn.) i Chabówką (na pd.).

Podczas I wojny światowej wielu mieszkańców z Makowa i okolic zaciągnęło się do legionów Józefa Piłsudskiego, który osobiście przebywał w Makowie w listopadzie 1914 r. i w 1916 r.

Maków dwukrotnie w swej historii był siedzibą starostwa. W 1914 r. z powodu działań wojennych starostwo nie rozpoczęło urzędowania. Ponownie starostwo powołano już w wolnej Polsce w 1923 r.

Do powiatu makowskiego wchodził okręg sądowy suski z 10 gminami, jordanowski z 16 gminami oraz makowski z 10 gminami. Przed 1929 r. przyłączone zostały gminy Ponice, Chabówka oraz miasto Rabka. Ogółem powiat obejmował 823 km² powierzchni, a zamieszkiwało go 69 000 mieszkańców (1931) – sam Maków odpowiednio 22,03 km² powierzchni i 4111 mieszkańców.

W tym czasie Maków dzięki specyficznemu mikroklimatowi i dogodnym warunkom geograficznym sukcesywnie przekształcał się w duży ośrodek wczasowy dla mniej zamożnych turystów i kuracjuszy. W latach 20. XX w. rozpoczął się okres budowy domów letniskowych, rozwijało się budownictwo miejscowe, a w 1933 r. na stokach Makowskiej Góry wybudowano ośrodek wczasowy dla kolejarzy (obecnie sanatorium przeciwgruźlicze).

Dość pomyślnie rysujące się perspektywy rozwojowe na początku lat 30. XX w. zostały przyhamowane. Złożyły się na to 2 czynniki: likwidacja powiatu makowskiego (pomimo jego bardzo dobrego prosperowania) oraz konsekwencje wielkiego kryzysu ekonomicznego. Ostatecznie rozwój miasta zahamowała II. wojna światowa.

3 września 1939 r. Niemcy zajęli Maków bez napotkania najmniejszego oporu, tym samym rozpoczynając kolejny rozdział w historii miasta. Maków wszedł w skład Generalnego Gubernatorstwa i był miastem granicznym, gdyż na Skawie przebiegała granica z III Rzeszą.

Przez cały okres okupacji w na terenie Makowa (przede wszystkim w lasach) i w okolicy działała partyzantka, której wielu mieszkańców miasta pomagało. Jednak aktywni byli również Niemcy, którzy swoją siedzibę mieli w willi Marysin, gdzie dokonywano przesłuchań i licznych egzekucji. Do największej z nich doszło 25 sierpnia 1942 r. kiedy to rozstrzelano 72 osoby. Makabrycznej zbrodni hitlerowcy dokonali na Osiedlu Zagórze z 4 na 5 kwietnia 1944 r. – pacyfikując, mordując i żywcem paląc 42 osoby.

28 stycznia 1945 r. po blisko tygodniowej walce Armia Czerwona wraz z oddziałem Walka płk Kalinowskiego zajęła Maków. W walkach poległo blisko 1000 żołnierzy sowieckich[potrzebne źródło].

Dopiero od lat 60. XX w. zaczął się dla miasta okres ponownego rozwoju, choć przemiany ustrojowe na początku lat 90 XX w. ponownie go przyhamowały. Miasto stale rozbudowuje się i jeśli w pełni postawi na rozwój turystyki to ma szanse stać się znaczącym ośrodkiem wczasowo – sanatoryjnym – zwłaszcza że ma ku temu wszelkie warunki.

W 1979 r. obraz Matki Boskiej Makowskiej został ukoronowany przez papieża Jana Pawła II.

25 lipca 2001 r. miasto nawiedziła silna powódź, która zniszczyła centrum miasta, gdzie z brzegów wystąpił przepływający tu Księży Potok. Suma opadów atmosferycznych tego dnia wyniosła aż 190,8 mm.

Prawa miejskie otrzymało w 1840.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Do początku XX w. powszechnie funkcjonowała nazwa Maków. Jest to nazwa dzierżawcza, pochodzi prawdopodobnie od imienia chłopa zasadźcy Maka. Popularna etymologia wiążę jednak tę nazwę z rośliną makiem, co znalazło odzwierciedlenie w herbie miasta.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. na obszarze Polski były dwa miasteczka o takiej nazwie (drugie to Maków Mazowiecki). O uporządkowanie nazewnictwa wnioskowała kolej. Zaproponowano kilka określeń, które mogły być drugim członem nazwy: Krakowski, Podgórski, Małopolski i Podhalański. Ostatecznie przyjęta została ta ostatnia wersja, choć z geograficznego i historycznego punktu widzenia jest ona niepoprawna – kraina Podhale zaczyna się kilkadziesiąt kilometrów od miasta. Decyzję tę zaakceptowało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 16 października 1930 r.

W latach 1924-1933 Maków był siedzibą powiatu makowskiego.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Spokojne miasteczko, położone w dolinie o specyficznym mikroklimacie, już w latach międzywojennych przyciągnęło wiele osób, które postawiły tutaj swoje wille. Na stoku Makowskiej Góry powstało także sanatorium przeciwgruźlicze. Miasto jest znane ze swoje szkoły krawieckiej, założonej w 1896 r., w której uczy się typowego dla tego obszaru haftu makowskiego. Wyroby lokalnego rękodzieła ludowego są popularnymi pamiątkami z tego regionu.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół klasycystyczny z XIX w.
  • Sanktuarium Matki Bożej Królowej Rodzin
  • Pozostałości huty Maurycy z XIX w.
  • Domy drewniane z I połowy XIX w.
  • Budynek Miejskiej Biblioteki Publicznej
  • Murowana kapliczka przy ul. 3 Maja, a wzniesiona w 1845 r. przez J. K. Filasa
  • Kapliczki i pomniki przydrożne

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Wydarzenia sportowe i kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Tydzień Kultury Beskidzkiej (TKB) – sierpień
  • Międzynarodowy Bieg Uliczny po Ziemi Makowskiej – maj
  • Dni Makowa Podhalańskiego – lipiec
  • Rajd Podbabiogórskie Miasta
  • Rajd Krakowski – kwiecień
  • Rajd Pieszy Koskowa Góra
  • Terenowy Wyścig Rowerowy – wrzesień
  • Międzynarodowy Plener Rzeźbiarsko-Malarski w Makowie Podhalańskim

Ośrodki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Hotel Halniak,
  • Hotel Carlton (dawna Willa Marysin)
  • Ośrodek Wczasowo-Campingowy Jazy
  • Willa Świt (Pensjonat)
  • Ośrodek Wypoczynkowy Pod Łysą Górą
  • Ośrodek Wypoczynkowy Podhale
  • Młodzieżowe Schronisko Turystyczne
  • Zajazd Aśka

Urzędy oraz inne ważniejsze instytucje w Makowie Podhalańskim[edytuj | edytuj kod]

  • Urząd Miejski
  • Urząd Pocztowy
  • Komisariat Policji
  • Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS)
  • Miejski Dom Kultury
  • Gminny Zarząd Placówek Oświatowych (GZPO)
  • Miejska Biblioteka Publiczna
  • Przedsiębiorstwo Wodno-Kanalizacyjne Eko-Skawa Sp. z o.o. (dawne MZWiK)
  • Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Makowie Podhalańskim-Centrum
  • Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Makowie Podhalańskim-Dolnym
  • Dom Pomocy Społecznej (DPS)

Placówki medyczne[edytuj | edytuj kod]

Maków Podhalański – Zakład Długoterminowej Opieki Medycznej im. św. Katarzyny Sieneńskiej (dawne sanatorium przeciwgruźlicze)
  • Szpital im. księdza dr Stanisława Czartoryskiego, al. Kasztanowa
  • Zakład Długoterminowej Opieki Medycznej im. św. Katarzyny Sieneńskiej (dawne sanatorium przeciwgruźlicze), ul. Mickiewicza
  • Miejska Przychodnia Zdrowia, ul. Kościuszki
  • Poradnie Specjalistyczne (przy szpitalu im. księdza dr Stanisława Czartoryskiego)

5 aptek, 2 sklepy medyczne, 1 sklep optyczny.

Osiedla mieszkaniowe[edytuj | edytuj kod]

  • Osiedle Tysiąclecia
  • Tzw. „nowe” bloki przy ul. 3 Maja

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Izba Regionalna w Miejskiej Bibliotece Publicznej
  • Muzeum Historyczne Makowa Podhalańskiego (MHMP)

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

  • Miejska Biblioteka Publiczna
  • Biblioteka Parafialna przy parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego

Transport[edytuj | edytuj kod]

W Makowie Podhalańskim istnieje komunikacja miejska, międzymiastowa i międzynarodowa. Można tutaj podróżować pociągami (PKP, PKP Intercity), autobusami i tzw. busami (różnych linii), oraz taksówkami. W latach 1990-2003 istniała w Makowie Podhalańskim komunikacja miejska, wykonywana przez Miejski Zakład Komunalny (MZK). Autobusy miejskie, kursujące na liniach o numeracji od 1 do 8, łączyły Maków z wsiami na terenie gminy, a także Suchą Beskidzką, Stryszawą i Skawicą.

Najbliższe lotniska znajdują się w Krakowie i w Katowicach. W 2013 ok. 6 km na południowy zachód od miasta oddano do użytku prywatne lądowisko Blachdom Plus Maków Podhalański.

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Droga krajowa 28 – widok w kierunku Suchej Beskidzkiej

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Mosty[edytuj | edytuj kod]

Most kolejowy[edytuj | edytuj kod]

  • Most nad rzeką Skawą

Mosty drogowe[edytuj | edytuj kod]

  • Most łączący Maków Podhalański i Suchą Beskidzką
  • Most łączący Maków Podhalański i Białkę
  • Most Grzechyński

Most spacerowy[edytuj | edytuj kod]

  • Most Jedziński

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł w gminie Maków Podhalański[edytuj | edytuj kod]

  • drzewny i meblarski (m.in.: Drewmax - producent mebli z litego drewna sosnowego z elementami rattanu lub szkła[2], Drewpol - producent mebli woskowanych[3], Arbox - producent mebli z drewna litego[4], Stolarstwo Meblowe Mirosław Bochenek[5], Drzewna Spółdzielnia Pracy Spólnota - producent leżaków i sanek z siedzibą w Białce koło Makowa Podhalańskiego[6])
  • odzieżowy (m.in. Dalia - producent ekskluzywnej bielizny[7])
  • spożywczy

Handel[edytuj | edytuj kod]

W mieście funkcjonują liczne sklepy i hurtownie.

Kluby, stowarzyszenia, fundacje[edytuj | edytuj kod]

  • Polana Makowska – zespół regionalny
  • Miejski Klub Sportowy Halniak
  • Stowarzyszenie Babiogórska Grupa Krótkofalowców
  • Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Makowskiej
  • Małopolskie Stowarzyszenie Promocji Agroturystyki
  • Stowarzyszenie Rodzina Kolpinga przy parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego
  • Feniks – Klub bilardowy
  • Stowarzyszenie Gmin Babiogórskich (SGB)
  • Beskidzkie Stowarzyszenie Kombatantów i Osób Represjonowanych
  • Babiogórskie Stowarzyszenie Twórców Kultury
  • Związek Podhalan
  • Polski Związek Wędkarski (PZW)
  • Fundacja Aktywnej Rehabilitacji (FAR)
  • Ognisko Muzyczne Moderato
  • Gminna Orkiestra Dęta Maków Podhalański
  • The Chilloud – zespół rockowy (dawniej Narwana)
  • Zespoły Szkolne (np. chór Septyma)

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

  • Gminne Przedszkole Samorządowe
  • Przedszkole Niepubliczne Sióstr Serafitek pw. św. Anny
  • Prywatne Przedszkole Słoneczny Uśmiech

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Henryka Sienkiewicza
  • Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich (SPSK)

Gimnazjum[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazjum im. ks. dr Stanisława Czartoryskiego

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Szkół im. św. J. Kantego:
    • Liceum Ogólnokształcące (LO)
    • Liceum Profilowane (LP)
    • Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące (po ukończeniu ZSZ)
    • Technikum (T)
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa (ZSZ)
  • Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych Zaoczne, ul. Wolności

Szkoła policealna[edytuj | edytuj kod]

  • Asystent Osoby Niepełnosprawnej (w Zespole Szkół im. św. J. Kantego)

Pozostałe placówki szkolne[edytuj | edytuj kod]

  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy (SOSW)
    • Szkoła Podstawowa, ul. Orkana,
    • Gimnazjum, ul. Orkana,
    • Internat, ul. Moniuszki.

Znane osoby pochodzące z gminy Maków Podhalański[edytuj | edytuj kod]

Znane osoby związane z Makowem Podhalańskim[edytuj | edytuj kod]

  • Franciszek Kopetschny (1830-1893) – pod koniec XIX w. był dyrektorem hamerni w Makowie Podhalańskim i w Suchej Beskidzkiej, był Austriakiem czeskiego pochodzenia. Franciszek Kopetschny jest pochowany na cmentarzu w Makowie.
  • Alojzy Tadeusz Schuster (ur. 17 marca 1890 w Makowie Podhalańskim, 17 kwietnia 1940 zamordowany przez NKWD w Charkowie) -Ppłk
  • Stanisław Czartoryski (ur. 1902 w Pełkiniach k. Jarosławia, zm. 9 sierpnia 1982 w Krakowie, spoczął na cmentarzu w Makowie Podhalańskim) – ksiądz dr, pronotariusz apostolski, dziekan-infułat Kapituły Metropolitalnej Krakowskiej, w latach okupacji 1939-1946, proboszcz parafii w Makowie Podhalańskim
  • Franciszek Dźwigoński (1913-1993) – ksiądz, proboszcz parafii w Makowie Podhalańskim w latach 1962-1989
  • Służebnica Boża Rozalia Celakówna (ur. 19 września 1901 w podhalańskiej wsi Jachówka koło Makowa Podhalańskiego, zm. 13 września 1944 w Krakowie) – pielęgniarka, polska mistyczka katolicka
  • Jan Paweł II właśc. Karol Józef Wojtyła (ur. 18 maja 1920 w Wadowicach, zm. 2 kwietnia 2005 w Watykanie) – polski duchowny katolicki, arcybiskup krakowski, kardynał, papież (16 października 1978 – 2 kwietnia 2005), sługa boży Kościoła katolickiego, kawaler Orderu Orła Białego
  • Franciszek Macharski (ur. 20 maja 1927 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, kardynał prezbiter, arcybiskup senior krakowski, w latach 1979-2005 arcybiskup metropolita krakowski
  • Stanisław Dziwisz (ur. 27 kwietnia 1939 w Rabie Wyżnej, k. Rabki) – polski duchowny katolicki, były makowski wikary, kardynał prezbiter Santa Maria del Popolo, doktor teologii, członek Kongregacji Wychowania Katolickiego i Rady ds. Środków Masowego Przekazu, od 27 sierpnia 2005 arcybiskup metropolita krakowski
  • Andrzej Buś (ur. 21 września 1941 w Krakowie, zm. 2 września 2003) – wielki znawca historii regionu wadowickiego, działacz kultury, dziennikarz, publicysta
  • Zbigniew Żak (ur. 20 stycznia 1944 r. w Makowie Podhalańskim, spoczął w Krakowie w Alei Zasłużonych na cmentarzu Rakowickim) – członek Komitetu Organizacyjnego Izb Lekarskich, sekretarz Okręgowej Izby Lekarskiej w Krakowie, przewodniczący Komisji Rewizyjnej OIL, wiceprzewodniczący ORL oraz wiceprezes Naczelnej Rady Lekarskiej
  • Jan Pęczek (ur. 1950 w Makowie Podhalańskim) – polski aktor
  • Monika Sewioło (ur. 2 maja 1977 w Makowie Podhalańskim) – polska aktorka, piosenkarka i uczestniczka programu „Big Brother”

Zobacz więcej[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2008. (GUS), [1].
  2. Drewmax - meble sosnowe. pacyga.pl. [dostęp 2012-11-20].
  3. Meble woskowane: Drewpol. meblewoskowane.pl. [dostęp 2012-11-20].
  4. Meble drewniane - łóżka piętrowe, szafy, sosnowe, dębowe i bukowe. Arbox sklep. arbox.eu. [dostęp 2012-11-20].
  5. Meble stylowe - Producent - Mirosław Bochenek - Maków Podhalański. meblestyl.net. [dostęp 2012-11-20].
  6. DSP Spólnota: producent mebli z litego drewna. spolnota.pl. [dostęp 2012-11-20].
  7. Dalia - producent ekskluzywnej damskiej bielizny - Kontakt. dalia.pl. [dostęp 2012-11-20].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]