Manipuł

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Manipuł (łac. manipulus, od łac. manus – ręka) – jednostka taktyczna armii rzymskiej, składająca się z dwóch centurii.

Nazwa ta wywodzona jest od znaku bojowego jednostki (signum) ze znakiem ręki na szczycie.

Znaki manipułów legionu na monecie Galby

Szyk legionowy tworzyli ustawieni w trzech rzędach legioniści (reforma kamilliańska). Formacja ta miała kształt szachownicy (nie tworzyła zwartej linii frontowej, jak np. formacje armii hellenistycznych) i takie ustawienie manipułów dawało możliwość szybkiego wycofania zmęczonych walką żołnierzy poza szeregi w dalszych liniach. Umożliwiało ono też ucieczkę lekkozbrojnym po wykonaniu ich zadania. W pierwszym szeregu stali najsłabsi, najmłodsi i jednocześnie najmniej doświadczeni żołnierze zwani hastati (od hasta – włócznia, wbrew nazwie nie nosili włóczni), uzbrojeni w krótkie miecze oraz ciężkie oszczepy zwane pilum, w drugim – starsi, lepiej uzbrojeni principes (od "princeps" – pierwszy), a w ostatnim najstarsi i najbardziej doświadczeni triarii (dosł. trzeciorzędni), uzbrojeni we włócznie hasta do walki wręcz.

Najpierw do walki przystępowali hastati, potem – jeśli ich atak zawiódł, atakowali principes. Jeżeli ataki dwóch pierwszych szeregów zawiodły, do walki ruszali triarii. Skrzydła piechoty osłaniała kawaleria. Na czele manipułu stało dwóch centurionów: pierwszy nazywał się prior, a drugi posterior. Prior pochodził z nominacji żołnierzy danego manipułu, natomiast posterior mianowany przez priora. Wbrew temu, że w manipule w okresie republiki było dwóch centurionów, nie było ani jednej centurii. Niżsi oficerowie nazywali się optio (lepszy) i tesserarius. Rozkazy wydawano za pomocą rogu. Żołnierz dający znaki rogiem nazywał się cornicen. Kierunek marszu lub ataku wskazywał żołnierz niosący znak na drzewcu – signifer (łac. signifer – chorąży, od signum – znak i fero – niosę). W zależności od kategorii żołnierza manipuły liczyły 60 triarii, zaś principes i hastati 120–160. 30 manipułów składało się na legion.

Reformy Mariusza zmieniły rolę manipułów w armii. Trzy manipuły zaczęły tworzyć kohortę, która stała się od tej pory podstawową jednostką taktyczną. Podział na hastati, principes i triarii przestał mieć znaczenie poza rangami centurionów. Najwyższe stanowisko w kohorcie miał prior manipułu triarii, najniższe – hastati; prior był zawsze wyższy rangą od posteriora. Najwyższym rangą centurionem w legionie był tzw. primipilus, czyli prior manipułu triarii w pierwszej kohorcie. Manipuły nadal stanowiły część legionu, mogącą samodzielnie działać i wykonywać określone zadania na szczeblu taktycznym, lecz skuteczniejszą i częściej używaną formacją w jego ramach była już kohorta.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lawrence Keppie: The Making of the Roman Army: From Republic to Empire. New York: Barnes & Noble, 1994. ISBN 1-56619-359-1.