Marek Leykam

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Marek Leykam
Imiona i nazwisko Maurycy Jan Lewiński
Data i miejsce urodzenia 4 września 1908
Warszawa
Data i miejsce śmierci 27 lutego 1983
Warszawa
Dziedzina sztuki architektura
Styl modernizm
Ważne dzieła Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu
Powszechny Dom Towarowy w Poznaniu
Stadion X-lecia w Warszawie
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Srebrny Krzyż Zasługi Medal 10-lecia Polski Ludowej Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja) Médaille des Évadés Croix du combattant
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wieżowiec przy al. Jerzego Waszyngtona 2b w Warszawie
„Żyletkowiec” przy ul. Marszałkowskiej 82 w Warszawie
Dawny gmach Prezydium Rządu przy ul. Wspólnej 62 w Warszawie, obecnie biurowiec Ufficio Primo

Marek Leykam, właściwie Maurycy Jan Lewiński (ur. 4 września 1908 w Warszawie, zm. 27 lutego 1983 tamże), polski historyk sztuki i architekt.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Marek Leykam urodził się w 1908 roku, był synem geologa profesora Jana Lewińskiego. Od 1919 do 1927 roku uczył się w Gimnazjum im. Stefana Batorego. Jeszcze w latach szkolnych 1925/26 chodził na kurs wieczorowy do szkoły Malarstwa i Zdobnictwa przy Placu Teatralnym, a w 1926/27 na kurs zaoczny a następnie dzienny do szkoły Sztuk Pięknych im. W. Gersona.

Po zakończenia studiów aż do wybuchu wojny Marek Leykam zajmował się również publicystyką. Jego artykuły ukazywały się w Arkadach, Architekturze i Budownictwie oraz w Plastyce.

Swoją działalność jako architekt rozpoczął już w 1933 roku. Jako pierwszy powstał projekt małego drewnianego domku jednorodzinnego na konkurs na opracowanie wzorowych typów dla drobnego budownictwa mieszkaniowego zorganizowany przez BGK. Było to udane połączenie klasyki, prostoty, dbałości o proporcje i funkcjonalności skromnego wnętrza. W 1935 roku wraz z prof. Mieczysławem Kotarbińskim z warszawskiej ASP wziął udział w konkursie na uporządkowanie majątku w Zułowie – miejsca urodzenia Józefa Piłsudskiego. Projekt miał charakter parku romantycznego lub świętego gaju. Rok 1936 przyniósł Leykamowi dwie drugie nagrody w konkursach: pierwszą za projekt meczetu, drugą za rozplanowanie Mola Południowego i terenów przyległych oraz za projekt szkicowy Żeglarskiego Ośrodka Morskiego w Gdyni. W 1938 roku o trzymał Leykam czwartą nagrodę w konkursie na gmach Banku Gospodarstwa Krajowego w Poznaniu. Bank miał stanąć przy placu Wolności, wzdłuż ulicy Nowowiejskiego.

Po czynnym udziale jako oficer w walkach w okresie września 1939 roku w Polsce, a następnie w kampanii 1940 roku we Francji, Leykam znalazł się w Szwajcarii, gdzie wraz z całą 2 Dywizją Strzelców Pieszych został internowany. Pięcioletni, przymusowy pobyt w tym kraju okazał się, biorąc pod uwagę okoliczności, wyjątkowo korzystny. Odcięci od kraju, a także od świata, żołnierze polscy znaleźli w neutralnej Szwajcarii sprzyjające warunki do pracy, nauki i innej działalności społecznej i kulturalnej. Od 1940 roku istniały trzy obozy uniwersyteckie, z których jeden, o profilu technicznym, związany był z Politechniką w Zurychu. W długim szeregu prac doktorskich obronionych przez polskich emigrantów na tej uczelni znalazła się również praca Marka Leykama. Tematem stała się sztuka liturgiczna. W 1943 roku wydano w Szwajcarii książkę poświęconą twórczości artystycznej i literackiej żołnierzy Dywizji Strzelców Pieszych zatytułowaną Na postoju. Wyborem prac plastycznych i układem graficznym tej publikacji zajął się Marek Leykam. Zamieszczono tu również zdjęcia kaplicy poświęconej poległym żołnierzom DSP, na cmentarzu zuchwilskim w Solurze – projektu Marka Leykama.

Po powrocie do kraju w 1945 r. przystąpił do pracy. Od września 1947 roku wykładał historię architektury średniowiecznej. Następnie od jesieni 1949 roku prowadził katedrę Budownictwa Użyteczności Publicznej I na Politechnice Szczecińskiej.

Pracował przy planowaniu przestrzennym i w biurach projektów. Był projektantem wielu obiektów użyteczności publicznej oraz licznych zakładów przemysłu ciężkiego i motoryzacyjnego. Był też autorem licznych prac konkursowych, teoretycznych oraz skryptów w zakresie historii architektury średniowiecznej.

Zmarł w Warszawie 27 lutego 1983. Został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim.

Ordery, odznaczenia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Za udział w walkach we Francji otrzymał Croix de Guerre z Gwiazdą, Croix du combattant i Médaille des Évadés. W Polsce odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem 10-lecia Polski Ludowej i innymi odznaczeniami.

Wraz z zespołem z biura Motoprojektu otrzymał Nagrodę Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych za wybitne osiągnięcia.

Projekty powojenne[edytuj | edytuj kod]

Jego budynki, które projektował po wojnie, nazwano żyletkowcami. Są to pierwsze w Polsce przykłady konsekwentnej postawy strukturalnej, obejmującej swymi kategoriami wszystkie elementy dzieła architektury. Najważniejsze żyletkowce w Warszawie:

  • Gmach Informacji Wojskowej (Ministerstwa Obrony Narodowej) na ul. Chałubińskiego 3a (1947–1950)
  • Gmach NIK/d. Centrali Zaopatrzenia Przemysłu Hutniczego i Węglowego przy ul. Marszałkowskiej 82/84 (1946, 1950–1952)
  • Gmach Państwowego Instytutu Geologicznego na ul. Rakowieckiej 4 (1949–1955)
  • Centrala Biura Studiów i Projektów Budownictwa Przemysłowego na ul. św. Barbary 1 (1950–1952)

Jego autorstwa jest także budynek przy ul. Wspólnej 56 oraz pierwszy wieżowiec w prawobrzeżnej części miasta przy al. Jerzego Waszyngtona 2b (został on później przebudowany)[1]. Projektował też założenie architektoniczne ronda Waszyngtona oraz płytę i fundamenty pod niezrealizowany Łuk Zwycięstwa nad Faszyzmem, który miał stanąć w Ogrodzie Saskim.

Do najwybitniejszych jego realizacji wykonanych według jego projektu należą:

Był najbardziej zadowolony z realizacji Stadionu Dziesięciolecia, który projektował we współudziale z Jerzym Hryniewieckim i Czesławem Rajewskim. Niestety, wiele projektów Leykama pozostało niezrealizowanych.

Inne projekty obiektów użyteczności publicznej:

  • basen Legii przy ul. Łazienkowskiej 3
  • Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych w Nałęczowie

Dla architektury przemysłowej pracował blisko 22 lata, do momentu przejścia na emeryturę.

Projekty zakładów przemysłowych:

  • rozbudowa FSO na Żeraniu
  • rozbudowa fabryki ciągników „Ursus
  • rozbudowa przemiałowni cementu na Żeraniu
  • Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie
  • Fabryka Samochodów Małolitrażowych w Tychach
  • Fabryka Samochodów Małolitrażowych w Bielsku-Białej
  • Zakład Sprzętu Motoryzacyjnego Polmo w Praszce koło Wielunia
  • Fabryka Części Samochodowych w Siedlcach
  • Odlewnia Skoczów.

Przypisy

  1. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1945-1965. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2003, s. 205. ISBN 83-908950-6-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Justyna Szwedek, "Marek Leykam w stulecie urodzin", SARP, Komunikat 6,7,8, czerwiec/lipiec/sierpień 2008, str. 15-17, ISSN 0239-3549