Maria Cunitz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Maria Cunitz
Tablica ku czci Marii Cunitz w Świdnicy
Tablica ku czci Marii Cunitz w Świdnicy
Data i miejsce urodzenia 29 maja 1610
Świdnica
Data i miejsce śmierci 24 sierpnia 1664
Byczyna
Zawód astronom
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Ławka z rzeźbą Marii Cunitz w Świdnicy
Strona tytułowa dzieła Urania propitia

Maria Cunitz lub Maria Cunitia[1][2], inne wersje nazwiska: Cunitiae, Kunicia, Kunic, Kunicka (ur. 29 maja 1610 w Świdnicy [3], zm. 24 sierpnia 1664 w Byczynie[4]) – śląska astronom, autorka pracy Urania propitia, będącej udoskonaleniem Tablic Rudolfińskich Keplera.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Maria Cunitz była najstarszą córką Marii Schultz i dr. Henryka Cunitza ze Świdnicy. Jak wiele rodów szlacheckich i mieszczańskich na Śląsku, rodzina Cunitzów mogła wywodzić się ze słowiańskiej ludności[5]. Podobnie jak w przypadku Mikołaja Kopernika i Jana Heweliusza niełatwo określić jednoznacznie jej narodowość, gdyż współczesne pojęcie narodowości pojawiło się dopiero w XIX wieku, a w jej czasach nie odgrywało istotnej roli[6].

Otrzymała staranne wykształcenie, znała język grecki, łacinę, francuski, niemiecki, polski, włoski i hebrajski[7], interesowała się m.in. medycyną, matematyką, astronomią i historią. W wieku 19 lat spotkała matematyka i astronoma Eliasza Kreczmara, który za swoje dzieło Horologium Zodiacale uzyskał tytuł szlachecki Leonibus (von Löwen). Dzięki tej znajomości Maria przeniosła swoje wcześniejsze zainteresowania astrologią na problem ówczesnej astronomii, jakim była zapoczątkowana przez Kopernika debata nad budową Wszechświata. W 1630, po śmierci ojca Marii, wyszła za mąż za Eliasza. Wraz z nim wspólnie obserwowała (z dachu swojego domu w Świdnicy) planety: Wenus i Jowisza, pracując w nocy, a śpiąc w dzień[8].

Ze względu na jej dokonania zwano ją "Śląską Pallas" oraz "Drugą Hypatią"[9], a jej praca, Urania propitia, wydana własnym sumptem w Oleśnicy w 1650 roku, będąca udoskonaleniem Tablic Rudolfińskich Keplera, przyniosła jej sławę europejską. Napisała ją w Łubnicach, niedaleko klasztoru w Ołoboku, gdzie wraz z mężem znalazła schronienie w czasie wojny trzydziestoletniej u boku ksieni konwentu cysterek Zofii Łubieńskiej. Urania propitia zawierała nowe tablice astronomiczne, tzw. efemerydy oraz w bardziej jasny i prosty sposób rozwiązywała (korygując wcześniejsze obliczenia) „problem Keplera”, który zagęszczał maksymalnie sfery w przestrzeni trójwymiarowej. W 1656 roku, podczas pożaru Byczyny, spaliła się większość jej dorobku naukowego: notatek i rękopisów.

Maria i Eliasz prowadzili kilkuletnią korespondencję z Janem Heweliuszem, a następnie z francuskim astronomem Ismailem Bouillaudem. Jej listy przechowywane są w Bibliotheque Nationale de France oraz w Bibliotheque de l’Observatoire w Paryżu. Znany jest też fakt jej korespondencji z Johannem Albrechtem Portnerem z Ratyzbony oraz z sekretarzem królowej Polski, Pierre’em Desnoyersem[9]. Maria Cunitz owdowiała w roku 1661 i potem zaprzestała działalności naukowej.

Johann Caspar Eberti w 1727 roku napisał: „Cunicia (Maria) albo Cunitzin, córka sławnego pana Henryka Cunitiego, [...]. Uczona niewiasta, błyszcząca zarazem jak królowa pośród śląskich niewiast, mówiła siedmioma językami: niemieckim, włoskim, francuskim, polskim, łaciną, greką i hebrajskim, była doświadczona w muzyce i potrafiła sporządzić piękny obraz. Przy tym była bardzo zajęta astrologią [...]; rozważania astronomiczne były jej największą przyjemnością".

W czasach nowożytnych na jej cześć nazwano jeden z nielicznych kraterów uderzeniowych na WenusCunitz[10], a także jedną z planetoid(12624) Mariacunitia[11].

Pod koniec października 2008 roku gimnazjum w Świdnicy otrzymało jej imię, zaś w pobliżu wciąż istniejącego domu Pod Złotym Chłopkiem, gdzie mieszkała i prowadziła swoje obserwacje, stanął jej pomnik[12].

Urania propitia[edytuj | edytuj kod]

Urania propitia została wydana w 1650 roku w Oleśnicy i była dedykowana cesarzowi Ferdynandowi III[9]. W 1651 roku we Frankfurcie ukazało się jej drugie wydanie. Urania propitia przyczyniła się do upowszechnienia wiedzy o odkrytych przez Keplera prawach ruchu planet. Maria Cunitz poprawiła napisane przez niego Tablice Rudolfińskie oraz znacznie uprościła zaproponowane przez niego schematy obliczeniowe, m.in. odchodząc od wtedy nowatorskich, a więc i słabo rozumianych, logarytmów[13].

Urania propitia, licząca 552 stron, została jednocześnie wydana w dwóch wersjach językowych − pierwsza część jest napisana po łacinie, druga po niemiecku[14]. Dzięki napisaniu pracy również w języku powszechnie zrozumiałym (zgodnie z dotychczasową tradycją dzieła naukowe pisano wyłącznie po łacinie), dzieło Marii stało się dostępne dla znacznie szerszego grona badaczy. Obie te cechy wyrażają zamysł autorki przedstawiony w samym tytule dzieła: Urania propitia, czyli astronomia przybliżona czytelnikowi, uczyniona zrozumiałą.

W Uranii znajduje się też novum. Jest to pierwsze dzieło astronomiczne, które zawiera efemerydy faz Wenus.

Nazwa dzieła[edytuj | edytuj kod]

Nazwa dzieła, Urania propitia, to dwa pierwsze słowa strony tytułowej której pełna treść brzmi:

Urania propitia sive Tabulae astronomicae mire faciles, vim hypothesium physicarum a Kepplero proditarum complexae; facillimo calculandi compendio, sine ullâ logarithmorum mentione, phaenomenis satisfacientes. Quarum usum pro tempore praesente, exacto, & futuro (accedente insuper facillimâ superiorum Saturni & Jovis ad exactiorem, & coelo satis consonam rationem, reductione) duplici idiomate, Latino & vernaculo succincte praescriptum cum Artis Cultoribus communicat Maria Cunitia

a następnie:

Das ist: Newe and Langgewünschete / leichte Astronomische Tabelln / durch derer vermittelung auff eine sonders behende Arth / aller Planeten Bewegung / nach der länge / breite / und andern Zufällen / auff alle vergangene / gegenwertige / ung künfftiege Zeits-Puncten fürgesteller wird. Den Kunstliebenden Deutscher zu gutt / berfürgegeben

Sub singularibus Privilegiis perpetuis, sumptibus Autoris, Bicini Silesiorum

Excudebat Typographus Olsnensis Johann Seyffertus, Anno M. DC L.

Przypisy

  1. Cunitz, Maria. „Urania propitia, sive Tabulæ Astronomicæ mirè faciles, vim hypothesium physicarum à Kepplero proditarum complexae; facillimo calculandi compendio, sine ullâ logarithmorum mentione paenomenis satisfacientes; Quarum usum pro tempore praesente, exacto et futuro succincte praescriptum cum artis cultoribus communicat Maria Cunitia. Das ist: Newe und Langgewünschete, leichte Astronomische Tabelln etc.”, Oels, Silesia, 1650.
  2. Katalog z wystawy poświęconej Marii Kunic (Cunitia) (pol.). olesnica.org. [dostęp 2012-07-08].
  3. Życie i dzieło astronom Marii Kunic (pol.). muzeum-kupiectwa.pl. [dostęp 2014-05-13].
  4. Chisholm, Hugh: Encyclopædia Britannica.
  5. Maria Cunitz (ang.). theodora.com. [dostęp 2012-07-04].
  6. Smith, Anthony D.: National Identity. University of Nevada Press, s. 72. ISBN 0-87417-204-7. (ang.)
  7. Xenia Theological Seminary: Bibliotheca sacra. (ang.)
  8. Londa L. Schiebinger: The Mind Has No Sex?: Women in the Origins of Modern Science. Harvard University Press, 1991, s. 80. (ang.)
  9. 9,0 9,1 9,2 Robert A. Hatch: The Cunitz Page (ang.). web.clas.ufl.edu. [dostęp 2012-07-18].
  10. Cunitz (ang.). planetarynames.wr.usgs.gov. [dostęp 2012-07-08].
  11. (12624) Mariacunitia (9565 P-L) (ang.). nasa.gov. [dostęp 2012-07-08].
  12. Mapa Kultury: Maria Kunic. Śląska Atena. 2011.05.19. [dostęp 2012-07-18].
  13. Charles Knight: Biography: or, Third division of "The English encyclopedia", Tom 2. Bradbury, Evans & Co., 1867, s. 461. (ang.)
  14. Jan Kopiec, Norbert Honka: Schlesier von den frühesten Zeiten bis zur Gegenwart. Górnośląskie Centrum Kultury i Spotkań im. Eichendorffa, 2005, s. 48. (niem.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bierter Band, Allgemeine Deutsche Biographie, Leipzig, 1876.
  • AG Kästner, Geschichte der Mathematik, iv. 430 (1800);
  • Nicolaus Henel von Hennenfeld, Silesiographia renovata, cap. vi. s. 684;
  • JC Eberti Schlesiens wohlgelehrtes Frauenzimmer, s. 25 (Breslau, 1727); Allgemeine deutsche Biographie (Schiminelpfenning).
  • Christian Jöcher, Allgemeines Gelehrten Lexicon, Leipzig, MDCCL.
  • K. Liwowsky, Einige Neuigkeiten zur Familie der Schlesierin Maria Cunitz, 2010.
  • Noel M. Swerdlow, Urania Propitia, Tabulae Rudophinae faciles redditae a Maria Cunitia Beneficent Urania, the Adaption of the Rudolphine Tables by Maria Cunitz (W. Z. Buchwald, A Master of Science History, Essays in Honor of Charles Coulston Gillispie, Heidelberg 2012), s.81-121, ISBN 978-94-007-2626-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]