Leonia Nastał

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Maria Nastał)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Służebnica Boża
Leonia Nastał BDNP
Maria Nastał
mistyczka
LeoniaMariaNastal.jpg
Data urodzenia 8 listopada 1903
Stara Wieś
Data śmierci 10 stycznia 1940
Stara Wieś
Kościół/
wyznanie
rzymskokatolicki
Szczególne miejsca kultu Klasztor Zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej w Starej Wsi
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Leonia Nastał (ur. 8 listopada 1903 w Starej Wsi k. Brzozowa; zm. 10 stycznia 1940 tamże) – polska zakonnica katolicka ze Zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej, mistyczka, pisarka religijna i służebnica Boża Kościoła katolickiego.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Maria Nastał urodziła się w Starej Wsi, wiosce położonej koło miasteczka Brzozów na Pogórzu Dynowskim na Podkarpaciu[1][2]. Jej rodzice, Franciszek Nastał (ur. 1879) i Katarzyna z Jopów, byli małorolnymi chłopami[1][3]. W księgach metrykalnych znajdują się zapisy, iż ojciec Marii był człowiekiem niezrównoważonym, skłonnym do pijaństwa i awantur[3][a]. Niepodzielnie rządził rodziną i wymagał bezwzględnego posłuszeństwa[4]. Matka natomiast była zrównoważona, pełna pogody ducha i bardzo pobożna[3]; przyszła zakonnica od niej uczyła się religijności[4]. Maria Nastał miała starszą siostrę Stefanię i młodszego brata Stanisława[1]. Dwoje dalszego rodzeństwa zmarło w dzieciństwie[5]. Wskutek panującej w Galicji biedy, jej ojciec w pierwszych latach XX wieku wyemigrował na 18 lat za pracą do Ameryki[1][3]. Rodzina utrzymywała się z małego gospodarstwa rolnego, drobnych prac na rzecz innych ludzi oraz pieniędzy przesłanych przez ojca[1][5].

Sakrament chrztu otrzymała w dniu 9 listopada 1903 roku[5]. Rodzicami chrzestnymi zostali Jan Cichoń i Anna Leń[5]. Pierwszą komunię świętą przyjęła 15 czerwca 1911 roku, natomiast 18 listopada tegoż roku otrzymała sakrament bierzmowania z rąk biskupa Karola Fischera[6][7][8]. W rodzinnej wsi Marii do dziś znajdują się klasztory jezuitów i sióstr służebniczek[9]. Maria uczęszczała do starowiejskiej szkoły podstawowej w latach 1910–1916[7][6]. W domu pomagała pasać bydło[8].

Wybuch I wojny światowej pogorszył i tak trudną sytuację materialną rodziny i spowodował, że kontakt z ojcem urwał się[10][11]. Matka Marii Nastał, Katarzyna, dostrzegając zdolności młodszej córki, nie chciała, aby ta przerywała naukę i posyłała ją na prywatne lekcje języka angielskiego do Brzozowej[10][11]. Gdy front odsunął się od rodzinnych okolic, i przyszło listowne pozwolenie ojca, Nastałówna podjęła dalszą naukę w 6-klasowej Szkole Ludowej im. Królowej Jadwigi w Brzozowej w latach 1917–1919 i przerobiła piątą i szóstą klasę[10][6]. W 1919 roku poprosiła o przyjęcie do Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP Niepokalanie Poczętej, ale nie mogła zostać przyjęta z powodu sprzeciwu ojca[6][12].

W okresie jej młodości wielką rolę w jej życiu odegrał o. Kutyba, który uczył ją ofiarnej miłości do Jezusa Chrystusa i dążenia do doskonałości[13]. Maria Nastał przejęła głęboko religijną podstawę życiową od matki, poprzez rozmowy o Bogu, wspólne czytanie Pisma Świętego i modlitwy[1]. Duży wpływ mieli na nią prowadzący parafię księża jezuici[1]. Codziennie przyjmowała komunię świętą[13]. Przekonanie o powołaniu zakonnym miało się u niej pojawić bardzo wcześnie, w wieku zaledwie trzech lat[1]. Mając 18 lat, potajemnie wypaliła sobie rozżarzonym gwoździem imię Jezus na piersiach, co wydało się, gdy w ranę wdało się zakażenie[6][14]. Ojciec Franciszek, który wrócił z Ameryki w 1921 roku, kategorycznie sprzeciwiał się jej pragnieniu wstąpienia do zakonu, lecz pod wpływem postępku córki z gwoździem, przestał zabiegać o zmianę jej decyzji, choć nie pogodził się z nią[1][14][12]. 8 listopada 1921 roku Maria Nastał opuściła dom rodzinny i udała się do klasztoru benedyktynek w Staniątkach, aby uczyć się w tamtejszym seminarium nauczycielskim, jednak nie czuła się tam dobrze[15][6]. Po upływie roku szkolnego wyjechała na wakacje do domu i tam pozostała[15][6].

Życie zakonne[edytuj | edytuj kod]

W końcu jednak Franciszek Nastał przystał na to, aby jego córka poświęciła się życiu zakonnemu i po 8 latach zabiegów Maria wstąpiła w dniu 31 grudnia 1925 roku do Zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej, zakonu założonego przez bł. Edmunda Bojanowskiego[1][16][17]. Najpierw odbyła postulat; uczestniczyła we mszach świętych, odprawiała ćwiczenia duchowe, odmawiała wspólnie z siostrami modlitwy[18]. 18 kwietnia 1926 roku nastąpiła ceremonia obłóczyn; Maria Nastał otrzymała imię Leonia i odtąd nosiła habit oraz welon[18][19][b]. Następnie Leonia Nastał rozpoczęła 2-letni nowicjat, którego mistrzynią była s. Zofia Szmyd[1][18][20]. Cieszyła się sympatią innych nowicjuszek[1][21]. Umiała grać na fisharmonii i czasem zastępowała organistkę[22].

W lipcu 1927 roku, po ukończeniu pierwszego, kanonicznego roku nowicjatu, wyjechała na placówkę do Wyżnian koło Lwowa, w której miała dokładniej zapoznać się z pracami Zgromadzenia oraz obowiązkami swego powołania, a także rozeznać, czy będzie zdolna do zachowania ślubów zakonnych[22]. W Wyżnianach s. Leonia opiekowała się sierotami z lokalnej ochronki dla dzieci w wieku przedszkolnym[22]. Po trzech miesiącach została na trzy tygodnie skierowana do Biłki Szlacheckiej w charakterze organistki[22]. Następnie, na polecenie przełożonych, w listopadzie 1927 roku s. Leonia udała się do Przemyśla, aby dokończyć edukację[22][6]. Stamtąd wróciła do starowiejskiego domu zgromadzenia, aby przygotować się do trzyletnich ślubów zakonnych ubóstwa, czystości oraz posłuszeństwa i tamże je złożyła w dniu 23 kwietnia 1928 roku[23]. W uroczystości wzięła udział najbliższa rodzina oprócz ojca[23].

Po złożeniu ślubów pozostała w Starej Wsi i przez 6 miesięcy uczyła się języka angielskiego, aby wyjechać do Stanów Zjednoczonych, gdzie Zgromadzenie od 1926 roku posiadało swoje placówki[6][23]. Do wyjazdu nie doszło, gdyż nie otrzymała paszportu od Konsulatu Amerykańskiego[21]. W listopadzie 1928 roku wyjechała do Przemyśla, aby kontynuować naukę i tam mieszkała do grudnia 1932 roku[6]. 20 kwietnia 1931 roku, po ukończeniu pierwszej profesji, ponowiła w Starej Wsi śluby zakonne na drugie trzechlecie[6][24]. 30 listopada 1932 roku eksternistycznie zdała maturę w X Męskim Gimnazjum Państwowym typu humanistycznego we Lwowie[6][24].

W grudniu 1932 roku udała się do Starej Wsi i przez kilka tygodni prowadziła wykłady z historii dla nowicjuszek, natomiast w styczniu 1933 pojechała do Poznania gdzie opiekowała się siostrami uczestniczącymi w 6-tygodniowym kursie pedagogicznym[6]. Uczyła je tam także języka polskiego i niemieckiego[21]. Wówczas, z powodu złych warunków mieszkaniowych, wystąpiły u niej pierwsze objawy gruźlicy, która ówcześnie była chorobą śmiertelną[23]. W marcu 1933 roku wyjechała do łódzkiej placówki Zgromadzenia i pomagała w pracy wychowawczej w domu dla sierot[25][6]. 13 kwietnia 1934 roku s. Leonia złożyła profesję wieczystą[26]. We wrześniu 1934 roku ks. Kazimierz Schmelzer został jej kierownikiem duchowym[27]. We wrześniu 1935 roku, za jego pozwoleniem zaczęła spisywać swoje przeżycia duchowe[6]. W latach 1935–1937 przebywała z Poznaniu, gdzie zarządzała domem zakonnym i opiekowała się uczącymi się siostrami, których łącznie było 74[28][6]. Z okresu jej pobytu w Poznaniu pochodzą jej zapiski dotyczące przeżyć mistycznych[27].

Pobyt w Szczawnicy i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie czwartej dekady XX wieku stan jej zdrowia zaczął się pogarszać[29]. Po zdiagnozowaniu nacieków i zmian gruźliczych w płucach wyjechała w dniu 29 października 1937 roku na leczenie do Szczawnicy[29][6]. Choroba wzbudziła jej radość i nadzieję na rychłe zjednoczenie z Jezusem Chrystusem[30]. Przebywając na kuracji, s. Leonia oddała się przede wszystkim twórczości literackiej, ale pełniła też funkcję zakrystianki w kaplicy domowej, pomagała siostrom w codziennych pracach i prowadziła korespondencję swojej przełożonej[31][6]. Służyła również do mszy świętych[32]. Stan jej zdrowia stale się pogarszał, choroba zaatakowała przewód pokarmowy[33]. W grudniu 1939 roku, przeczuwając zbliżającą się śmierć, s. Leonia przeniosła się za zgodą matki przełożonej ze Szczawnicy do Starej Wsi[34]. W połowie grudnia na polecenie przełożonej generalnej zaczęła pisać swoją autobiografię, którą ukończyła w dniu 2 stycznia 1940 roku[6].

Zmarła około godziny 16:30 w dniu 10 stycznia 1940 roku w rodzinnej wsi[1]. Została pochowana na miejscowym cmentarzu w dniu 13 stycznia[1][35]. W 1979 roku ekshumowano szczątki i złożono je w krypcie domu macierzystego zgromadzenia w Starej Wsi[1]. Trwa jej proces beatyfikacyjny[1].

Proces beatyfikacyjny[edytuj | edytuj kod]

Zgromadzenie Służebniczek w 1962 roku podjęło starania o beatyfikację s. Leonii[35]. W grudniu 1969 roku biskup przemyski Ignacy Tokarczuk wniósł wotum do Stolicy Apostolskiej o rozpoczęcie procesu kognicyjnego[35]. Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych w dniu 8 stycznia 1976 roku ogłosiła dekret „Nihil obstat” pozwalający na rozpoczęcie procesu w diecezji[9]. Po zakończeniu procesu kognicyjnego, w dniu 31 października 1980 roku dokumenty zostały przesłane do Stolicy Apostolskiej[35]. 13 marca 1998 roku Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych wydała dekret ważności procesu kognicyjnego[6]. Na przełomie czerwca i lipca 2006 roku ukończono redagowanie dokumentu Positio super vita et virtutibus dotyczący Służebnicy Bożej Leonii Nastał i złożono go w Sekretariacie Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych w Rzymie[6].

Duchowość[edytuj | edytuj kod]

Przebywając z Poznaniu, Leonia Nastał doznała przeżyć mistycznych, w których Jezus Chrystus miał jej ukazać sposób drogę prowadzącą do osiągnięcia świętości życia opartego na pokorze i nieograniczonej ufności Bogu[36]. Początkowo Leonia Nastał wzorowała się na św. Teresie z Lisieux i jej dziecięctwie duchowym; później jednak główną ideą jej mistyki, zawartą w książce Uwierzyłam miłości, stało się tak zwane niemowlęctwo duchowe[36][37]. Charakteryzować się ono miało pokorą, świadomością własnej niemocy i niezdolności do działania bez pomocy Boga, szczerością, prostotą, łagodnością, słodyczą i niewinnością[38]. W jednym z listów pisała, że jej zdaniem „niemowlęctwo duchowe to najkrótsza droga do nieba”[39]. Uznawała, iż niemowlęce poddanie się woli Bożej jest cenniejsze aniżeli własnowolne męczeństwo[40]. Wszystko, co w życiu wewnętrznym głos Jezusa miał jej nakazać, konsultowała ze swoim spowiednikiem[41].

Leonia Nastał miała doświadczać okresów „oschłości” duchowej oraz ekstaz[42]. Zdarzało jej się wybuchać potokiem łez, których nie potrafiła powstrzymać[43]. Dobrowolnie podejmowała praktyki ascetyczne: kilka razy w tygodniu pościła, stosowała dyscypliny, spała na drewnie, biczowała się[27][36]. Umartwiała się także znosząc w milczeniu upokorzenia i awantury ze strony ojca, rezygnując z drobnych przyjemności oraz jedząc potrawy, które jej nie smakowały[44]. Czyniła to dla wynagrodzenia Bogu własnych niedoskonałości i wyproszenia innym łask[45]. Modlitwa, którą definiowała jako „przestawanie duszy z Bogiem”, była dla niej „najskuteczniejszym środkiem uświęcenia”[46]. W młodości modliła się głównie na różańcu[47]. Codziennie dokonywała rachunku sumienia[48]. Do zachowania czystości zobowiązała się prywatnym ślubem jeszcze przed wstąpieniem do zakonu[49].

Leonia Nastał wywierała duży wpływ na siostry ze Zgromadzenia[50]. Wedle świadectwa m. Eleonory Jankiewicz, swoją obecnością i zachowaniem przyczyniała się do podniesienia ich poziomu życia religijnego[50]. Ojciec zakonnicy, choć początkowo kategorycznie sprzeciwiał się powołaniu córki, rozgoryczony jej decyzją nie uczestniczył w ceremonii obłóczyn i ślubów, w końcu pod jej wpływem nawrócił się i zaczął codziennie brać udział we mszy świętej i przyjmować komunię[51].

Spośród świętych Pańskich szczególną cześć oddawała Matce Bożej oraz św. Józefowi, dwojgu patronom Zgromadzenia[52]. Inspirowała się również św. Janem od Krzyża oraz Piotrem Semenenką[53]. Mottem jej życia były słowa „Uwierzyłam Miłości Odwiecznej”[54]. Jej ulubioną książką były Dzieje duszy św. Teresy[13].

Leonia Nastał co najmniej dwukrotnie w swoim mistycznym życiu duchowym pomyliła się[55]. W liście do swego kierownika duchowego, ks. Kazimierza Schmelzera, pisała: „Pan Jezus uzdrowi Przew. Ojca Duchownego, przyobiecał mi to, a już naprzód Mu podziękowałam”; ks. Schmelzer nie wyzdrowiał jednak[55]. W liście miesiąc później napisała, iż Jezus obiecał uzdrowienie ks. Schmelzera, ale „odłożył spełnienie swojej obietnicy”[55]. W innym przypadku, przed wybuchem II wojny światowej we wrześniu 1939 roku, była przekonana, że wojna nie nastąpi[55]. W jednym z listów do swego kierownika wyrażała wątpliwość, czy sama czegoś nie dodaje do tego, co mówi jej „głos wewnętrzny”[55]. Ks. Schmelzer był jednak przekonany, iż modlitwa Leonii Nastał była kontemplacją wlaną[56].

Twórczość literacka[edytuj | edytuj kod]

Leonia Nastał pisała wiersze, inscenizacje, przemówienia, utwory sceniczne i referaty; były one wykorzystywane dla celów wychowawczych, a także w rozmaitych uroczystościach kościelnych i w działalności edukacyjnej sióstr ze Zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej[2][31]. Pisała na zamówienie, najczęściej dla sióstr albo osób zajmujących się pracą edukacyjno-wychowawczą[57]. Jej twórczość literacka była źródłem wiedzy religijnej, poruszała w niej także problemy wychowania moralnego[58][59]. W swoich utworach uczyła miłości bliźniego, uprzejmości, szacunku wobec starszych i upośledzonych, a także patriotyzmu i poszukiwania Boga w przyrodzie i innych ludziach[58]. Pisała także dla „Róży Duchownej”, lwowskiego czasopisma poświęconego bractwom różańcowym[60].

Pisma Leonii Nastał dzielą się na trzy grupy: różne gatunkowo utwory edukacyjne, listy oraz zapiski dotyczące jej życia wewnętrznego[57]. Do trzeciej grupy pism należą Notatki rekolekcyjne obejmujące lata 1926–1934, prowadzony na polecenie spowiednika Dziennik duchowny w ośmiu kolejnych zeszytach obejmujących lata 1934–1939 oraz Historia powołania, będąca esejem autobiograficznym napisanym niedługo przed śmiercią na polecenie przełożonej generalnej Eleonory Jankiewicz[61]. Jej spuścizna literacka zawiera 1620 stron maszynopisu[2]. Osobiste notatki siostry Leonii, stanowiące obraz jej życia wewnętrznego, obejmują 391 stron maszynopisu[2]. Listy pisane do spowiednika, współsióstr i innych osób obejmują 505 stron maszynopisu[2].

Utwory[edytuj | edytuj kod]

  • Bohaterka[c]
  • Uwierzyłam miłości (2009)

Uwagi

  1. „Bieda panująca na wsi i analfabetyzm wpływały na ludzi w wielu wypadkach demoralizująco. W każdej wsi znajdowało się kilka karczm. Zarobione pieniądze chłop bardzo często przepijał. [Przypis: A. Gosztyła: Rolnictwo i życie na wsi w powiecie brzozowskim. W: Sześć wieków Brzozowa, Kraków 1959, s. 293–295.] Nie zdziwią nas zatem uwagi poczynione w książkach metrykalnych, że Franciszek Nastał był człowiekiem niezrównoważonym, skłonnym do awantur, bójek i pijaństwa. Spotykamy tam również poważne zastrzeżenia co do jego obyczajowości.[Przypis: APStW. Status animarum nr 396/144.]. Być może, że te negatywne cechy były w pewnej mierze równoważone jego zaradnością życiową, przedsiębiorczością i pracowitością, a z czasem uległy także poważnemu stemperowaniu.” Zob. Lipian, s. 230.
  2. Początkowo Leona, później zmienione na Leonia.
  3. Rękopis tego dramatu znajduje się w archiwum Zgromadzenia Sióstr NMP w Starej Wsi.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 Adriana Śmigiel: Maria Leonia Nastał - Służebnica Boża (1) (pol.). niedziela.pl. [dostęp 2014-07-21].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Lipian 1983 ↓, s. 228.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Lipian 1983 ↓, s. 230.
  4. 4,0 4,1 Karaś 1980 ↓, s. 438.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Lipian 1983 ↓, s. 231.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 Kalendarium życia Służebnicy Bożej s. Leonii Marii Nastał (1903–1940), w: s. Leonia Nastał, Uwierzyłam miłości, Wydawnictwo WAM, Kraków 2010, s. 28–33
  7. 7,0 7,1 Lipian 1983 ↓, s. 236.
  8. 8,0 8,1 Lipian 1983 ↓, s. 237.
  9. 9,0 9,1 Karaś 1980 ↓, s. 437.
  10. 10,0 10,1 10,2 Lipian 1983 ↓, s. 238.
  11. 11,0 11,1 Karaś 1980 ↓, s. 439.
  12. 12,0 12,1 Karaś 1980 ↓, s. 440.
  13. 13,0 13,1 13,2 Lipian 1983 ↓, s. 239.
  14. 14,0 14,1 Lipian 1983 ↓, s. 243.
  15. 15,0 15,1 Lipian 1983 ↓, s. 244.
  16. Lipian 1983 ↓, s. 246.
  17. Niezgoda 1984 ↓, s. 201.
  18. 18,0 18,1 18,2 Lipian 1983 ↓, s. 250.
  19. Karaś 1980 ↓, s. 441.
  20. Lipian 1983 ↓, s. 251.
  21. 21,0 21,1 21,2 Lipian 1983 ↓, s. 255.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Lipian 1983 ↓, s. 253.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Lipian 1983 ↓, s. 254.
  24. 24,0 24,1 Lipian 1983 ↓, s. 257.
  25. Lipian 1983 ↓, s. 258.
  26. Lipian 1983 ↓, s. 259.
  27. 27,0 27,1 27,2 Lipian 1983 ↓, s. 265.
  28. Lipian 1983 ↓, s. 260.
  29. 29,0 29,1 Lipian 1983 ↓, s. 268.
  30. Lipian 1983 ↓, s. 269.
  31. 31,0 31,1 Lipian 1983 ↓, s. 270.
  32. Lipian 1983 ↓, s. 292.
  33. Lipian 1983 ↓, s. 276.
  34. Lipian 1983 ↓, s. 278.
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 Lipian 1983 ↓, s. 280.
  36. 36,0 36,1 36,2 Encyklopedia Katolicka, tom XIII, kolumna 779, Lublin 2009
  37. Niezgoda 1984 ↓, s. 213–14.
  38. Karaś 1980 ↓, s. 444.
  39. Lipian 1983 ↓, s. 310.
  40. Lipian 1983 ↓, s. 313.
  41. Lipian 1983 ↓, s. 284.
  42. Lipian 1983 ↓, s. 288–289.
  43. Lipian 1983 ↓, s. 289.
  44. Lipian 1983 ↓, s. 283.
  45. Lipian 1983 ↓, s. 285.
  46. Lipian 1983 ↓, s. 286–287.
  47. Lipian 1983 ↓, s. 287.
  48. Lipian 1983 ↓, s. 301.
  49. Lipian 1983 ↓, s. 306.
  50. 50,0 50,1 Karaś 1980 ↓, s. 448.
  51. Karaś 1980 ↓, s. 448–449.
  52. Lipian 1983 ↓, s. 302.
  53. Lipian 1983 ↓, s. 281–282.
  54. Lipian 1983 ↓, s. 227.
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 Niezgoda 1984 ↓, s. 205.
  56. Niezgoda 1984 ↓, s. 211.
  57. 57,0 57,1 Niezgoda 1984 ↓, s. 202.
  58. 58,0 58,1 Lipian 1983 ↓, s. 271.
  59. Karaś 1980 ↓, s. 450.
  60. Lipian 1983 ↓, s. 272.
  61. Niezgoda 1984 ↓, s. 204.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • s. Janina Bernadeta Lipian: Służebnica Boża Leonia Maria Nastał. W: Polscy Święci. o. Joachim Roman Bar OFMConv. (redakcja). T. 2. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1983, s. 227–315.
  • Cecylian Niezgoda OFMConv.: Duchowość Służebnicy Bożej Leonii Marii Nastał (1903–1940). W: Chrześcijanie. bp Bohdan Bejze (redakcja). T. XII. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1984, s. 201–221.
  • s. Elżbieta Mariola Karaś: S. Maria Leona Nastałówna (1903–1940). W: Chrześcijanie. bp Bohdan Bejze (redakcja). T. IV. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1980, s. 437–453.