Maria Rodziewiczówna

Maria Rodziewiczówna
Data i miejsce urodzenia	2 lutego 1863 lub 1864 wieś Pieniucha koło Grodna
Data i miejsce śmierci	16 listopada 1944 folwark Leonów koło Żelaznej
Narodowość	polska
Dziedzina sztuki	literatura
Styl	pozytywizm
Ważne dzieła	Dewajtis, Straszny dziadunio, Wrzos, Czahary, Lato leśnych ludzi
Odznaczenia
Galeria w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Maria Rodziewiczówna
Łuk
Rodzina	Rodziewicz
Rodzice	Henryk Rodziewicz Amelia Kurzeniecka

Grób Marii Rodziewiczówny na Powązkach

Maria Rodziewiczówna pseudonim Žmogus, Maro, Weryho (ur. 2 lutego 1863 bądź 30 stycznia 1864 we wsi Pieniucha na Grodzieńszczyźnie, zm. 16 listopada 1944 na folwarku Leonów koło Żelaznej pod Skierniewicami) – polska pisarka, członkini Warszawskiego Towarzystwa Teozoficznego.

Życiorys

Pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Była córką Henryka Rodziewicza i Amelii z Kurzenieckich. Rodzice Marii za pomoc udzieloną powstańcom styczniowym (przechowywanie broni) zostali skazani na konfiskatę rodzinnego majątku Pieniucha w Wołkowyskiem i zesłanie na Syberię. Matce będącej wówczas w ciąży z Marią, zezwolono na urodzenie dziecka i późniejszy o kilka miesięcy wyjazd opłaconym przez nią powozem. Dzieci Rodziewiczów podczas pobytu rodziców na zesłaniu zostały oddane pod opiekę różnym krewnym. Marią zaopiekowali się początkowo dziadkowie Kurzenieccy w majątku Zamosze koło Janowa, a po ich niedługiej śmierci zajęła się nią przyjaciółka i daleka krewna matki – Maria Skirmunttowa (w Korzeniowie na Pińszczyźnie).

W 1871 w wyniku amnestii wrócili z zesłania rodzice Marii. Mogli wówczas osiąść tylko poza obrębem ziem zwanych przez Rosjan „zabranymi” czyli nie na terenie Grodzieńszczyzny, gdzie Rodziewiczowie mieli krewnych. Osiedlili się w Warszawie, gdzie znajdowali się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej (ojciec pracował jako rządca kamienicy, matka przez pewien czas w fabryce papierosów). Sytuacja rodziny poprawiła się nieco, kiedy daleki krewny Ksawery Pusłowski uczynił ojca Marii administratorem swoich nieruchomości. Prawdziwa poprawa nastąpiła jednak w 1875, gdy Henryk Kurzeniecki odziedziczył po swym bezdzietnym bracie Teodorze majątek Hruszowa na Polesiu (1533 ha). Nie był to majątek należący długo do rodziny, pradziadek Rodziewiczówny kupił go od Suworowa.

Już w czasie pobytu w Warszawie Rodziewiczówna zaczęła uczęszczać na pensję do pani Kuczyńskiej. W końcu 1876 w związku z poprawą sytuacji materialnej rodziny została umieszczona na pensji w Jazłowcu u sióstr niepokolanek, gdzie przełożoną była Marcelina Darowska (beatyfikowana przez Jana Pawła II), zwana przez Marię „mateczka”. Tu przebywała do ferii 1879, kiedy z powodu choroby ojca i braku pieniędzy na dalsze kształcenie musiała wrócić do rodziny (ukończyła naukę na piątej lub szóstej klasie). Pobyt na pensji w Jazłowcu, gdzie dziewczęta w religijnej, ale i patriotycznej atmosferze przygotowywano przede wszystkim do przyszłej roli żony i matki, wywarł duży wpływ na Rodziewiczówną. Tutaj miały także powstać jej pierwsze utwory (najprawdopodobniej Kwiat lotosu).

W 1881 umarł ojciec Rodziewiczówny. Po jego śmierci zaczęła ona stopniowo przejmować kontrolę nad majątkiem aż do 1887, gdy przejęła go formalnie (wraz z obciążeniem w postaci długów ojca i stryja, a także koniecznością spłaty rodzeństwa). Obcięła krótko włosy (za zezwoleniem matki) i w krótkiej spódnicy i męskim żakiecie zajęła się zarządzaniem Hruszową, która nie przynosiła jednak większych dochodów (był to duży obszar ziemi, jednak na ziemię uprawną przypadała najwyżej jedna trzecia).

W 1882 r. Maria Rodziewiczówna zadebiutowała drukując pod pseudonimem Mario w 3 i 4 numerze „Dziennika Anansowego” dwie nowelki Gamę uczuć i Z dzienniczka reportera. Pod tym samym pseudonimem opublikowała w 1884 w redagowanym przez Marię Konopnicką „Świcie” nieco obszerniejsze opowiadanie Jazon Bobrowski, a w 1885 humoreskę Farsa panny Heni. Debiutem powieściowym Rodziewiczny był Straszny dziadunio, którym wygrała w 1886 konkurs ogłoszony przez „Świt”. Powieść opublikowano w odcinkach.

Stosunki dworu z miejscowymi białoruskimi prawosławnymi chłopami układały się różnie. W 1890 za czynne zełżenie (pobicie) pastucha z Antopola groziło pisarce nawet dwa tygodnie aresztu (sprawę załatwiono w końcu polubownie wypłacając powodowi pięć rubli). W grudniu 1900 ktoś podpalił zabudowania jednego z folwarków (spaliła się stodoła, młocarnia i obora z pięćdziesięcioma sztukami bydła). Dwór w Hruszowie promieniował na okolicę ogólnym szerzeniem kultury, a okoliczni chłopi znajdowali tutaj pomoc medyczną. W 1937 z okazji 50-lecia władania Hruszową (i 50-lecia pracy literackiej) hruszowscy chłopi podarowali Rodziewiczównie album z dedykacją: Sprawiedliwej Pani i Matce za 50 lat wspólnej pracy, kupili dzwony do jej kaplicy i za darmo zwieźli cegłę na budowany przez Rodziewiczówną w Antopolu katolicki kościół.

Czas do I wojny światowej pisarka spędzała zasadniczo w Hruszowej w towarzystwie dwóch dalekich kuzynek, a zarazem przyjaciółek i opiekunek: Jadwigi Skirmunttówny bądź Heleny Weychertówny. Jedynie zimą wyjeżdżała na 2-3 miesiące do Warszawy. Odbyła też kilka podróży zagranicznych: do Rzymu (za 500 rubli uzyskanych jako nagrodę za Dewajtisa), 2-3 razy do południowej Francji (Riwiera), przynajmniej raz do Monachium, do Szwecji i Norwegii.

W 1905 rozpoczęła aktywną działalność społeczną (napięcia społeczne, obraz robotniczej nędzy miał wywrzeć na niej ogromne wrażenie). W 1906 założyła tajne stowarzyszenie kobiece Unia. Przyczyniła się też do założenia w Warszawie sklepu spożywczego i sklepu zajmującego się sprzedażą wyrobów ludowych, a także świetlicy na terenie powiatu kobryńskiego.

Wybuch I wojny zastał Rodziewiczównę w Warszawie. Wzięła udział w organizacji szpitala wojskowego, pomagała także w organizowaniu tanich kuchni dla inteligencji i bratniej pomocy akademickiej. W 1915 wróciła na pewien czas do Hruszowej, podejmując tam opiekę nad uciekinierami, których usiłowała zatrzymać. W latach 1919–1920 inicjowała szereg poczynań społecznych w okolicy Hruszowej: założenie kółka rolniczego, budowę łaźni parowej, odbudowę chederu w Antopolu. W okresie wojny polsko-bolszewickiej znalazła się w Warszawie, gdzie pełniła obowiązki sekretarki w Komitecie Głównym PCK oraz została mianowana komendantką Kobiecego Komitetu Ochotniczej Odsieczy Lwowa na miasto Warszawę. Po zakończeniu działań wojennych wróciła do Hruszowej.

W okresie międzywojennym próbowała nadal prowadzić działalność oświatową i społeczną (m.in. zorganizowała Dom Polski w Antopolu, sfinansowała również budowę piętra w kobryńskim Gimnazjum Państwowym własnego imienia). Polityka rządowa na Kresach budziła jednak jej dezaprobatę. Utrzymanie polskości na tych ziemiach wiązała ona z wielką własnością ziemską i kościołem. Władze zażądały od niej tymczasem oddania części majątku, 150 ha, na potrzeby osadnictwa, do tego dochodziły jeszcze osobiste zatargi ze starostą z Kobrynia. Stała się protektorką i współzałożycielką Związku Szlachty Zagrodowej.

Wybuch II wojny światowej zastał ją w Hruszowej. Została z niej wysiedlona w październiku 1939 (majątek przejął komitet miejscowej ludności). Na fałszywych papierach przekroczyła Bug i wraz ze Skirmunttówną dostała się do obozu przejściowego w Łodzi, skąd uratowała je rodzina przyjaciół (Mazarakich). W 1940 wyjechała do Warszawy, gdzie spędziła ostatnie lata życia w bardzo ciężkich warunkach materialnych (wspomagana przez przyjaciół). Stykała się z konspiracją, zwłaszcza z Armią Krajową. W czasie powstania warszawskiego sędziwa już pisarka przechodziła bądź była przenoszona do kilku różnych domów, otaczana opieką przez przyjaciół, PCK i powstańców. Wyszła z Warszawy po kapitulacji, kilka tygodni spędziła w Milanówku, następnie udała się do Żelaznej, majątku Aleksandra Mazarakiego. Umieszczona w pobliskiej leśniczówce, Leonowie, umarła po przebyciu zapalenia płuc 6 listopada 1944. Została pochowana w Żelaznej. Zwłoki Marii Rodziewiczówny przeniesiono do Alei Zasłużonych na warszawskich Powązkach 11 listopada 1948.

W 1935 została odznaczona Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury, a w 1937 roku, za zasługi na polu literatury, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Twórczość

• Straszny dziadunio (1887, przekład czeski 1891)
• Dewajtis (1889, przekład niem. 1894, litewski I-1890, serbski – 1896, angielski – 1901, francuski – 1904, węgierski – 1912, czeski – 1921 i słowacki – 1933)
• Kwiat lotosu (1889)
• Szary proch (1889)
• Ona (1890, przekład niem. 1892)
• Błękitni (1890, przekład czeski 1895)
• Nowele (1890: Między ustami a brzegiem pucharu i Farsa panny Heni)
• Nowele (1890, nowele: Jazon Bowrowski, Pierwsza kula, Nad program, Historia o białym wole, Filantrop)
• Obrazki (1891, nowele: Złota dola, Na wigilią, W noc grudniową, Znachor, Myśl, Południca)
• Hrywda (1891)
• Czarny bóg (1892, z życia nihilistów)
• Anima Vilis (1893)
• Lew w sieci (1893); Następne wydania już p.t. Jaskółczym szlakiem
• Pożary i zgliszcza (1893)
• Na fali (1894)
• Z głuszy (1895, nowele: Noc, Z tamtej strony, Czarna woda, Młyn Archipa, Na starej choinie, Wpisany do heroldii, Zachód, Pro memoria, Piaski, Szwed, Rozdroże, Posłaniec, Zagony, Czajki)
• Jerychonka (1895)
• Na wyżynach (1896)
• Klejnot (1897)
• Kądziel (1899)
• Barcikowscy (1900)
• Magnat (1900)
• Nieoswojone ptaki (1901)
• Wrzos (1903) zekranizowano w 1938 film o tym tytule
• Macierz (1903)
• Światła (1904, wyd. 2 uzupełnione ok. 1929 r.; nowele: Światła, Na tokach, Skręt, Wydaleni, Pięć koron, Skrzypek, Surma, Drwal, Siódmy syn, Tajemniczy medalik, Wrażenia i przeżycia – Lato 1915)
• Czahary (1905)
• Ragnarök (1906)
• Joan VIII, 1−12 (1906)
• Byli i będą (1908)
• Rupiecie (1908, nowele: Rupiecie, Triumfator, Kamienie, Tutejszy, Tak zwani «Głupi», Ciotka, Lamus, Jan Borucki, Bajka o głupim Marcinie, Hryc, Bagno, «Wołowy czerep», Dobra służba)
• Jaskółczym szlakiem (1910); Pierwsze wdanie z 1893 roku było wydane pod tytułem Lew w sieci
• Kamienie. Ciotka. Wpisany do heroldii (1910)
• Atma (1911)
• Barbara Trzyźnianka (1914)
• Czarny chleb (1914, nowele: Złota dola, Na Wigilię, W noc grudniową, Znachor, Myśl, Południca, Czarny chleb, Jezioro, Kolega Szoll, Pierścień, Starzec, Pierwsza kula, Jedna noga)
• Lato leśnych ludzi (1920)
• Niedobitowski z granicznego bastionu (1926, nowele: Niedobitowski z granicznego bastionu, Tydzień u Niedobitowskich, Niedobitowscy płacą, Sprawa jednorurki nr 3080, Przekroczenie obowiązujących ustaw, Obywatel Kuźma Suprunik, § 4, Czterech małych Mystkowskich, Jutrznia, Świętek)
• Florjan z Wielkiej Hłuszy. (1929); w 1938 ekranizacja filmowa powieści: „Florian”.
• Gniazdo Białozora (1931); ostatnia wydana powieść autorki
• Ryngraf
• Złota dola
• Pleśń

Bibliografia

Prace poświęcone Rodziewiczównie i jej twórczości (wybór):

• Walewska Cecylia, Maria Rodziewiczówna. Twórczość, życie, czyn. Szkic syntetyczny. W dniach jubileuszowych czterdziestolecia pracy pisarskiej i działalności społecznej autorki, Warszawa, 13 III 1927 r.
• Zahorska Anna, Maria Rodziewiczówna i jej dzieła, Poznań 1931
• Czachowski Kazimierz, Maria Rodziewiczówna na tle swoich powieści, Poznań 1935
• Kurzyna M., Maria Rodziewiczówna 1863-1944, w: Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, seria V, Literatura okresu Młodej Polski, t. 3, Kraków 1973
• Martuszewska Anna, Jak szumi Dewajtis? Studia o powieściach Marii Rodziewiczówny, Kraków 1989
• Skirmunttówna J., Dwadzieścia pięć lat wspomnień o Marii Rodziewiczównie, rkps Ossolineum nr 14052 II

Zobacz też

• Gimnazjum im. Marii Rodziewiczówny w Żelaznej
• Gimnazjum Państwowe im. Marii Rodziewiczówny w Kobryniu

Linki zewnętrzne

• Włodzimierz Pujsza: W Centrum Kultury Polskiej – o Marii Rodziewiczównie w: Nasz Czas 6/2003 (595) (pol.). [dostęp 22.06.2008].
• Barbara Buczek-Płachtowa: Nasi Sławni (3) Maria Rodziewiczówna w: EKO-U nas Nr 8 (19) – Grudzień 2000 (pol.). [dostęp 22.06.2008].
• Barbara Buczek-Płachtowa: Nasi Sławni (4)O Marii Rodziewiczównie, ciąg dalszy w: EKO-U nas Nr 9 (20) – Luty 2001 (pol.). [dostęp 22.06.2008].
• A.O.: Dwór w Hruszowej i jego słynna mieszkanka, Maria Rodziewiczówna (pol.). [dostęp 15.07.2010].