Maria cypryjska (królowa Aragonii)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Maria cypryjska
z Bożej łaski królowa Aragonii, Walencji, Sardynii i Korsyki, hrabina Barcelony
Chypre Jérusalem.png
królowa Aragonii
Okres panowania od 1315
do 1322
Żona Jakuba II Sprawiedliwego
Poprzedniczka Blanka Andegaweńska
Następczyni Elisenda Montcada
Dane biograficzne
Dynastia Luzynianowie[1]
Urodzona 1273
Zmarła 10 września 1322
Pochowana kościół św. Franciszka w Barcelonie, szczątki przeniesione do katedry św. Eulalii w Barcelonie
Ojciec Hugo III cypryjski (Hugo I jerozolimski)
Matka Izabela z Ibelinu
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Maria cypryjska (ur. 1273 - zm. 10 września 1322, Barcelona) – królewna cypryjska i jerozolimska z dynastii Luzynianów, od 1315 królowa Aragonii oraz Sardynii i Korsyki jako trzecia żona króla Jakuba II Sprawiedliwego.

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Maria była najstarszą córką króla Cypru i Jerozolimy Hugona III (I) oraz Izabeli, pochodzącej z Ibelinów – najpotężniejszego cypryjskiego rodu arystokratycznego.

Ojciec Marii jedynie po kądzieli wywodził się z rodu Luzynianów, będąc przedstawicielem władającej Antiochią bocznej linii książąt Akwitanii (Poitiers). Jednak po wymarciu linii męskiej cypryjskich Luzynianów w 1267 Hugon oficjalnie przyjął nazwisko rodowe i herb matki, kontynuując ród królów Cypru jako Hugon III Luzynian[2]. W roku 1269 objął tron Jerozolimy jako Hugon I. Brat Marii Henryk II po zdobyciu Akki przez muzułmanów w 1291 był już tylko tytularnym królem jerozolimskim.

Przyjmuje się powszechnie, że Maria urodziła się w roku 1273[3]. Dokładna data jej narodzin, także roczna, nie jest znana. Jednak z pewnością królewna musiała przyjść na świat w latach 70. XIII w., ponieważ z wielodzietnego małżeństwa jej rodziców, zakończonego śmiercią ojca w 1284, pochodziło – poza Marią – ośmioro dzieci, w tym trzy jej młodsze siostry[4].

Rodzina Marii ukrywała jej wiek przed aragońskimi posłami w trakcie negocjacji przedmałżeńskich, twierdząc, że nie ukończyła 25 roku życia. Była to górna granica wieku, na jaką zgadzał się jej przyszły mąż, który liczył na potomstwo z tego związku. W rzeczywistości królewna miała w latach 1311-1315 z pewnością ponad 30 lat[5].

Negocjacje przedślubne[edytuj | edytuj kod]

Osiem miesięcy po śmierci królowej Blanki w czerwcu 1311 Jakub II przedstawił na zebraniu kortezów w Barcelonie zamiar poślubienia siostry króla Cypru Henryka II. Plany małżeńskie niedawno owdowiałego króla wiązały się z ekspansją Korony Aragonii w rejonie Morza Śródziemnego[6]. Jakub II zamierzał związać się z główną spadkobierczynią bezdzietnego i uważanego za impotenta[7] króla Henryka w celu przejęcia w przyszłości kontroli nad Cyprem[8][9]. Poprzez małżeństwo z królewną cypryjską i jerozolimską król Aragonii dążył również do uzyskania tytułów prawnych oraz pretensji Luzynianów do posiadłości w Ziemi Świętej i tytułu króla Jerozolimy[10].

Kilkuletnie negocjacje przedmałżeńskie, w których dużą rolę odgrywał rycerski zakon szpitalników[11], dotyczyły głównie desygnowania jednej z sióstr króla Cypru na jego dziedziczkę. Chociaż poślubienie przez Jakuba II którejś z młodszych sióstr Henryka dawało większą szansę na posiadanie potomstwa, zgodnie z zasadą primogenitury i wolą króla Henryka to najstarsza Maria miała zostać desygnowana na spadkobierczynię korony cypryjskiej i jej męskie potomstwo miało objąć realną władzę na wyspę po śmierci wuja. Negocjacje zakończyły się 1 maja 1314 podpisaniem umowy pomiędzy Jakubem II i Henrykiem II[12][13].

Małżeństwo[edytuj | edytuj kod]

Cypryjsko-aragońskie małżeństwo dynastyczne zostało zawarte 15 czerwca 1315 per procura w obecności całego dworu cypryjskiego w Nikozji[14][15]. Ślubu Jakubowi II, którego zastępował aragoński pełnomocnik i królewnie Marii udzielił papieski legat Peter Plaine-Cassagne[16].

Uroczysta konfirmacja małżeństwa nastąpiła 27 listopada 1315 w katedrze Najświętszej Marii Panny w Gironie[17], po przybyciu Marii do jej nowego królestwa.

Wychodząc za władcę jednego z najpotężniejszych królestw śródziemnomorskich, królewna Maria zrobiła prawdopodobnie najlepszą partię spośród wszystkich członków domu cypryjskiego, jacy kiedykolwiek związali się z przedstawicielami obcych dynastii[18]. Dzięki temu prestiżowemu mariażowi i stosunkom nawiązanym z dynastią barcelońską Luzynianowie doprowadzili do kolejnych małżeństw między krewnymi obu domów panujących. Siostra wujeczna króla Henryka II Izabela z Ibelinu w 1316 została żoną jednego z przedstawicieli dynastii barcelońskiej, poślubiając młodszego brata króla Majorki Sancza, w roku 1317 zaś sam król Henryk II poślubił Konstancję, bratanicę Jakuba II, córkę króla Sycylii Fryderyka[19][20].

Z punktu widzenia Jakuba II małżeństwo z Marią nie przyniosło spodziewanych korzyści. Zbyt późno wydana za mąż królewna nie urodziła żadnego spadkobiercy i zmarła przed swoim bratem, którego dziedzicem i kolejnym królem Cypru został bratanek Hugon[21]. Natomiast ogromny posag Cypryjki, wynoszący 300 tys. bezantów[22]oraz jej osobisty majątek, po wyłączeniu legatów na pobożne fundacje i zapisów dla innych osób, zasiliły kasę królewską, ponieważ Maria uczyniła męża swoim spadkobiercą.

Testament[edytuj | edytuj kod]

Posąg nagrobny królowej Marii (1323), pierwotnie w kaplicy św. Szczepana w barcelońskim kościele św. Franciszka, obecnie w Museu Nacional d'Art de Catalunya w Barcelonie.

W marcu 1319 rezydująca w Tortosie królowa Maria ciężko zachorowała. Dnia 2 kwietnia sporządziła testament. Ponieważ w archiwum królewskim zachowała się kopia testamentu, a nie znano informacji o szerszej działalności monarchini po tej dacie, część nowożytnych kronikarzy i badaczy uznała, że choroba była śmiertelna i królowa Maria wówczas zmarła, a Jakub II dopiero po kilku latach wdowieństwa poślubił swoją czwartą żonę[23].

Tę wersję zdarzeń rozpowszechniło niezwykle poczytne dzieło Jerónima Zurity, wydane po raz pierwszy w latach 1562-1580[24]. XVI-wieczny kronikarz podał również nieprawdziwą informację o wyrażeniu przez królową życzenia, by została pochowana w kościele dominikanów (predicatores) w Tortosie w habicie dominikańskim[25][26]. W rzeczywistości królowa chciała, by jej ciało w habicie braci mniejszych zostało złożone w miejscowym kościele franciszkanów (fratres minores)[27].

W starszej literaturze przedmiotu zwykle podawano rok 1319 jako datę roczną śmierci królowej Marii, ale również marzec lub kwiecień 1321[28][29][30] Jako miejsce zgonu i pochówku królowej zawsze wskazywano Tortosę, która była jedną z głównych rezydencji monarchini po separacji z małżonkiem[31].

Zachowały się jednak dokumenty świadczące o tym, że królowa Maria żyła z pewnością do września 1322 i nie umarła w Tortosie, aczkolwiek była w faktycznej separacji z królem, z którym wymieniała korespondencję[32][33].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Z listu noszącego datę 22 września 1322, wysłanego przez Jakuba II do szwagra, wynika, że zgon Marii nastąpił w Barcelonie 10 września (idus septembris). Król podał okoliczności śmierci małżonki, w tym przyjęcie przez nią sakramentów oraz godzinę jej zgonu (hora matutinarum)[34][35].

Po odbyciu ponad trzymiesięcznej żałoby król wstąpił w ostatni, czwarty związek małżeński w Boże Narodzenie 1322[36]

Pochówek[edytuj | edytuj kod]

Nieistniejący obecnie kościół klasztorny św. Franciszka w Barcelonie. W jednej z szesnastu kaplic została pochowana królowa Maria cypryjska.

Maria została pochowana w Barcelonie w kościele św. Franciszka na terenie klasztoru franciszkanów, co potwierdzają m.in. zapiski brata Berarda Comesa w Libro Vero barcelońskiego konwentu z roku 1725[37] oraz XVIII-wieczne informacje o dokładnym miejscu pochówku królowej wraz z prawidłową datą roczną jej śmierci. Trumnę z ciałem Marii złożono w pobliżu głównego ołtarza w kaplicy św. Szczepana[38].

Kamienny nagrobek królowej wykonali Joan de Tournai i Jacques de França. Został on ukończony w 1323. Z sarkofagu Marii zachowała się jedynie rzeźba przedstawiająca figurę władczyni, obecnie przechowywana w Museu Nacional d'Art de Catalunya w Barcelonie[39]. Maria została przedstawiona w habicie i koronie na głowie, podobnie jak jej poprzedniczka królowa Blanka[40][41].

Kościół św. Franciszka wraz z klasztorem franciszkanów został ostatecznie rozebrany w grudniu 1837 [42], jednak już w lutym tego roku sygnalizowano naruszenie grobów królewskich. Specjalnie powołana komisja zebrała kości króla Alfonsa II, królowych Konstancji sycylijskiej, Marii cypryjskiej i Sybilii Fortià oraz infantów i infantek ze średniowiecznych pochówków[43]. Szczątki królowej Marii wraz z kośćmi innych osób pochowanych w kościele św. Franciszka przeniesiono do barcelońskiej katedry św. Eulalii, gdzie znalazły ostateczne miejsce spoczynku[44][45].

Przypisy

  1. Spolszczona nazwa rodu de Lusignan, używana bardzo często przez XVIII- i XIX-wiecznych polskich pisarzy i historyków, np. Ignacego Krasickiego, Lucjana Hipolita Siemieńskiego, Karola Szajnochę. Forma Luzynianowie jest również stosowana przez XX-wiecznych historyków, historyków sztuki i publicystów, np. Mirosława Zakrzewska-Dubasowa, Historia Armenii, Wrocław 1990, s. 107, 322; Jerzy Gadomski, Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1420-1470, Warszawa 1981, s. 145; Anna Klubówna, Kazimierz Wielki, Warszawa 1967, s. 277, 327; ks. Tadeusz Gotówka, Stosunki polsko-watykańskie w Tysiącleciu, Kraków 1966, s. 50. W literaturze przedmiotu często spotykana jest też częściowo spolszczona forma Lusignanowie jako równoważna z Luzynianami, np. Édouard Perroy, Roger Doucet, André Latreille, Historia Francji. Od początku dziejów do roku 1774, tł. Hanna Łochocka, t. I, Warszawa 1969, s. 599.
  2. George Hill, A History of Cyprus, t. II, New York 2010, s. 158.
  3. Wipertus-Hugo Rudt de Collenberg, Les Lusignans de Chypre, „Epeteris Kentrou Epistimonikon Erevnon” 10, 1979-1980, s. 115-116. Jest mało prawdopodobne, chociaż nie niemożliwe, że wszystkich pięciu synów narodziło się przed czterema siostrami, które byłyby w takim wypadku najmłodszymi dziećmi z małżeństwa Hugona III (I) z Izabelą z Ibelinu. Jednak w trakcie negocjacji przedmałżeńskich posłowie aragońscy zwracali uwagę na zwyczaje cypryjskie, które dawały bratankom władcy pierwszeństwo przy dziedziczeniu przed siostrami i gdyby żył syn starszego od Marii brata, miałby on większe prawa do tronu także z racji pierworództwa i dziedziczenia według starszeństwa linii, szczególnie męskiej. Tylko jako starsza od Henryka III córka królewska albo jako młodsza od niego, lecz starsza od pozostałych braci Maria mogła być wyznaczona na następczynię tronu. Jeden z młodszych braci Henryka II, Amalryk, został wykluczony z dziedziczenia wraz z potomstwem po uzurpacji w latach 1306-1310, natomiast nieżyjący wówczas Gwidon nie był odsunięty od dziedziczenia tronu i miał potomstwo, w tym syna (przyszłego króla Hugona IV). W czasie negocjacji przedmałżeńskich w latach 1311-1315 żył również inny brat Marii o imieniu Hamerin. Rudt de Collenberg umieścił zatem Marię hipotetycznie za Henrykiem II w kolejności narodzin dzieci Hugona III i Izabeli, jednak przed kolejnymi synami, z wyjątkiem odsuniętego od dziedziczenia tronu Amalryka.
  4. Peter W. Edbury, The Kingdom of Cyprus and the Crusades 1191-1374, New York 1991, s. 138
  5. Deborah Youngs, The Life-Cycle in Western Europe c. 1300-c. 1500, Manchester 2006, s. 16.
  6. David González Ruiz, Breve historia de la Corona de Aragón, Madrid 2012, s. 180.
  7. George Hill, A History of Cyprus, t. II, New York 2010, s. 283.
  8. David González Ruiz, Breve historia de la Corona de Aragón, Madrid 2012, s. 180.
  9. Łukasz Burkiewicz, Królestwo Cypru jako obiekt zainteresowań państw śródziemnomorskich w latach 1192-1489. Próba zarysowania problemu, "Prace historyczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", z. 137, 2010, s. 33-34.
  10. Ramón Menéndez Pidal, José María Jover Zamora, Historia de España, t. XIII: La expansión peninsular y Mediterránea (c. 1212-c. 1350). El Reino de Navarra. La Corona de Aragón. Portugal, Madrid 1990, s. 296.
  11. Anthony Luttrell, The Hospitallers of Rhodes and Their Mediterranean World 1306-1462, Aldershot 1992 , s. 161.
  12. Peter W. Edbury, The Kingdom of Cyprus and the Crusades 1191-1374, New York 1991, s. 137-138.
  13. Eugenio Sarrablo Aguareles, La reina que vino de Oriente. Maria de Chipre, esposa de Jaime II, rey de Aragón, „Boletín de la Real Academia de la Historia”, 148, 1961, s. 52.
  14. Jesús Ernesto Martínez Ferrando, Jaime II de Aragon. Su vida familiar, Barcelona 1948, s. 225.
  15. Eugenio Sarrablo Aguareles, La reina que vino de Oriente. Maria de Chipre, esposa de Jaime II, rey de Aragón, „Boletín de la Real Academia de la Historia”, 148, 1961, s. 52.
  16. George Hill, A History of Cyprus, t. II, New York 2010, s. 282.
  17. Próspero de Bofarull y Mascaró, Los Condes de Barcelona vindicados, y cronología y genealogía de los reyes de España considerados como soberanos independientes de su marca, t. II, Barcelona 1836, s. 256.
  18. Peter W. Edbury, The Kingdom of Cyprus and the Crusades 1191-1374, New York 1991, s. 138
  19. George Hill, A History of Cyprus, t. III, New York 2010, s. 1157 (tablica genealogiczna Luzynianów cypryjskich).
  20. Peter W. Edbury, The Kingdom of Cyprus and the Crusades 1191-1374, New York 1991, s. 138-139.
  21. Joseph F. O'Callaghan, A History of Medieval Spain, New York 1975, s. 405.
  22. Jesús Ernesto Martínez Ferrando, Jaime II de Aragón. Su vida familiar, Barcelona 1948, s. 230-231. Posag został wypłacony w tzw. białych bezantach, używanych na Cyprze. Biały bezant zawierał około 3,84 g srebra, co łącznie dawało 1152 kg kruszcu. Ignacio de la Torre, The Monetary Fluctuations in Philip IV's Kingdom of France and Their Relevance to the Arrest of the Templars [w:] The Debate on the Trial of the Templars, 1307-1314, red. Jochen Burgtorf,Paul Crawford,Helen J. Nicholson. Felipe Mateu y Llopis, Farnham, 2010, s. 66.
  23. Próspero de Bofarull y Mascaró, Los Condes de Barcelona vindicados, y cronología y genealogía de los reyes de España considerados como soberanos independientes de su marca, t. II, Barcelona 1836, s. 257.
  24. Margarita Cabrera Sánchez, La muerte de los miembros de la realeza hispánica medieval a través de los testimonios historiográficos, "En la España Medieval" 34, 2011, s. 111.
  25. Jerónimo Zurita, Anales de la Corona de Aragón, t. III, Zaragoza 1972, s. 142.
  26. Ricardo del Arco y Garay, Sepulcros de la casa real de Aragón, Madrid 1945, s. 255.
  27. Francisco A. Roca Traver, Alfonso II el Benigno, rey de Valencia, Valéncia 2003, s. 21.
  28. Pedro Salazar de Mendoza, Monarquia de España, t. I, Madrid 1770, s. 269.
  29. Los Héroes y las maravillas del mundo, red. Diego de Mora y Casarusa, Madrid-Barcelona 1855, s. 277.
  30. E. L. Miron , The queens of Aragon. Their lives and times, New York 1913, s. 155, 159.
  31. Próbując pogodzić prawdziwą informację o miejscu i dacie pochówku królowej z wersją jej śmierci przekazaną przez Zuritę, franciszkańscy kronikarze niekiedy przyjmowali, że ciało zmarłej i pochowanej w 1319 w Tortosie królowej zostało przetransportowane do Barcelony, a uroczysty pogrzeb monarchini odbył się przed powtórnym ślubem królewskim w grudniu 1322. Jaume Coll, Chronica serafica de la santa provincia de Cathaluña de la regular observancia de nuestro Padre S. Francisco. Contiene las centurias de 1200. y 1300, Barcelona 1738, s. 50 54. Odosobniona wzmianka o śmierci królowej w III idy grudniowe roku 1322 może dotyczyć daty ceremonii pogrzebowej Marii lub być pomyłką franciszkańskiego skryby.
  32. Francisco de Moxó y Montoliu, La casa de Luna (1276-1348). Factor politico y lazos de sangre en la ascensión de un linaje aragonés, Münster 1990, s. 282.
  33. David González Ruiz, Breve historia de la Corona de Aragón, Madrid 2012, s. 180.
  34. Jesús Ernesto Martínez Ferrando, Jaime II de Aragon. Su vida familiar, Barcelona 1948, s. 266.
  35. Godzina jutrzenna, jutrznia - trzecia ćwierć nocy. Lexicon mediae et infimae latinitatis Polonorum. Słownik łaciny średniowiecznej w Polsce:, red. Marian Plezia, t. IV, Warszawa 1977, s. xxviii.
  36. Francisco A. Roca Traver, ’’Alfonso II el Benigno, rey de Valencia’’, Valéncia 2003, s. 21, 35.
  37. Ricardo del Arco y Garay, Sepulcros de la Casa Real de Aragón, Madrid 1945, s. 255
  38. Antonio de Capmany y de Montpalau, Memorias historicas sobre la marina comercio y artes de la antigua ciudad de Barcelona, t. II, Barcelona 1770, s. 11.
  39. Monasterios de Catalunya - Sant Francesc de Barcelona [dostęp 2013-08-14]
  40. Maria Rosa Manote i Clivilles, Maria Rosa Terés i Tomàs, Joan de Tournai [w:] L'art Gòtic a Catalunya. La configuració de l'estil, Barcelona 2007, s. 76.
  41. Eileen McKiernan González, Reception, Gender, and Memory. Elisenda de Montcada and Her Dual-Effigy Tomb at Santa Maria de Pedralbes [w:] Reassessing the Roles of Women as 'Makers' of Medieval Art and Architecture, red. Therese Martin, Leiden 2012, s. 323.
  42. Anna María Giné i Torres, El convent de Sant Francesc de Barcelona. Reconstrucció hipotética, "Acta Mediaevalia historica et archaeologica", 9, 1988, s. 222.
  43. Alexandre Galí, Història de les institucions i del moviment cultural a Catalunya 1900 a 1936, Barcelona 1986, s. 40
  44. David González Ruiz, Breve historia de la Corona de Aragón, Madrid 2012, s. 180.
  45. Narciso Casas, Historia y Arte en las Catedrales de España, Madrid 2013, s. 330.
Poprzednik
Blanka Andegaweńska
Aragon Arms.svg Królowa Aragonii i hrabina Barcelony
1315-1322
Aragon Arms.svg Następca
Elisenda Motncada
Poprzednik
Blanka Andegaweńska
Arms of Valencia (16th-18th Centuries).svg Królowa Walencji
1315-1322
Arms of Valencia (16th-18th Centuries).svg Następca
Elisenda Montcada
Poprzednik
Blanka Andegaweńska
Arms of Sardinia.svg Królowa Sardynii i Korsyki
1315-1322
Arms of Sardinia.svg Następca
Elisenda Montcada