Martwe miasta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Starożytne osady na północy Syriia
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Serjilla 01.jpg
Kraj  Syria
Typ kulturowe
Spełniane kryterium III, IV, V
Charakterystyka #1348
Regionb Kraje Arabskie
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2011
na 35. sesji
Obiekt zagrożony od 2013[1]
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Syrii
Mapa lokalizacyjna Syrii
Starożytne osady na północy Syrii
Starożytne osady na północy Syrii
Ziemia 36°20′N 36°50′E/36,333333 36,833333
Grobowiec w formie piramidy, Al-Bara
Ruiny, Al-Bara
Termy, Serdżilla
Andron, Serdżilla
Pozostałości słupa Szymona Słupnika, Qal’at Sim’an
Bazylika z charakterystycznym kamiennym łukiem, Ruwaiha

Martwe Miasta, Wymarłe Miasta także Zapomniane Miasta[2][3] (arab. المدن الميتة, Al-Mudun al-Majjita; المدن المنسية, Al-Mudun al-Mansijja) – porzucone osady w północno-zachodniej części Syrii pomiędzy Aleppo i Idlibem; świadectwo osadnictwa wiejskiego w późnym okresie starożytnym i w czasach bizantyjskich.

Miejscowości zostały założone ok. I wieku i opuszczone z niewiadomych przyczyn w okresie od VIII do X wieku. Do dnia dzisiejszego bardzo dobrze zachowały się pozostałości zabudowań mieszkalnych i użyteczności publicznej, np. świątyń, kościołów czy term. Główne „Martwe Miasta” to Qal’at Sim’an z pozostałościami słupa Szymona Słupnika (386–429), Serdżilla z bardzo dobrze zachowaną architekturą osady z V-VI wieku i Al-Bara z dwoma grobowcami–piramidami z VI wieku.

W 2011 roku obszar obejmujący ok. 40 miejscowości w ośmiu zgrupowaniach został wpisany na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO[4]. Wobec toczącej się wojny domowej w Syrii, w 2013 roku UNESCO uznało wszystkie syryjskie obiekty dziedzictwa kulturowego ludzkości za zagrożone[1].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Osady położone są w północno-zachodniej części Syrii, niedaleko od granicy z Turcją, w górzystym regionie Masywu Wapiennego pomiędzy dolinami rzek Nahr Afrin i Orontes na zachodzie a Płaskowyżem Aleppo i Płaskowyżem Idlib na wschodzie[4]. Masyw ma ok. 100 km długości, jego szerokość nie przekracza 20 km a wysokość waha się od 400 do 1000 m n.p.m. Na północy znajduje się wzniesienie Dżabal Seman, w części środkowej i na południu: Dżabal Halaka, Dżabal Barisza, Dżabal Al-Al'a, Dżabal Doueili, Dżabal Wastani i Dżabal az-Zawijja[4]. Wzniesienia te wyznaczają granice pomiędzy poszczególnymi grupami osad[4].

W regionie panuje klimat śródziemnomorski, a na wzniesieniach zimą występują opady deszczu[4]. W porównaniu z okolicznymi bardzo żyznymi płaskowyżami, scrubowostepowy masyw nie był obszarem atrakcyjnym pod względem upraw rolniczych i służył jako pastwiska[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Imponujące ruiny są pozostałością po osadach, które czerpały duże zyski z międzynarodowego handlu oliwą pod koniec starożytności[2]. Większość osad pochodzi z I-VII wieku[2]. Prosperujące osady rozwijały się wzdłuż głównych szlaków handlowych w Cesarstwie Bizantyjskim[2]. Lata świetności przypadają na V-VI wiek, kiedy to w regionie żyło 300 tys. ludzi w ok. 700 osadach[5]. Od połowy VI wieku region dotknęła seria niekorzystnych wydarzeń – najazdy Sasanidów, epidemie dżumy, susze i głód[5].

Gdy Arabowie podbili ten teren, w VIII-XIX wieku centrum polityczne regionu przeniosło się z Antiochii do Damaszku, główne szlaki handlowe się przesunęły a osady te straciły główne źródło dochodów[2]. Z tego powodu mieszkańcy mogli opuścić osady i przenieść się do innych ośrodków rozwijających się pod rządami Arabów. Inne teorie opuszczenia osad mówią o ucieczce przed trzęsieniami ziemi lub wyludnieniu wskutek dżumy Justyniana 541-542 i pandemii powracających do 750 oraz legendy o potępieniu tych osad powstrzymującej ludzi przez ponownym zasiedleniem[6].

Osady zostały „odkryte” w 1860 roku przez francuskiego dyplomatę i archeologa Charles'a Jeana Melchiora de Vogüé (1829-1916)[7]. W latach 1899–1900 ruiny badał amerykańskiego archeolog z Princeton University Howarda Crosby'ego Butlera (1872–1922)[5]. W 1933 roku ruinami zajmował się rosyjski architekt George Tchalenko, który wysunął tezę o handlu oliwą jako głównym źródle dochodu mieszkańców osad[5]. W latach 70. XX wieku francuscy historycy Georges Tate (1943–2009) i Jean-Pierre Sodini z Francuskiego Instytutu Archeologii w Damaszku przeprowadzili dogłębne prace badawcze[5]. Wedlug Tate'a i Sodiniego gospodarka osad opierała się również na wypasie zwierząt i uprawie roli – nie tylko na produkcji oliwy[5].

Większość z „Martwych Miast” jest dobrze zachowanych i turyści mogą dość swobodnie je zwiedzać, pomimo że w kilku trwają wykopaliska archeologiczne i prace restauratorskie; jednak niektóre „Martwe Miasta” są trudno dostępne bez przewodnika.

Nazwa „Martwe Miasta”[edytuj | edytuj kod]

Nazwa „Martwe Miasta”, wprowadzona w 1933 roku przez Matterna (fr. „villes mortes”) [8], jest myląca, ponieważ pozostałości wskazują na wiejski charakter osad[4], z kilkoma cechami miejskimi[9][10]. W sumie na terenie masywu naliczono według jednych źródeł 700[9] lub 780[7] a według innych 820 osad[10].

„Martwe Miasta” wpisane na listę UNESCO znajdują się w ośmiu parkach archeologicznych w okolicach Dżabal Seman i Dżabal Halaka na północy, Dżabal Barisza i Dżabal Al-Al'a w części środkowej oraz Dżabal az-Zawijja na południu, które obejmują m.in.[4]:

Dżabal Seman
i Dżabal Halaka na północy:
Część środkowa: Dżabal az-Zawijja na południu:
Basufan Bauda Al-Bara (Kapropera)
Brad (Kaprobarada) Babiska Bauda
Burdż Hajdar Bakirha Btirsa 
Dair Seman (Telanissos) Barisza Dana
Dair Turmanin Berrisz Dżarada
Fafertin   Bettir  M’rara
Kalota  Dana Ruwaiha
Charab Sams Dar Kita   Serdżilla
Muszabbak Dēhes Szinszara
Kafr Nabu  Dair Seta
Qal’at Sim’an  Kalb Loze
Refade  Kirkbize
Simkhar

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Większość osad składa się z 20–60 kamiennych budynków postawionych bez uprzednich formalnych planów – nie ma tu wytyczonych parceli czy ulic[11][12]. Budynki zostały wzniesione z lokalnego kamienia bez użycia zaprawy[13].

Osad nie otaczają mury obronne, lecz poszczególne budynki otoczone były wysokimi murami[14]. Większość zabudowań to dwupiętrowe domy mieszkalne – na pietrze mieszkali ludzie a na parterze zwierzęta[15]. Wiele domów miało portyki i werandy, ciągnące się wzdłuż ulicy, służące jako stajnie lub sklepy[16]. Poza wypasem zwierząt, mieszkańcy zajmowali się produkcją oliwy z oliwek – w 45 osadach naliczono 245 pras oliwnych[17].

W niektórych osadach znajdują się również budynki użyteczności publicznej – termy, składy, świątynie i kościoły, klasztory czy domy spotkań – androny[11]. Ruiny term stoją w sześciu osadach – najbardziej okazałe kompleksy są w Serdżilli, Al-Barze i Babisce[18]. Termy te nie służyły Rzymianom lecz całej populacji lokalnej, były formą przejściową pomiędzy rzymskimi termami a muzułmańskim hammamem[18].

Podczas gdy w kilku osadach zachowały się ruiny świątyń rzymskich, m.in. Zeusa[18], w „Martwych Miastach” naliczono pozostałości 1500 kościołów chrześcijańskich, z których część była kościołami przyklasztornymi[19].

Al-Bara[edytuj | edytuj kod]

Al-Bara (arab. ‏بارة) jest największym z „Martwych Miast”[20]. W starożytności Al-Bara nosiło nazwę Kapropera[11]. Okres świetności osady leżącej przy szlaku handlowym z Antiochii do Apamei przypada na IV-VII wiek, kiedy to stało się centrum handlu winem i oliwą[20]. Znajdują się tu m.in. ruiny pięciu kościołów, sześciu klasztorów oraz wielu dużych gospodarstw z prasami oliwnymi, stajniami i oborami[11]. Ponadto stoją tu pozostałości dwóch grobowców w formie piramid ozdobionych pilastrami korynckimi i zdobieniami z liści akantu[20]. W latach 1089–1123 mieszkali tu krzyżowcy a osada została ostatecznie opuszczona po trzęsieniu ziemi w 1157 roku[21].

Serdżilla[edytuj | edytuj kod]

Serdżilla (arab. سيرجيلة), ok. 60 km od Aleppo, jest najlepiej zachowaną osadą z z „Martwych Miast”[20][22]. Po środku osady znajduje się plac a przy nim bardzo dobrze zachowane pozostałości wczesnobizantyjskiej łaźni (473), dwupiętrowego andronu, gdzie spotykali się mężczyźni i trójnawowego kościoła datowanego na 372 rok[20][4][21]. Ponadto są tu bardzo dobrze zachowane domy mieszkalne, z których największe mieściły 16 pokoi, grobowce a nawet komunalna cysterna na wodę[4][21].

Qal’at Sim’an[edytuj | edytuj kod]

Qal’at Sim’an (arab. قلعة سمعان) to pozostałości kompleksu wzniesionego z inicjatywy cesarza Zenona Izauryjczyka w latach 470–480 w miejscu ascezy Szymona Słupnika (386–429)[23][4]. Do dnia dzisiejszego zachowały się pozostałości słupa oraz wybudowanego nad nim kościoła na planie krzyża – słup znajduje się pośrodku, na ośmiokątnym placu (prawdopodobnie oryginalnie zadaszonym kopułą), wokół którego zachowały się ruiny czterech naw[23]. Z powierzchnią ponad 5 tys. m2 kościół był jedną z największych świątyń w historii i mógł pomieścić 10 tys. wiernych[23]. Kompleks był prężnym centrum pielgrzymkowym, przy czym pielgrzymi zatrzymywali się w nieopodal położonym miasteczku Dair Seman, ówczesnym Telanissos[23].

Ruwaiha i Dżarada[edytuj | edytuj kod]

Ruwaiha (arab. ‏رويحة) znajduje się 25 km od Al-Bara, na obrzeżach współczesnej osady[21]. Ostały się tu ruiny kamiennej bazyliki z charakterystycznym kamiennym łukiem nad nawą główną[21]. Przy kościele znajduje się nakryty kopułą grobowiec niejakiego Bissosa, syna Pardosa[21].

W Dżaradzie (arab. جاراده), oddalonej od Ruwaihy o 2 km, znajduje się zachowana w całości sześciopiętrowa wieża o niewiadomym przeznaczeniu[21].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 UNESCO: Syria’s Six World Heritage sites placed on List of World Heritage in Danger (ang.). [dostęp 2015-05-18].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 R. Cavallo, S. Komossa, N. Marzot: New Urban Configurations. IOS Press, 2014, s. 892. ISBN 9781614993667. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  3. Diana Darke: Syria. Bradt Travel Guides, 2010, s. 153. ISBN 9781841623146. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 UNESCO: Ancient villages of Northern Syria (Syrian Arab Republic) No 1348 (ang.). [dostęp 2015-05-18].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Clive Foss. Dead Cities of the Syrian Hill Country. „Archeology”. 49, September/October 1996. 5. Archaeological Institute of America (ang.). 
  6. Bogusław Chrabota. Dżuma, która zabiła cywilizację. „Rzeczpospolita”, 06-09-2014 (pol.). 
  7. 7,0 7,1 Diana Darke: Syria. Bradt Travel Guides, 2010, s. 155. ISBN 9781841623146. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  8. Joseph Mattern: A travers les villes mortes de Haute Syrie. Promenades archéologiques en 1928, 1929, 1931. Beyrouth, Imprimerie Catholique, 1933, s. 8–9. [dostęp 2015–05-18]. (fr.)
  9. 9,0 9,1 Chris Wickham: Framing the Early Middle Ages:Europe and the Mediterranean, 400-800. Oxford University Press, 2005, s. 443. ISBN 9780191532610. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  10. 10,0 10,1 Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 207. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 210. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  12. Kevin Butcher: Roman Syria and the Near East. Getty Publications, 2003, s. 151. ISBN 9780892367153. [dostęp 2015–05-18].
  13. Diana Darke: Syria. Bradt Travel Guides, 2010, s. 154. ISBN 9781841623146. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  14. Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 212. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  15. Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 215. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  16. Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 218. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  17. Chris Wickham: Framing the Early Middle Ages:Europe and the Mediterranean, 400-800. Oxford University Press, 2005, s. 445. ISBN 9780191532610. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  18. 18,0 18,1 18,2 Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 219. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  19. Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 221. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Terry Carter, Lara Dunston, Amelia Thomas: Syria & Lebanon. Lonely Planet, 2008, s. 199–200. ISBN 9781741046090. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 Diana Darke: Syria. Bradt Travel Guides, 2010, s. 157. ISBN 9781841623146. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  22. Diana Darke: Syria. Bradt Travel Guides, 2010, s. 156. ISBN 9781841623146. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Warwick Ball: Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge, 2002, s. 223. ISBN 9781134823864. [dostęp 2015–05-18]. (ang.)