Masamune Date

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania


Masamune Date (jap. 伊達政宗 Date Masamune?, ur. 5 września 1567 – zm. 27 czerwca 1636) był japońskim samurajem żyjącym w okresie Azuchi-Momoyama i wczesnym okresie Edo, spadkobiercą długiej linii potężnych daimyō z rejonu Tōhoku i twórcą współczesnego miasta Sendai. Był też wybitnym taktykiem, z racji braku jednego oka nazywanym jednookim smokiem (jap. 独眼竜 dokugan ryū?).

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Mon rodu Date.

Ród Date został założony we wczesnym okresie Kamakura przez Isę Tomomune, wywodzącego się z okręgu Isa w prowincji Hitachi (obecnie prefektura Ibaraki). Nazwa rodu pochodzi od okręgu Date (obecnie prefektura Fukushima) w prowincji Mutsu. Isa Tomomune otrzymał okręg Date w lenno w zamian za pomoc udzieloną Minamoto no Yoritomo podczas wojny Gempei (1180-1185) oraz w starciu z jego młodszym bratem, Minamoto no Yoshitsune.

Młody Masamune[edytuj | edytuj kod]

Date Masamune był najstarszym synem Date Terumune, władcy okręgu Rikuzen w prowincji Mutsu. Jego matka była córką Mogamiego Yoshimoriego. Masamune urodził się w 10 roku ery Eiroku (1567) w zamku Yonezawa w prowincji Dewa (obecnie prefektura Yamagata); jako dziecko nosił imię Bontenmaru. W 3 roku ery Genki (1572) Masamune rozpoczął naukę doktryny buddyjskiej i chińskich klasyków u kapłana sekty Rinzai, Kosaia Sōitsu. W tym samym czasie rolę przybocznego Masamune piastować zaczął syn kapłana shintō, Katakura Kagetsuna (片倉景綱), który miał się stać jego najbliższym towarzyszem i współpracownikiem. W 5 roku ery Tenshō (1577) młody Date wkroczył w wiek męski i otrzymał imię Tōjirō Masamune, a dwa lata później został ożeniony z córką Tamury Kiyoakiego, Megohime (愛姫). W roku 1581 w wieku 14 lat Masamune poprowadził swoją pierwszą kampanię wojenną, wspomagając ojca w walce z rodem Sōma. W 1584 18-letni Masamune przejął schedę po swoim ojcu, 40-letnim Terumune, który zdecydował się przejść w stan spoczynku. Z początku nie chciał przejąć przywództwa nad klanem, wymawiając się młodym wiekiem, ale Terumune, dostrzegając w nim zalążki wielkiego talentu dowódcy, nie przyjął odmowy.

Kilka elementów odróżnia Date Masamune od jemu współczesnych. Do najważniejszych zaliczyć można słynny, budzący postrach hełm z symbolem półksiężyca, jak również brak jednego oka. Jako dziecko Masamune stracił wzrok w prawym oku na skutek czarnej ospy, niejasne pozostają natomiast okoliczności całkowitej utraty narządu. Niektóre źródła podają, że Masamune sam go sobie wyrwał na skutek sugestii starszego członka rodu, że niesprawne oko może stać się celem ataku wroga. Inni twierdzą, że Masamune skorzystał z pomocy zaufanego wasala Katakury Kagetsuny. Na pytanie Hideyoshiego, co się stało z jego prawym okiem, odpowiedział ponoć: "Wypadło, kiedy spadłem z drzewa, a wyglądało tak smakowicie, że je zjadłem". Brakujące oko stało się powodem, dla którego własna matka uznała Masamune za niezdolnego do przejęcia władzy nad rodem Date i zaczęła popierać kandydaturę jego młodszego brata.

W przeciągu pokoleń poprzedzających przyjście na świat Masamune ród Date zawarł liczne sojusze poprzez małżeństwa, ale w XV i XVI wieku rozgorzało wiele konfliktów o ziemie. Wkrótce po przejęciu przywództwa nad rodem przez Masamune ich wasal Ōuchi Sadatsuna przeszedł do obozu rodu Ashina z rejonu Aizu. Masamune wypowiedział wojnę rodowi Ashina, ale marsz jego wojsk został zatrzymany w Hibarze przez generała Ashinów Iwashiro Morikuniego, i Masamune został zmuszony do wycofania się z walki. Trzy miesiące później Masamune obległ twierdzę Ōuchiego w Otemori. Obrońcy zapłacili straszną cenę za zdradę – ok. 800 osób w różnym wieku poległo wówczas od miecza. Gdy wieść o rzezi dotarła do uszu Ōuchiego, podpalił on zamek Obama i salwował się ucieczką.

Stopniowo Masamune począł odrzucać dawne sojusze i przystąpił do podboju sąsiednich ziem, nawet tych należących do spokrewnionych rodów w prowincjach Dewa i Mutsu. Sąsiadujący z Date ród Hatakeyama, zszokowany jego bezwzględnością, zaapelował do Date Terumune o powstrzymanie zapędów syna. W odpowiedzi Terumune przyznał się do braku kontroli nad Masamune. W niespotykanym akcie desperacji ród Hatakeyama zdecydował się porwać emerytowanego daimyō, korzystając z pretekstu kurtuazyjnej wizyty w podzięce za wstawiennictwo. Masamune dowiedział się o porwaniu podczas polowania; gdy pościg dopadł uciekinierów nad rzeką Abukuma, Terumune nakazał ludziom syna wyeliminować napastników, nie zważając na jego (Terumune) bezpieczeństwo. Żołnierze postąpili zgodnie z rozkazem i wystrzelali wszystkich, łącznie z emerytowanym daimyō. Po zakończeniu obrzędów pogrzebowych dla Terumune pomiędzy rodami Date i Hatakeyama wybuchła regularna wojna. Ród Hatakeyama uzyskał poparcie rodów Satake, Ashina i Sōma. Wojska koalicji w sile 30 000 żołnierzy podeszły na pół mili od zamku Motomiya-jō. Masamune miał do dyspozycji tylko 7 000 żołnierzy; zaplanował obronę opartą na serii fortów broniących dostępu do Motomii. Walki wybuchły 17 listopada. Sytuacja wojsk rodu Date nie przedstawiała się pomyślnie. Trzy z cennych fortów zostały zdobyte przez wroga, a jeden z głównych wasali Masamune, Moniwa Yoshinao, zginął w pojedynku z wrogim dowódcą. Oddziały napastników zbliżały się do rzeki Seto, ostatniej linii oporu przed Motomiyą. Masamune zebrał pozostałe siły w obrębie murów Motomii i przygotował się do ostatecznej, beznadziejnej obrony. Tymczasem następnego ranka ku wielkiej uldze obrońców główny kontyngent wroga zwinął obóz i odstapił od oblężenia. To Satake Yoshishige dowiedział się, że pod jego nieobecność wojska rodu Satomi zaatakowały jego ziemie w Hitachi. Najwyraźniej pozostałe wojska koalicji uznały, że nie dysponują wystarczającą liczbą oddziałów, by zwyciężyć, gdyż pod koniec dnia i one się wycofały. Jednodniowe widmo nieuchronnej klęski miało niewątpliwy wpływ na uformowanie z Masamune jednego z najwybitniejszych generałów swoich czasów.

Po niedoszłej bitwie udało się na krótko osiągnąć pokój z rodami Hatakeyama i Sōma. W roku 1589 Masamune pokonał Sōmów i przekupił Inawashiro Morikuniego, ważnego wasala rodu Ashina. Potem zebrał potężne siły i wyruszył prosto na kwaterę główną Ashinów w Kurokawie. Wojska obu armii spotkały się 5 czerwca pod Suriageharą. Bitwa zakończyła się całkowitym zwycięstwem sił rodu Date. Po pokonaniu Ashinów Masamune uczynił Aizu swoją bazą wypadową. W efekcie swoje poparcie dla rodu Date zgłosili Komine Yoshichika, Ishikawa Akimitsu i Iwaki Tsunetaka. Masamune miał już wówczas pod swoją kontrolą obszar obejmujący dzisiejszą prefekturę Fukushima i południowe rejony prefektur Yamagata i Miyagi, a jego wpływy obejmowały dodatkowo południowe Mutsu i część dzisiejszej prefektury Iwate. Tymczasem pogorszyły się i tak już nie najlepsze stosunki Masamune z Hideyoshim - w owym czasie ród Ashina podlegał kampaku, więc starcie z nimi stanowiło niejako wyzwanie rzucone Hideyoshiemu. Hideyoshi ponawiał wezwania, aby Masamune przyjechał do stolicy i złożył mu hołd, ale ten uparcie je ignorował.

W międzyczasie pogorszeniu uległy stosunki Masamune z jego matką. Yoshihime nalegała, by Masamune ustapił z pozycji głowy rodu na rzecz młodszego brata, Kojiro. Niektórzy historycy twierdzą, że posunęła się nawet do próbu otrucia własnego syna. W rezultacie Masamune doprowadził do śmierci brata. Po tej tragedii jego matka schroniła się u swojego brata z rodu Mogami.

Daimyō[edytuj | edytuj kod]

W roku 1590 Toyotomi Hideyoshi otoczył zamek Odawara i zobligował daimyō z regionu Tōhoku do udziału w kampanii wojennej skierowanej przeciw rodowi Hōjō. W pierwszym odruchu Masamune, utrzymujący dotąd poprawne stosunki z Hōjō, odmówił Hideyoshiemu, potem niechętnie wyraził zgodę, ale wciąż opóźniał swój przyjazd, czym rozwścieczył Hideyoshiego. W końcu młody daimyō, spodziewając się rozkazu swojej egzekucji, stanął przed obliczem suzerena. Chcąc uniknąć dalszych komplikacji, Hideyoshi zdecydował się go oszczędzić, argumentując, że Masamune może mu się jeszcze przydać. Mówi się też, że Masamune zaskarbił sobie przychylność Hideyoshiego, wyrażając chęć nauki ceremonii herbacianej u poważanego przez kampaku Sen no Rikyū.

Masamune otrzymał od Hideyoshiego zamek Iwatesawa wraz z przyległymi ziemiami; wprowadził się tam w 1591 roku, odbudował twierdzę i przemianował ją na Iwadeyamę. Wspierał również rozwój miasta przyzamkowego. Masamune mieszkał w Iwadeyamie przez 13 lat i przemienił ten region w ważne centrum polityczno-ekonomiczne. Razem ze swoimi ludźmi służył pod rozkazami Hideyoshiego podczas inwazji na Koreę (przemarsz jaskrawo ubranych wojsk rodu Date przez stolicę stał się wówczas nie lada wydarzeniem, a do żołnierzy przylgnęło żartobliwe określenie datemono 伊達者 - gra słów oznaczająca "strojnisia"), a po śmierci Hideyoshiego przyłączył się do stronnictwa Tokugawy Ieyasu – prawdopodobnie za radą Katakury Kagetsuny lub z wdzięczności za pomoc udzieloną, gdy na Masamune padło podejrzenie o zdradę w 1595 roku. W 1600 roku Ieyasu wysłał Masamune z misją pacyfikacji Uesugiego Kagekatsu, a gdy pojawiło się zagrożenie z zachodu w postaci oddziałów Ishidy Mitsunariego, Masamune otrzymał od Ieyasu list, w którym ten obiecywał mu lenno warte milion koku w przypadku zwycięstwa. List ten znajduje się obecnie w muzeum w Sendai.

Ieyasu nagrodził Masamune nadając mu późniejszą domenę Sendai, co uczyniło z Masamune jednego z najpotężniejszych daimyō w Japonii. Ieyasu obiecał mu wprawdzie domenę przynoszącą dochód w wysokości miliona koku, ale nawet po wprowadzeniu licznych usprawnień lenno przynosiło tylko ok. 640 tys. koku, z czego większość szła na wyżywienie rejonu Edo. W 6 roku ery Keichō (1601) Masamune rozpoczął budowę zamku Sendai i miasta zamkowego. Tak narodził się późniejszy han Sendai. Iwadeyamę Masamune pozostawił pod zarządem swojego czwartego syna, Date Muneyasu. Niepozorne Sendai miało się w przyszłości stać wielkim, doskonale prosperującym miastem.

Jako znaczna potęga w północnej Japonii Masamune znajdował się zawsze w kręgu podejrzeń jako potencjalny rywal. Toyotomi Hideyoshi wykorzystał jego spóźnienie pod Odawarą jako pretekst do odebrania mu części ziem, konkretnie zdobyte na Ashinach Aizu; w późniejszych latach Tokugawa Ieyasu ponownie przyznał mu większe lenno, ale do końca życia z ostrożnością podchodził do Masamune i jego polityki. Jego szczególny niepokój budziły zapędy daimyō Sendai do prowadzenia polityki zagranicznej na własną rękę i jego kontakty z chrześcijańskimi misjonarzami, których postrzegał jako zagrożenie dla swojej władzy. Z tego powodu nakazał stracić ojca Sotelo po jego powrocie z misji do Europy.

Pomimo ciągłych podejrzeń Date Masamune przez większość czasu lojalnie służył Hideyoshiemu i Tokugawom. Brał udział zarówno w ekspedycji koreańskiej tego pierwszego jak i w oblężeniu Osaki po stronie Tokugawy Ieyasu. Kiedy Ieyasu leżał na łożu śmierci, Masamune odwiedził go jako jeden z ostatnich i odczytał mu fragment poezji zen.

Patron chrześcijaństwa[edytuj | edytuj kod]

Replika statku Date Maru (San Juan Bautista) w Ishinomaki.

Masamune rozwinął handel w odległym, zaściankowym regionie Tōhoku. Z początku musiał odpierać ataki wrogich rodów, ale udało mu się przezwyciężyć przeciwności losu i na początku epoki Tokugawa zarządzał już jednym z największych lenn w kraju. Zbudował wiele pałaców i opracował wiele projektów mających na celu upiększenie regionu. Wiadomo też, że zachęcał cudzoziemców, aby przybywali na jego ziemie. Jest jednak mało prawdopodobne, by sam Masamune był chrześcijaninem. Wprawdzie ufundował i wysłał poselstwo do Europy celem nawiązania kontaktów z papieżem w Rzymie, ale prawdopodobnie kierowała nim chęć dostępu do nowych technologii, tak jak miało to miejsce w przypadku innych daimyō takich jak Nobunaga Oda. Ponadto kiedy Ieyasu Tokugawa zakazał wyznawania chrześcijaństwa, Masamune, acz niechętnie, zgodził się wprowadzić u siebie rzeczone regulacje i pozwolił Ieyasu ścigać chrześcijan na swoich ziemiach. Przez 270 lat Tōhoku pozostało centrum handlu i dobrobytu, a także turystyki. Siedemnastowieczny poeta-podróżnik Bashō Matsuo opiewał piękno Matsushimy w swoim słynnym haiku.

W latach poprzedzających wydanie dekretu zakazującego chrześcijaństwa Masamune okazywał przychylność zagranicznym kupcom i misjonarzom, którym pozwalał nauczać w swojej prowincji. Doprowadził również do uwolnienia z rąk Ieyasu Tokugawy ojca Sotelo. Masamune pozwolił Sotelo i innym misjonarzom na wyznawanie swojej wiary i nauczanie chrześcijaństwa w regionie Tōhoku.

Największym osiągnięciem politycznym Masamune było ufundowanie i wsparcie jednej z nielicznych szeroko zakrojonych japońskich misji dyplomatycznych tego okresu. Nakazał on zbudowanie europejskimi metodami statku ekspedycyjnego Date Maru (zwanego też San Juan Bautista) i w 1613 r. wysłał do Rzymu 180-osobową misję pod przywództwem jednego ze swoich wasali, Tsunenagi Hasekury, oraz ojca Sotelo. Ekspedycja odwiedziła m.in. Filipiny, Meksyk, Hiszpanię i Rzym, co było pierwszą japońską podróżą dookoła świata. Było to pierwsze takie przedsięwzięcie podjęte z inicjatywy japońskiego władcy feudalnego.

Kiedy siogunat Tokugawa zakazał chrześcijaństwa, Masamune musiał się podporządkować. Niektóre źródła sugerują jednak, że jego najstarsza córka, Iroha, była chrześcijanką.

Rezydencje[edytuj | edytuj kod]

  1. Yonezawa-jō 米沢城, prefektura Yamagata (1567-1585)
  2. Obama-jō 小浜城, prefektura Fukushima (1585-1586)
  3. Yonezawa-jō 米沢城, prefektura Yamagata (1586-1589)
  4. Kurokawa-jō 黒川城, prefektura Fukushima (1589-1590)
  5. Yonezawa-jō 米沢城, prefektura Yamagata (1590-1591)
  6. Iwadeyama-jō 岩出山城, prefektura Miyagi (1591-1601)
  7. Sendai-jō 仙台城, prefektura Miyagi (1601-1627)
  8. Wakabayashi-jō 若林城, prefektura Miyagi (1627-1636)

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • W 1974 roku przeprowadzono badanie szczątków Masamune; wynikało z niego, że miał on 159,4 cm wzrostu (co mieści się ówczesnej normie) i grupę krwi B. Przy szczątkach znaleziono ponad 30 różnych przedmiotów, w tym długi miecz, pełną zbroję, kieszonkowe lusterko, srebrny wisiorek, złoty różaniec i inne.
  • Date Terumune nazwał syna imieniem sławnego przodka, 9 głowy rodu Date, licząc, że młody Masamune będzie się cieszył powodzeniem porównywalnym ze swoim imiennikiem. Sam Masamune również był dumny ze swego imienia i życzył sobie zostać pochowanym w miejscu związanym z wielkim przodkiem.
  • Poza żoną, Megohime, Masamune miał co najmniej 7 konkubin i liczne dzieci.
  • Jeśli chodzi o wątki homoseksualne w życiu Masamune, zachował się list do jego młodego giermka, Tadano Sakujūrō. Istnieje również relacja mówiąca, że dzień przed wymarszem wojsk z obozu w Ōsace Masamune wezwał syna Katakury Kagetsuny, jadącego w awangardzie Katakurę Shigenagę, i ucałował go w policzek ze słowami: "Kogo mam wysłać, jeśli nie ciebie".

Masamune w kulturze popularnej[edytuj | edytuj kod]

  • Telewizja
    • Dokuganryū Masamune, 1987, produkcja NHK w reżyserii Watanabe Kena, na podstawie powieści Yamaoki Sōhachiego
    • Dokuganryū no yabō! Date Masamune, 1993, produkcja Tōei/ANB w reżyserii Takahashiego Hidekiego
    • Ai to yabō no dokuganryū Date Masamune, 1995, produkcja TBS w reżyserii Shibaty Kyōheia
    • epizody w następujących serialach historycznych telewizji NHK:
      • Taikō-ki (1965)
      • Mominoki wa nokotta (1970)
      • Haru no sakamichi (1971)
      • Tokugawa Ieyasu (1983)
      • Kasuga no tsubone (1989)
      • Aoi Tokugawa sandai (2000)
      • Toshiie to Matsu (2002)
      • MUSASHI (2003)
      • Tenchijin (2009)
  • Film
    • Date Masamune (1912)
    • Date Masamune (1915)
    • Date Masamune (1919)
    • Dokuganryū Masamune (1942)
    • Dokuganryū Masamune (1959)
  • Gry
    • Dokuganryū Masamune (1988)
    • Kessen (2000, PS2)
    • seria Sengoku Musō (2004~, PS2, Xbox, Wii)
    • seria Musō Orochi (2007~, PS2, Wii)
    • Tenkabito (2006, PS2)
    • seria Sengoku Basara (2005~, PS2, Wii)
    • Shogun 2: Total War

Masamune w literaturze[edytuj | edytuj kod]

  • Opracowania naukowe
    • Date Masamune (Kobayashi Seiji)
    • Date Masamune-kyō (Suzuki Sadao)
    • Date Masamune-kyō denki shiryō (Hanso Date Masamune Kōhanshūkai)
    • Date Masamune no subete (Takahashi Tomio)
  • Powieści
    • Date Masamune (Yamaoka Sōhachi)
    • Date Masamune (Kaionji Chōgorō)
    • Date Masamune (Washio Ukō)
    • Dokuganryū Masamune (Tsumoto Yō)
    • Dokuganryū Masamune (Saotome Mitsugu)
    • Dokuganryū Date Masamune (Nishino Tatsukichi)
    • Tatakau Masamune (Hoshi Ryōichi)
    • Dokuganryū no namida (Akagi Shunsuke)
    • Garyū no ten (Hisaka Masashi)
  • Opowiadania
    • Ōu no futari (Matsumoto Seichō)
    • Buke Seisuiki: Date Mutsu no kami Masamune (Nanjō Norio)
  • Manga
    • Date Masamune (Yamaoka Sōhachi/Yokoyama Mitsuteru)
    • Sengoku Bushō Retsuden Date Masamune (Nagai Gō)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sohachi Yamaoka, Date Masamune, ?
  • Keinosuke Nagaoka, Date Masamune, ?
  • Kobayashi Seiji, Date Masamune, Tokyo 1959
  • Owada Tetsuo, Date Masamune: shiden, Tokyo 2000.
  • Ken'ichi Sato, Date Masamune no tegami, Tokyo 1995