Materializm historyczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Materializm historycznymarksistowska teoria, będąca zastosowaniem materializmu dialektycznego na obszarze historii i nauk społecznych. Według materializmu historycznego, stosunki ludzi w procesie produkcji są stosunkami podstawowymi i pierwotnymi, określającymi wszystkie inne stosunki społeczne, a mianowicie: stosunki polityczne i ideologiczne[1].

Rozwój społeczny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rozwój społeczny.

Według Karola Marksa i jego następców, źródłem wszelkich przemian społecznych są zmiany w zakresie środków i stosunków produkcji. Produkty to dobra, które są wytworem ludzkiej pracy. Oprócz pracy, potrzebne do ich wytwarzania są także środki takie jak: surowce, urządzenia i pomieszczenia. Środki produkcji, czyli baza, generują nadbudowę, czyli, filozofię, naukę i sztukę danego okresu.

Marks podzielił historię na okresy, w których dominowała określona forma własności środków produkcji. Były to kolejno wspólnota pierwotna, okres niewolnictwa, feudalizm i kapitalizm.

Walka klas[edytuj | edytuj kod]

Według Marksa, cała "gra" tworząca politykę, historię i ekonomię toczy się wokół własności środków produkcji. Właściciel środków produkcji decyduje bowiem o organizacji pracy oraz o dystrybucji produktów. Powoduje to, że ludzie dzielą się na właścicieli środków produkcji i ludzi, którzy dostają część wytworzonych przez siebie produktów w zamian za dostęp do środków. Te dwie grupy tworzą stale antagonistyczne klasy społeczne – klasę posiadaczy i klasę pracującą, które bezustannie toczą między sobą "cichą wojnę". Klasy to

Quote-alpha.png
wielkie grupy ludzi, różniące się między sobą miejscem zajmowanym w historycznie określonym systemie produkcji społecznej, stosunkiem (przeważnie usankcjonowanym i ustalonym przez prawo) do środków produkcji, rolą w społecznej organizacji pracy i — co za tym idzie — sposobem otrzymania i rozmiarami tej części bogactwa społecznego, którą rozporządzają. Klasy to takie grupy ludzi, z których jedna może przywłaszczać sobie pracę drugiej.[2].

Miejsce danej klasy w systemie społecznej produkcji i podziału uwarunkowane jest przede wszystkim jej stosunkiem do środków produkcji, tj. jej stosunkami własności. Jest to główna cecha klasy, wyrażająca jej istotę społeczną[3]. Różnica w warunkach życia klas określa też odmienność ich świadomości, potrzeb, interesów. Przeciwstawność żywotnych interesów podstawowych klas społeczeństwa stanowi podstawę walki klasowej, która jest napędową siłą rozwoju formacji klasowo antagonistycznych[4].

Klasy społeczeństwa dzielą się na podstawowe i niepodstawowe[5]. Klasowa struktura społeczeństwa ulegała w ciągu dziejów zmianom. Podstawowymi klasami społeczeństwa niewolniczego byli niewolnicy i właściciele niewolników, feudalnego — feudałowie i chłopi, burżuazyjnego — kapitaliści i robotnicy. Te dwie podstawowe klasy społeczne są dwiema antagonistycznymi jakościami w życiu społecznym, które podlegają ogólnym prawom dialektyki materialistycznej – ciągle się ze sobą ścierają (walka klas), a zmiany społeczne generowane przez to ścieranie przechodzą z ilości w jakość, generując kolejne, coraz wyższe formy organizacji pracy i społeczeństwa, tworząc przy okazji to, co nazywamy historią. Ze względu na to, że prawa dialektyki są tak samo niewzruszalne jak prawa fizyki, o kierunku tych przemian nie decydują poszczególni ludzie, lecz właśnie te prawa, którym na dłuższą metę nikt nie jest w stanie się przeciwstawić.

W kapitalizmie, właściciele środków produkcji starają się uzyskiwać maksymalne dochody ze swoich środków produkcji. Mogą tego dokonywać na dwa sposoby:

  • poprzez koncentrację i unowocześnianie produkcji, powodując ogólny wzrost produktywności,
  • poprzez ciągłe zmniejszanie zarobków robotników, powodując, że coraz większa część wytworów ich pracy zostaje w rękach kapitalistów, czyli innymi słowy, na stałym wzroście wyzysku robotników.

Zdaniem Marksa, pierwszy sposób ma swoje ograniczenia, w rezultacie czego kapitaliści będą musieli zacząć koncentrować się głównie na drugim sposobie wzrostu swoich dochodów. Będzie to powodowało narastanie protestu robotników, który w końcu (zgodnie z prawem przechodzenia ilości w jakość) spowoduje wybuch rewolucji, znosząc klasę kapitalistów poprzez odebranie jej środków produkcji i oddanie ich pod ogólny nadzór wszystkich robotników.

Rewolucja ta, zdaniem Marksa, miała w końcu doprowadzić do powstania społeczeństwa bezklasowego, w którym środki produkcji byłyby ogólną własnością całego społeczeństwa, a zatem całe społeczeństwo stałoby się jednocześnie pracownikami i właścicielami wszystkich dóbr. Ustrój taki Marks nazwał komunizmem i twierdził, że będzie to ostateczna, doskonała forma istnienia ludzkiego społeczeństwa.

Byt i świadomość[edytuj | edytuj kod]

Cechą charakterystyczną materializmu historycznego jest materialistyczne rozwiązanie pytania o stosunek świadomości społecznej do bytu społecznego. Przesłanką wyjściową twórców marksizmu jest teza, że nie świadomość społeczna określa życie, lecz życie, byt społeczny określa świadomość społeczną. Zdaniem marksistów, wcześniejsi materialiści nie potrafili zastosować materialistycznej zasady odbicia do analizy całej treści świadomości, do badania jej różnorodnych form. Nie udało im się dać prawidłowej odpowiedzi na pytanie: co odzwierciedla religia lub jakieś inne błędne wyobrażenie człowieka? Materializm historyczny twierdzi, że wypaczone odbicie rzeczywistości nie jest czymś czysto subiektywnym; odbicie to ma i obiektywną treść, i obiektywną podstawę. Tego rodzaju odbicie jest nie zwykłym błędem, lecz konieczną, nieuniknioną formą świadomości społecznej, powstałą w historycznie określonych materialnych warunkach życia.

Zupełnie tak samo, jak u człowieka poznanie odzwierciedla niezależnie od niego istniejącą przyrodę, tj. rozwijającą się materię, tak też poznanie społeczne człowieka (tj. różne poglądy i nauki filozoficzne, religijne, polityczne itp.) odzwierciedla ustrój ekonomiczny społeczeństwa. Instytucje polityczne są nadbudową nad podłożem ekonomicznym[6].

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Krytykę materializmu historycznego przedstawił Karl Popper.

Information icon.svg Osobny artykuł: Historycyzm.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
związanych z marksizmem

Przypisy

  1. T.I. Ojzerman: Powstanie filozofii marksistowskiej. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1966, s. 496.
  2. Lenin W.I., Wielka inicjatywa. [w:] Dzieła, t. 29, Warszawa 1956, s. 415.
  3. Aleksandr Spirkin: Zarys filozofii marksistowskiej (Tyt. oryg.: Kurs marksistskoj fiłosofii). tł. Lucyna Smolińska. Warszawa: Książka i Wiedza, 1968, s. 439. (pol.)
  4. Aleksandr Spirkin: Zarys filozofii marksistowskiej (Tyt. oryg.: Kurs marksistskoj fiłosofii). tł. Lucyna Smolińska. Warszawa: Książka i Wiedza, 1968, s. 445, 446. (pol.)
  5. Aleksandr Spirkin: Zarys filozofii marksistowskiej (Tyt. oryg.: Kurs marksistskoj fiłosofii). tł. Lucyna Smolińska. Warszawa: Książka i Wiedza, 1968, s. 442. (pol.)
  6. Lenin W.Trzy źródła i trzy części składowe Marksizmu