Megaduks

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Megaduks Aleksy Apokauk (1341–1345) w stroju urzędowym.

Megaduks (gr.: μέγας δούξ, megas douks, wielki wódz) – jeden z najwyższych urzędów w późnym Cesarstwie Bizantyńskim. Zlatynizowana forma megadux powstała z greckiego μεγαδούξ. Greckie słowo δούξ oznacza wodza, dowódcę.

Urząd został utworzony przez cesarza Aleksego I Komnena, który zreformował flotę cesarską łącząc pozostałości prowincjonalnych eskadr w jedno pod dowództwem megaduksa. Za pierwszą osobę noszącą tytuł megaduksa uważa się szwagra Aleksego I Komnena – Jana Dukasa, który w 1092 roku otrzymał zadanie powstrzymania emira tureckiego Tzachasa (Czaka-beja)[1]. Istnieje jednak dokument z grudnia 1085 roku, wymieniający mnicha Niketasa, zarządcę majątku nieznanego z imienia megaduksa[2]. Prawdopodobnie urząd megaduksa wywodzi się z posiadającego podobny zakres zadań stanowiska "wodza floty" (δούξ τοῦ στόλου), które ok. 1086 roku objął Manuel Butumites, a w 1090 roku Konstantyn Dalassenos[3][4].

Pierwszy znany megaduks Jan Dukas prowadził działania wojenne jednocześnie na lądzie i morzu, tłumiąc bunty na Morzu Egejskim i wyspach Krecie i Cyprze w latach 1092-1093 oraz we wschodniej Anatolii w 1097 roku[5]. Po zwycięskich kampaniach Jana Dukasa megaduks przejął zarząd nad temami Hellady, Peloponezu oraz nad Kretą. Ze względu na wysoką pozycję w strukturze władzy i rozległe obowiązki, funkcje administracyjne pełnili na miejscu urzędnicy niższego szczebla[6]. W XII wieku urząd megaduksa pozostawał w ręku rodu Kontostefanos[3], wywodzący się z niego megaduks Andronik Kontostefanos był głównym wodzem cesarza Manuela I Komnena i przyczynił się do objęcia władzy przez Andronika I Komnena[7].

Wraz z zanikiem floty bizantyńskiej po IV krucjacie, w Cesarstwie Nicejskim megaduks stał się tytułem honorowym. Przyjął go przyszły cesarz Michał Paleolog w okresie regencji sprawowanej w imieniu małoletniego cesarza Jana IV Laskarysa[8]. Tytuł był również w użyciu w Cesarstwie Łacińskim: w 1207 roku cesarz łaciński przyznał wyspę Lemnos i tytuł megaduksa Genueńczykowi Filocalo Navigajoso[3].

Po odzyskaniu Konstantynopola w 1261 roku i odbudowie floty, megaduks jako dowódca floty powrócił do dawnej rangi, zajmując szóste miejsce w hierarchii urzędów bizantyńskich pomiędzy protowestiariuszem i protostratorem[3]. W tym czasie urząd bywał powierzany cudzoziemcom. Do najsłynniejszych należą Włoch Licario, który odzyskał dla cesarza Michała VIII Paleologa szereg wysp na Morzu Egejskim i Roger de Flor przywódca Kompanii Katalońskiej[9]. Od połowy XIV wieku urząd megaduksa bywał łączony z urzędem szefa kancelarii cesarskiej - mesadzonem. Obydwa te urzędy piastował Aleksy Apokauk, jeden z regentów małoletniego cesarza Jana V Paleologa w czasie wojny domowej trwającej w latach 1341-1347. Ostatnim megaduksem i mesadzonem był Łukasz Notaras, współpracownik cesarza Konstantyna XI[10].

Przypisy

  1. S. Turlej: Ziemie greckie w okresie średniobiznatyńskim VII - XII wiek. W: Historia Grecji. s. 309.
  2. B. Skoulatos: Les personnages byzantins de I'Alexiade. s. 147.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 A. Kazhdan: Oxford Dictionary of Byzantium. s. 1330.
  4. B. Skoulatos: Les personnages byzantins de I'Alexiade. s. 61 i 181.
  5. M. Angold: The Byzantine Empire, 1025–1204. s. 150. B. Skoulatos: Les personnages byzantins de I'Alexiade. s. 145-149. D. Polemis: The Doukai. s. 66-69.
  6. S. Turlej: Ziemie greckie w okresie średniobiznatyńskim VII - XII wiek. W: Historia Grecji. s. 310.
  7. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 378.
  8. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 420.
  9. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 432 i 458.
  10. R. Guilland: Recherches sur les institutions byzantines. T. I. s. 551.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Michael Angold: The Byzantine Empire, 1025–1204: A Political History (Second Edition). Longman, 1997. ISBN 0-582-29468-1.
  • Rodolphe Guilland: Recherches sur les institutions byzantines. T. I. Berlin: Akademie-Verlag, 1967.
  • Alexander Kazhdan: Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford University Press, 1991. ISBN 978-0-19-504652-6.
  • Georg Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2007. ISBN 978-83-01015268-0.
  • Demetrios I. Polemis: The Doukai: A Contribution to Byzantine Prosopography. London: 1968.
  • Basile Skoulatos: Les personnages byzantins de I'Alexiade: Analyse prosopographique et synthese. Louvain: Nauwelaerts, 1980.
  • S. Turlej: Ziemie greckie w okresie średniobizantyńskim VII - XII wiek. W: Historia Grecji. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005. ISBN 83-08-03816-6.