Meriones crassus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Myszoskoczka
Meriones crassus[1]
Sundevall, 1842
myszoskoczka Meriones crassus
myszoskoczka Meriones crassus
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Rodzina myszowate
Podrodzina suwaki
Rodzaj Meriones
Podrodzaj Pallasiomys
Gatunek myszoskoczka
Synonimy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Meriones crassus, myszoskoczka[6]gatunek gryzonia z podrodziny suwaków w rodzinie myszowatych (Muridae), występujący w południowo-zachodniej części Palearktyki[2] – w północnej Afryce i południowej Azji[7]. Polska nazwa „myszoskoczka”[6] bywa używana także dla określenia innych gatunków suwakówMeriones meridianus[8] oraz Gerbillus gerbillus (suwak)[9].

Historia odkrycia i badań[edytuj | edytuj kod]

Meriones crassus został po raz pierwszy opisany w 1842 roku przez kuratora Muzeum Historii Naturalnej w Sztokholmie, profesora zoologii na Uniwersytecie w Lund Carla Sundevalla w pracy „Om Professor J. Hedenborgs insamlingar af däggdjur i Nordöstra Africa och Arabien”[10]. W 1919 brytyjski zoolog Oldfield Thomas opisał poszczególne gatunki rodzaju Meriones i dokonał podziału systematycznego[11].

Rycina myszoskoczki wg Josepha Smita z dawną nazwą M. longifrons (1884)

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

M. crassus jest suwakiem należącym do rodzaju Meriones. Pierwszą kompleksową rewizją systematyki rodzaju autorstwa Oldfielda Thomasa była praca Jamesa Chawortha-Mustersa i Johna Ellermana (1947)[12].

W 1972 roku Barry R. Koffler przedstawił podział gatunku M. crassus na 9 podgatunków o różnej typowej lokalizacji[2]:

Po przeprowadzonych w 2009 roku morfometrycznych badaniach czaszek myszoskoczki[13] zoolodzy wykazali, że na podstawie różnic w budowie części bębenkowej kości skroniowej poszczególnych populacji można wyłonić dwa podgatunki:

  • M. crassus charon – o mniejszej kości skroniowej – lokalizacja: niziny po południowo–wschodniej stronie irańskich gór Zagros,
  • M. crassus swinshoei z przerostem tej kości – lokalizacja: południowo-wschodnia część gór Zagros i centralna część Iranu.

Najbliższym krewnym tego gatunku jest Meriones persicus[14].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa Meriones nawiązuje do mitologicznego wojownika Merionesa (grec. Μηριόνης), syna Molusa[15], zaś epitet gatunkowy pochodzi od łacińskiego crassus oznaczającego „gruby”, „ciężki”, co jest aluzją do ciężkiej budowy ciała[16][17]. Lokalne nazwy: arab. الجرد الحريرى, ang. sundevall's jird, silky jird, little sand jird[18].

W 1968 roku Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych Polskiego Towarzystwa Zoologicznego w publikacji Polskie nazewnictwo zoologiczne określiła, że gatunek Meriones crassus nosi polską nazwę "myszoskoczka"[6]. Z czasem jednak oznaczenie „myszoskoczka” było też używane dla określania innych gatunków suwaków. Kazimierz Kowalski w pracy Ssaki, zarys teriologii (1971) przypisał tę nazwę gatunkowi Meriones meridianus[8], zaś Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0 (2008) oznaczyła tą nazwą suwaka (Gerbillus gerbillus)[9]. Nazwa „myszoskoczka” bywa także błędnie przypisywana innemu gatunkowi suwakówsuwakowi mongolskiemu.

Genetyka[edytuj | edytuj kod]

Garnitur chromosomowy M. crassus tworzy 60 par chromosomów. Zoolodzy zwracają uwagę, że jest to cecha wyróżniająca myszoskoczkę od innych gatunków z rodzaju Meriones[2].

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Myszoskoczka

Myszoskoczka jest gryzoniem o średniej wielkości (całkowita długość wraz z głową i ogonem: 205–290 mm) i lekkiej budowie ciała[18]. Masa ciała tych zwierząt (średnio 69,2 g) jest zmienna w cyklach rocznych – latem jest większa (77,6 ± 2,7 g), a w zimie mniejsza (60,7 ± 12,3 g)[19]. Długa i miękka sierść[20] części grzbietowej jest bladożółto-brązowa, lekko nakrapiana czarnymi przebarwieniami wzdłuż grzbietu. Części wewnętrzne łap są białe. Na policzkach sierść jest nieco jaśniejsza, wokół oczu widać blade, jaśniejsze plamy, za uszami plamy białe. Uszy umiarkowanej długości pokrywa rzadki biały włos. Długi ogon pokryty jest od wierzchu żółto-brązowym włosem, od spodu jest biały. Przednie części łap są nieowłosione. Pazury w kolorze bladym[18]. Główny element odróżniający myszoskoczkę M. crassus od innych Gerbilinae to ogon z dobrze rozwiniętą kępką czarnych włosów na końcu i pas ciemnej sierści wzdłuż linii grzbietowej[16]. Dymorfizm płciowy u myszoskoczek wyraża się rozmiarami osobników obu płci – samce są większe od samic[21].

M. crassus ma uzębienie o charakterze hypsodontycznym, co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Wzór zębowy myszoskoczki: \tfrac{1 0 0 3}{1 0 0 3}.

Wymiary anatomiczne
(Barry R. Koffler, 1972)[2], (Gary L. Ranck, 1968)[20], (H.Mendelssohn 1999)[16]
Część ciała wymiar średni
(Koffler, 1972)
wymiar średni
(Ranck, 1968)
wymiar średni samców
(Mendelssohn, 1999)
zakres wymiarów samców
(Mendelssohn 1999)
wymiar średni samic
(Mendelssohn, 1999)
zakres wymiarów samic
(Mendelssohn 1999)
tułów z głową (mm) 150 134 120–155 139 105–170
ogon (mm) 150 133 120–150 133 110–145
tylne łapy (mm) 38 32 30–33 31 29–33
ucho (mm) 17 15 11–20 15 12–17
czaszka (najdłuższy wymiar) (mm) 36 39,9 38,3–42 40 38,3–42,1
masa ciała (g) 86 63–100 72 51–110

Receptory słuchu myszoskoczki są bardzo czułe[2].

Fizjologia[edytuj | edytuj kod]

Organizm myszoskoczki jest dobrze przystosowany do życia w gorącym i suchym klimacie. Funkcje organizmu są nastawione na optymalizowanie gospodarki płynami. Gryzoń oddaje kał bardzo suchy, a mocz w postaci mocno zagęszczonej. Myszoskoczka nie poci się, a przed żarem słońca chroni się opuszczając norę tylko w nocy. Wodę pozyskuje z pokarmu[18].

Myszoskoczka potrafi dobrze gospodarować trudnym do zdobycia pożywieniem[22]. Osiąga to dzięki wysokiej zdolności do trawienia materiałów suchych roślin, niskiemu tempu metabolizmu oraz zdolności do zatrzymywanie pokarmu w przewodzie pokarmowym – głównie w kątnicy[23].

Myszoskoczka jest wśród gatunków rodzaju Meriones najlepiej przystosowana do życia w suchym klimacie i przetrwania najbardziej niesprzyjających okresów[24]. Zoolodzy zaobserwowali, że M. crassus może przetrwać w niewoli przez wiele miesięcy bez dostępu do wody, otrzymując pożywienie w postaci suchej karmy[16]. Szybko reaguje na zmiany warunków siedliskowych i bez problemu zmienia miejsce pobytu nie wykazując wtedy przywiązania terytorialnego. Myszoskoczki potrafią dopasowywać rozpoczęcie cyklu rozrodczego do pór roku i panujących warunków atmosferycznych. W przetrwaniu pomaga im także samotniczy tryb życia lub życie w bardzo małych koloniach, co pozwala na łatwiejsze gospodarowanie szczupłymi zasobami pożywienia[24].

Owo specyficzne przystosowanie gatunku zwróciło uwagę fizjologów i dlatego myszoskoczki często były wykorzystywane do badań fizjologicznych[21][24][25][26][23][27]. Oceniano tempo ubytku masy ciała zwierząt utrzymywanych bez dostępu do wody. Myszoskoczki w badanej przez naukowców hodowli utrzymywane na suchej diecie przez miesiąc utraciły tylko 5% swojej masy ciała[2]. Naukowcy stwierdzili także, że myszoskoczki rozmnażały się w hodowli tylko wtedy, gdy miały dostęp do treściwego i soczystego pożywienia[16].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Myszoskoczka prowadzi nocny tryb życia[5][28]. Funkcjonuje w małych koloniach, ale może też wieść życie samotnicze[29][18]. Stadny tryb życia jest odnotowywany w okresach większej dostępności pożywienia[18]. Poszczególni naukowcy przedstawiają odmienne tezy na temat socjalnego trybu życia gatunku. David Harrison (1972)[30] oraz Haim i Tchernov (1974)[31] twierdzą, że myszoskoczka jest gatunkiem socjalnym, żyjącym w koloniach po 8–10 osobników[16]. Z kolei naukowcy, którzy w późniejszych latach badali populację myszoskoczek w Negew, stwierdzili wyraźne cechy samotnicze[24]. Badający w 1999 roku izraelskie populacje myszoskoczek Mendelssohn i Yom-Tov[16] także odnotowali, że na badanym terenie spotykali tylko pojedyncze osobniki, żyjące samotnie w danej okolicy. W literaturze zoologicznej spotykany jest też pogląd, że tezy o stadnym charakterze myszoskoczek mogły wynikać z obserwacji pary z młodymi, przed ich usamodzielnieniem[16].

Samica z młodymi w hodowli Uniwersytetu Ben-Guriona, Beer Szewa

Cykl życiowy[edytuj | edytuj kod]

Myszoskoczki mogą rozmnażać się przez cały rok[18], choć badacze zwracają uwagę, że okres lęgowy trwa zwykle od listopada do czerwca. W ciągu 1 roku samica może urodzić do trzech miotów, liczących około 3 do 7 młodych[18][24], albo – według innych źródeł – od 1 do 5 (średnio 3,3)[5], lub 2–6[32]. Małe myszoskoczki rodzą się nagie, ślepe i nie są samodzielne[18]. Mają długie wibryssy[2]. Obserwacje przeprowadzone przez izraelskich zoologów podczas 16 ciąż myszoskoczek wykazały, że czas trwania ciąży wynosił od 18 do 22 dni (średnio 19,7). Liczba młodych w miotach wahała się od trzech do siedmiu (średnia 4,9)[24]. Wcześniejsi badacze odnotowywali dłuższe czasy trwania ciąży – 23–25 dni[33] czy nawet do 31 dni[25]. Masa ciała młodych M. crassus wynosi średnio 3,35 g[34]. Małżowina uszna młodych otwiera się w piątym dniu życia, sierść na grzbiecie pojawia się pomiędzy 10 a 12 dniem, zaś na części brzusznej w 12–15 dniu. Wtedy też młode zaczynają stosować pierwsze zabiegi pielęgnacyjne futerka. Oczy otwierają się między 17 a 20 dniem życia. Stały pokarm młode zaczynają spożywać między 17 a 23 dniem[24]. Pod opieką matki pozostają do około 30 dnia życia, a po tym okresie usamodzielniają się i opuszczają gniazdo. Płodność mogą osiągać już po około 53 dniach od narodzin[18], ale średni wiek uzyskania płodności jest nieco wyższy i prawdopodobnie zróżnicowany dla przedstawicieli obu płci. Młode samice mogą być płodne wcześniej (po 61 dniach) niż ich bracia (średnio po 82 dniach)[34]. Dolna odnotowana granica płodności to 53 dni (samica) i 58 dni (samiec)[2]. Matka młodych jest płodna zaraz po porodzie[18].

Najwięcej miotów stwierdza się w okresie od marca do września. Myszoskoczki starają się odchować młode przed nastaniem okresu, w którym zdobycie pożywienia staje się trudniejsze. Równocześnie jesienią odnotowuje się ostatnie ciąże w danym roku: w Izraelu, Omanie i Egipcie we wrześniu, ale w Iranie obserwowano pojawianie się młodych nawet w listopadzie i grudniu. Te różnice mogą wynikać z odmienności procesów fitofenologicznych roślinności[24]. Proporcje płci 1:1. Nie stwierdzono sezonowości w proporcji[24].

M. crassus wykazuje dużą żywotność. Podczas badania długości życia członków jednej kolonii liczącej 20 osobników stwierdzono, że po pół roku żyło 70%, po roku 20%, a po 1,5 roku 10% myszoskoczek. Dwa osobniki z grupy, która przeżyła ponad 1,5 roku, były dorosłe już na początku badań[24]. W sprzyjających warunkach żywieniowych kolonia może się gwałtownie rozrastać. Myszoskoczki żyją na wolności około 2 lat, a w niewoli do 3[24] lub do około 5 lat[18].

W niewoli myszoskoczki mogą się rozmnażać we wszystkich porach roku[2]. Liczebność miotu określana w hodowli mieściła się w nieco niższym przedziale – od 1 do 4 młodych. Różnice mogą być skutkiem różnych parametrów funkcjonowania zwierząt w laboratoriach[24].

Głos[edytuj | edytuj kod]

M. crassus komunikują się za pomocą różnych dźwięków głosowych, a także przez tupanie tylnymi kończynami[18].

Biologia wędrówek[edytuj | edytuj kod]

Badania przeprowadzone na populacji z pustyni Negew wykazały, że myszoskoczka spędza stosunkowo dużo czasu w pobliżu swojej nory, ale później migruje na 3–7 dni do innej nory, oddalonej średnio o 47 m (zakres 5–140 m), gdzie zatrzymuje się na podobny okres[24][16]. Większość dobowej aktywności M. crassus spędza w norze. Na powierzchni przebywa jedynie po zmroku i spędza tam tylko 5–10% czasu dobowej aktywności[24].

Myszoskoczka w górach Antyatlas, Maroko (2008)

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Myszoskoczki występują w południowo-zachodniej części Palearktyki[2]: w północnej Afryce od Maroka, przez Tunezję, Niger, Sudan, po Egipt, oraz w Azji – od Półwyspu Arabskiego na południu (Oman, Arabia Saudyjska), przez Izrael, Jordanię, Syrię po turecką Anatolię na północy oraz na terenie Iraku, Iranu i Afganistanu po zachodni Pakistan[7][5].

W południowym Izraelu jest najczęściej spotykanym gatunkiem gryzonia[35].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Myszoskoczka żywi się różnymi częściami roślin, w tym: nasionami, korzeniami, bulwami, liśćmi i owocami, a także owadami – szarańczą pustynną i świerszczami[18]. Samce zjadają także plewy[21]. M. crassus jest koprofagiem żerującym na odchodach osłów i wielbłądów. W poszukiwaniu pożywienia może się oddalać od nory nawet do 10 km[5], ale zawsze do niej wraca[18].

Myszoskoczki najchętniej zjadają nasiona. Jednymi z chętniej spożywanych są nasiona łobody Atriplex halimus[36]. Pożywienie poszczególnych populacji jest zależne od składu gatunkowego i okresów wegetacji lokalnej flory. W porze letniej w Arabii myszoskoczki chętnie żerują na akacjach, zjadają arbuz kolokwinta oraz osty. W Iranie badana kolonia zjadała nasiona poganka rutowatego rosnącego bezpośrednio nad norą. W Egipcie podczas penetracji nory znaleziono w niej fragmenty strączyńca ostrolistnego. Myszoskoczki w Arabii Saudyjskiej i Kuwejcie zjadają nasiona lucerny, ale też szarańczę pustynną, świerszcze, korniki i szarańczę Anacridium aegyptium[2].

Na M. crassus pasożytuje wiele gatunków lokalnych pasożytów, najczęściej pchły Xenopsylla conformis i Xenopsylla ramesis[24][35][37], rzadziej pchły z gatunku Xenopsylla dipodilli[24]. Ponadto na myszoskoczkach pasożytują: Synosternus cleopatrae, Nosopsyllus theodori, Nosopsyllus pumilionis, Stenoponia tripectinata, Coptopsylla africana[16], wszy Polyplax paradoxa, kleszcze Rhipicephalus sanguineus, Hyalomma savignyi[24][16], roztocze Androlaelaps longipes, pierwotniaki z rodzajów Nuttallia i Graharnella oraz krętki Borrelia crocidurae[16]. U osobników badanych w Jordanii stwierdzono występowanie wiciowców z rodzaju Leishmania, które wywołują leiszmaniozę[5].

W Iranie M. crassus padają ofiarami sów[2].

Hodowla myszoskoczków Uniwersytetu Ben-Guriona, Negew, Izrael

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

M. crassus ma stosunkowo niewielkie wymagania siedliskowe. Można jednak odnotować, że istnieją wyraźne różnice w doborze siedliska w okresie letnim i zimowym. Decydują różne czynniki siedliskowe. W okresie lata, czyli w porze rozrodu, wybór pada na lokalizacje, gdzie w glebie występuje mała ilość skał i gliny, a teren jest obficie pokryty niskimi krzewami. W zimie myszoskoczka woli wybierać tereny z glebą o małej zawartości żwiru, a roślinność, mimo że skąpa, to ma stosunkowo wydatne organy spichrzowe. Od warunków glebowych zależy łatwość kopania nor oraz typ roślinności[24].

M. crassus żyjące w regionach pustynnych wybierają tereny suche, o rocznych opadach 30–100 mm[28]. Podstawowym siedliskiem tych zwierząt są pustynie piaszczyste[5], doliny sebha, solne wydmy[38] lub hamady[5][38]. Gryzonie te unikają terenów skalistych. Siedliska spotykane są do wysokości 1000 m n.p.m.[5].

W październiku i listopadzie gęstość zamieszkiwania jest wysoka na otwartych równinach i zboczach, zaś niska w ued. Odwrotna sytuacja ma miejsce w styczniu. Wynika to z okresowych migracji. Mierzony w cyklach rocznych poziom zagęszczenia jest zmienny i, w zależności od pory roku, wynosi 0,17–4,0 osobników na hektar[16].

Migracje[edytuj | edytuj kod]

Zoolodzy przeprowadzający badania izraelskich populacji M. crassus odnotowali regularne migracje. Jesienią (październik–listopad) myszoskoczka chętniej przebywała na otwartych przestrzeniach lub zboczach krateru (na pustyni Negew), niż w wyschniętych korytach rzek. Okresy jesiennych przeprowadzek pokrywały się z okresami wzmożonej wegetacji i kwitnięcia na równinach ulubionej potrawy: Hammada salicornica. Myszoskoczki wracały do ued, bowiem tam wcześniej rozpoczyna się wegetacja roślin zielnych[24].

Nora[edytuj | edytuj kod]

M. crassus spędza większość swojego życia w norze, kryjąc się przed wysoką temperaturą panującą w środowisku pustynnym. Struktura budowy nory jest zależna od typu gleby siedliska. W terenie piaszczystym budowane są nory bardzo proste, a w glebach cięższych, ilastych – rozbudowane[29]. Zazwyczaj nora myszoskoczki ma jedno wejście[33], ale spotykano także systemy korytarzy o łącznej długości do 40 m, z osiemnastoma wejściami[18]. Wejścia do nory mają średnicę 4,5–8 cm[29], a korytarze biegną na głębokości około 1 metra poniżej poziomu terenu[18].

Nora jest wyposażona w komorę pełniącą funkcję spiżarni[33]. Jest ona zwykle wykopana blisko powierzchni terenu, ale komora gniazdowa, wyścielona materiałem roślinnym, ulokowana jest głębiej[18]. W spiżarni M. crassus gromadzi nasiona, co pozwala na zachowanie lub nawet zwiększenie ich wilgotności, bowiem nasiona wchłaniają parę wodną dzięki naturalnej wilgotności w norze[16].

Tunele mają średnicę 4,5–6 cm. Komora w terenie lessowym mierzy 10–12 cm. Ściany gniazda wyłożone są sianem na grubość 2–3 cm. Kilka badanych komór pełniło funkcję spiżarni. W terenach o gruncie piaszczystym budowa była wyraźnie prostsza. Często nory nie miały komór lub obserwowano w nich pseudo–komory, które były de facto fragmentami tuneli, poszerzonymi do średnicy 8–10 cm na odcinku 12–20 cm. Niektóre z nich miały cienką wyściółkę z siana – o grubości 0,5 cm[29]. M. crassus często buduje swoje nory pod krzewami, np. słonolubnymi Nitraria retusa[39]. Myszoskoczki żerują w promieniu do około 80 m od nory[24].

Wymiary nor
(Shenbrot, Krasnov, Khokhlova, Demidova, Fielden, Diaz 2002)[29]
liczba badanych nor długość tuneli w cm liczba wejść do nory maksymalna głębokość w cm liczba komór
tereny piaszczyste 12 205–1000 2–5 30–60 0–2
tereny lessowe 9 300–1035 4–12 35–55 1–3

Średnia temperatura w badanych norach była wyższa niż średnia dobowa powietrza na powierzchni. W terenie piaszczystym była nieco wyższa niż w terenie lessowym. Z kolei średnia wilgotność powietrza w badanych norach była mniejsza od średniej wilgotności powietrza w terenie piaszczystym przez cały rok oraz występującej latem i jesienią w terenie lessowym[29].

Warunki klimatyczne w norach (Egipt, sierpień 1956)
(Briscoe, 1956)[40]
pomiar w norze pomiar na powierzchni
temperatura 25–37 °C 26–40 °C
wilgotność względna 24–78% 21,5–77%

Czasami M. crassus zamieszkują wspólne nory z myszami domowymi albo z suwakami Meriones libycus lub Meriones shavi[2]. Nory myszoskoczki zostają też czasem zasiedlane przez skorpiony Androctonus amoreuxi[2].

Siedliska w Izraelu[edytuj | edytuj kod]

Zoolodzy badający populacje w kraterze Ramon na izraelskiej pustyni Negew wyodrębnili sześć typów siedlisk[24]:

Północna część krateru Ramon leży na wysokości 900–1200 m n.p.m., zaś południowe tereny na poziomie około 510 m n.p.m. Klimat tej części pustyni Negew charakteryzuje się gorącymi, suchymi latami, ze średnią dobową temperaturą lipca na poziomie 34 °C, oraz stosunkowo chłodnymi zimami o średniej dobowej temperaturze w styczniu na poziomie 12,5 °C. Średnie opady na północnym krańcu krateru nie przekraczają 100 mm rocznie, zaś w centralnej jego części wynoszą średnio 56 mm[24].

Hodowla[edytuj | edytuj kod]

M. crassus są używane jako zwierzęta laboratoryjne[35][41]. Hoduje się je także jako zwierzęta domowe[42][41].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Meriones crassus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 Barry R. Koffler. Meriones crassus. „Mammalian Species”. 9, s. 1–4, 1972. ISSN 1545-1410 (ang.). 
  3. Laurent Granjon, Jean-Marc Duplantier: Les rongeurs de l’Afrique sahélo-soudanienne. Marsylia: Institut de recherche pour le développement, 2009, s. 215. ISBN 9782709916752.
  4. Michael D. Carleton, Guy G. Musser: Order Rodentia. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2005, seria: In Wilson E.,Reeder D-A (eds) : Mammal Species of the World: a Taxonomic and Geographic Reference.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Meriones crassus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  6. 6,0 6,1 6,2 Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne – Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  7. 7,0 7,1 Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Meriones (Pallasiomys) crassus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 8 kwietnia 2012]
  8. 8,0 8,1 Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1971, s. 218 i 452.
  9. 9,0 9,1 Biologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. pwn.pl Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-61492-24-5.
  10. Carl J. Sundevall: Om Professor J. Hedenborgs insamlingar af däggdjur i Nordöstra Africa och Arabien. Sztokholm: Kongliga Vetenskaps-Akademiens Handl., 1842, s. 189–282.
  11. Oldfield Thomas. Notes on gerbils referred to the genus Meriones, with descriptions of new species and subspecies. „Annals And Magazine of Natural History”. 3, s. 263–273, 1919 (ang.). 
  12. James Lawrence Chaworth-Musters, John Reeves Ellerman. A Revision of the Genus Merioes. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 117 (2–3), s. 478–504, 1947. The Zoological Society of London. doi:10.1111/j.1096-3642.1947.tb00533.x (łac.). 
  13. Jamshid Darvish. Morphmetric comparison of fourteen species of the genus Meriones Illiger, 1811 (Gerbillinae, Rodentia) from Asia and North Africa. „Iranian Journal of Animal Biosystematics”. 5(1), s. 59–77, 2009. Ferdowsi University of Mashhad. ISSN 1735-434X (ang.). 
  14. Zachra Naseri, Razieh Jalal, Jamshid Darvish, Moammad Faris. Determination of Meriones Species (Rodentia, Gerbillinae) by RAPD-PCR. „Iranian Journal of Animal Biosystematics”. 2(1), s. 35–40, 2006. Ferdowsi University of Mashhad. ISSN 1735-434X (ang.). 
  15. Greek Myth Index; dostęp 6 kwietnia 2012
  16. 16,00 16,01 16,02 16,03 16,04 16,05 16,06 16,07 16,08 16,09 16,10 16,11 16,12 16,13 Heinrich Mendelssohn: Mammalia of Israel. Jerozolima: The Israel Academy of Sciences and Humanities, 1999, s. 423, seria: FAUNA PALAESTINA. ISBN 9652080136.
  17. Mary Ann Maggenti, Armand R. Maggenti: Armand R. Maggenti Online Dictionary of Invertebrate Zoology (ang.). University of Nebraska – Lincoln, 2005-06-09. [dostęp 2012-04-12].
  18. 18,00 18,01 18,02 18,03 18,04 18,05 18,06 18,07 18,08 18,09 18,10 18,11 18,12 18,13 18,14 18,15 18,16 18,17 Ibrahim Helmy, Dale J. Osborn: The Contemporary Land Mammals of Egypt (including Sinai) Field Museum of Natural History. Kair: Field Museum of Natural History, 1980, s. 579.
  19. A. Allan Degen, Irina Khokhlova, K.A. Nagy. Body size, granivory and seasonal dietary shifts in desert gerbilline rodents. „Functional Ecology”. 11 (1), s. 53–59, 2003. British Ecological Society. doi:10.1046/j.1365-2435.1997.00059.x. ISSN 1365-2435 (ang.). 
  20. 20,0 20,1 Gary L. Ranck. The Rodents of Libya: Taxonomy, Ecology, and Zoogeographical Relationships. „Bulletin of the United States National Museum”. 275, s. 1–264, 1968. Smithsonian Institution (ang.). 
  21. 21,0 21,1 21,2 Irina Khokhlova, A. Allan Degen, Michael Kam. Body Size, Gender, Seed Husking and Energy Requirements in Two Species of Desert Gerbilline Rodents, Meriones crassus and Gerbillus henleyi. „Functional Ecology”. 9 (5), s. 720–724, 1995. British Ecological Society. ISSN 1365-2435 (ang.). 
  22. Irina Khokhlova, Boris Krasnov, Vladimir Kuznetsov, Carmen Sartor i inni. Dietary intake and time budget in two desert rodents: a diurnal herbivore, Psammomys obesus, and a nocturnal granivore, Meriones crassus. „Mammalia”. 69(1), s. 57–67, 2005. De Gruyter. ISSN 00251461 (ang.). 
  23. 23,0 23,1 Itzhack Choshniak, Shlomo Yahav. Can desert rodents better utilize low quality roughage than their non-desert kindred ?. „Journal of Arid Environments”. 12 (3), s. 241–246, 1987 (ang.). 
  24. 24,00 24,01 24,02 24,03 24,04 24,05 24,06 24,07 24,08 24,09 24,10 24,11 24,12 24,13 24,14 24,15 24,16 24,17 24,18 24,19 24,20 24,21 Boris Krasnov, Georgy Shenbrot, Irina Khokhlova, A. Degen i inni. On the biology of Sundevall's jird (Meriones crassus Sundevall, 1842) (Rodentia: Gerbillidae) in the Negev Highlands, Israel. „Mammalia”. 60(3), s. 375–391, 1996. De Gruyter. ISSN 00251461 (ang.). 
  25. 25,0 25,1 F. Petter. Note sur l'estivation et l'hibernation observées chez plusieurs espèces de rongeurs, Gerbillus, Meriones, Pachyuromys et Sekeetamys. „Mammalia”. 20, s. 419–426, 1955. doi:10.1515/mamm.1955.19.4.444. ISSN 1864-1547 (fr.). 
  26. M. Horowitz, A. Borut. Effect of acute dehydration on body fluid compartments in three rodent species, Rattus norvegicus, Acomys cahirinus and Meriones crassus. „Comparative Biochemistry and Physiology”. 35 (2), s. 283–290, 1970. Elsevier. doi:dx.doi.org/10.1016/0010-406X(70)90595-5. ISSN 1095-6433 (ang.). 
  27. Shlomo Yahav, Itzhack Choshniak. Energy metabolism and nitrogen balance in the fat jird Meriones crassus and the Levant vole Microtus guentheri. „Journal of Arid Environments”. 16, s. 315–322, 1989 (ang.). 
  28. 28,0 28,1 Michael Kam, S. Cohen-Gross, I. Khokhlova, A.Allan Degen i inni. Average daily metabolic rate, reproduction and energy allocation during lactation in the Sundevall Jird Meriones crassus. „Functional Ecology”. 17, s. 496–503, 2003. Blackwell Publishing Ltd.. ISSN 1365-2435 (ang.). 
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 Georgy Shenbrot, Boris Krasnov, Irina Khokhlova, Tatiana Demidova i inni. Habitat-dependent differences in architecture and microclimate of the burrows of Sundevall's jird (Meriones crassus) (Rodentia: Gerbillinae) in the Negev Desert, Israel. „Journal of Arid Environments”. 51, s. 265–279, 2002. Elsevier Science Ltd. doi:http://dx.doi.org/10.1006/jare.2001.0945. ISSN 0140-1963 (ang.). 
  30. David L. Harrison: Mammals of Arabia. Londyn: Ernest Benn Limited, 1972. ISBN 0510399525.
  31. Abraham Haim, E. Tchernov. The distribution of myomorph rodents in the Sinai peninsula. „Mammalia”. 38(2), s. 201–223, 1974. De Gruyter. ISSN 00251461 (ang.). 
  32. A. Allan Degen, Irina Khokhlova, Michael Kam. Milk production of the dam limits the growth rate of Sundevall's jird (Meriones crassus) pups. „Mammalian Biology”. 76 (3), s. 285–289, 2011. Elsevier Science. doi:http://dx.doi.org/10.1016/j.mambio.2010.05.003. ISSN 1616-5047 (ang.). 
  33. 33,0 33,1 33,2 Nuri YİĞİT, Ercüment ÇOLAK, Mustafa SÖZEN. Investigations on Biology of Meriones crassus Sundevall, 1842 (Mammalia: Rodentia) in Turkey. „Turkish Journal of Zoology”. 20(2), s. 211–215, 1996. The Scientific and Technological Research Council of Turkey. ISSN 1303-6114 (ang.). 
  34. 34,0 34,1 AnAge entry for Meriones crassus (ang.). The Animal Ageing and Longevity Database. [dostęp 2012-04-12].
  35. 35,0 35,1 35,2 Irina Khokhlova, Vahan Serobyan, Boris Krasnov, A. Allan Degen. Is the feeding and reproductive performance of the flea, Xenopsylla ramesis, affected by the gender of its rodent host, Meriones crassus?. „The Journal of Experimental Biology”. 212, s. 1429-1435, 2009. The Company of Biologists. doi:doi:10.1242/jeb.029389. ISSN 1477-9129 (ang.). 
  36. Irina Khokhlova, Boris Krasnov, Vladimir Kuznetsov, Carmen Sartor i inni. Time Budget in Two Desert Gerbils: is the Diet Important?. „Agriculturae Conspectus Scientificus”. 68(4), s. 317–322, 2003. University of Zagreb. ISSN 13317768 (ang.). 
  37. Laura Fielden, Boris Krasnov. Water Balance in Two Species of Desert Fleas, Xenopsylla ramesis and X. conformis (Siphonaptera: Pulicidae). „Journal of Medical Entomology”. 39 (6), s. 875–881, 2002. Entomological Society of America. ISSN 0022-2585 (ang.). 
  38. 38,0 38,1 Mohammad Abu Baker, Zuhair Amr. RODENT DIVERSITY IN THE NORTHEASTERN DESERT OF JORDAN, WITH SPECIAL REFERENCE ON THE ECOLOGY OF GERBILLUS CHEESMANI (MAMMALIA: RODENTIA). „Časopis Národního muzea, Řada přírodovědná”. 172 (1–4), s. 141–152, 2003. Národní muzeum. ISSN 0139-9497 (ang.). 
  39. Mohommad Adnan Abu Baker, Amr Zuhair. A morphometric and taxonomic revision of the genus Gerbillus (Mammalia, Rodentia, Gerbillidae) in Jordan with notes on its current distribution. „Zoologische Abhandlungen”. 50. s. 163–175. ISSN 0375-5231 (ang.). 
  40. Madison S. Briscoe. Kinds and Distribution of Wild Rodents and Their Ectoparasites in Egypt. „American Midland Naturalist”. 55 (2), s. 393–408, 1956-04. The University of Notre Dame (ang.). 
  41. 41,0 41,1 N. Wenzlow, L.R. Stanley. B cell lymphoma causing splenomegaly in a Sundevall's jird (Meriones crassus subspecies perpallidus). „Veterinary Record”. 162 (14), s. 455–456, 2008. British Veterinary Association. doi:10.1136/vr.162.14.455. ISSN 0042-4900 (ang.). 
  42. Russell Tofts: Promoting Responsible Exotic Husbandry: Sundevall's Jird (Meriones crassus) (ang.). EFEXOTICS.com. [dostęp 2012-04-09].