Meteoryt marsjański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Shergottyt EETA 79001
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy meteorytów znalezionych na Ziemi. Zobacz też: meteoryty znalezione na Marsie.

Meteoryty marsjańskie – grupa (klan) meteorytów kamiennych należących do achondrytów, które pochodzą z Marsa. Są to skały, które zostały wyrzucone w przestrzeń kosmiczną przez uderzenia planetoid lub komet, a następnie po podróży przez Układ Słoneczny trafiły na Ziemię. Według stanu na 13 kwietnia 2014 roku znane są 132 meteoryty marsjańskie[1].

Marsjańskie pochodzenie jest im przypisywane na podstawie składu chemicznego i izotopowego, a także inkluzji gazów o składzie odpowiadającym atmosferze Marsa. Badania lądowników Viking i Curiosity Rover pozwoliły określić proporcje izotopów argonu w atmosferze planety; okazały się one zgodne z występującymi w inkluzjach w meteorytach[2]. Meteoryty marsjańskie to jak dotychczas jedyne próbki skał z tej planety na Ziemi i jako takie są bardzo wartościowe dla planetologii.

Meteoryty SNC[edytuj | edytuj kod]

Większość meteorytów marsjańskich należy do klanu SNC, łączącego trzy grupy: shergottyty, nakhlity i chassignity (stąd pochodzi skrót). Meteoryty SNC są okruchami skał magmowych. Wspólną cechą tych meteorytów jest ich młody wiek krystalizacji[3][4].

Shergottyty zawierają pirokseny i plagioklazy, są podobne do ziemskich bazaltów, lecz jaśniejsze. Przypominają eukryty, pochodzące z Westy, ale w odróżnieniu od nich zawierają minerały uwodnione. Są najpospolitszymi spośród marsjańskich meteorytów[3], stanowiąc 81% tej grupy[1]. Shergottyty reprezentują skały wylewne, a zatem musiały powstać w okresie, gdy na Marsie aktywny był wulkanizm. Niektóre z nich skrystalizowały zaledwie ~175 milionów lat temu[5]. Czas ekspozycji na działanie promieni kosmicznych podczas podróży przez przestrzeń międzyplanetarną oraz czas wietrzenia na powierzchni Ziemi łącznie wskazują, że skały te zostały wyrzucone z powierzchni Marsa od 20 milionów do 700 tysięcy lat temu, wskutek kilku różnych uderzeń ciał niebieskich[5]. Przedstawiona została też koncepcja, że wszystkie shergottyty powstały wskutek jednego uderzenia, odpowiedzialnego za utworzenie krateru Mojave o średnicy 55 kilometrów. Powstał on 3 miliony lat temu na obszarze liczącym 4,3 miliarda lat, co kłóci się z wcześniejszymi obliczeniami wieku krystalizacji shergottytów, ale zgadza się z wiekiem izotopowym, wyznaczonym metodą ołowiową[6].

Nakhlity składają się w 75% z diopsydu z grupy piroksenów, 15% ich składu stanowią oliwiny; są podobne do ziemskich diabazów. W zbiorach znajduje się 14 takich meteorytów[1]. Chassignity tworzy niemal wyłącznie oliwin, przypominają ziemski dunit; są znane zaledwie dwie takie skały[3][7]. Nakhlity i chassignity wykrystalizowały ok. 1,3 miliarda lat temu (są młodsze niż większość innych meteorytów) i najprawdopodobniej zostały wyrzucone podczas jednego impaktu[5][8].

Pozostałe[edytuj | edytuj kod]

Meteoryt NWA 7034, „czarna piękność”

Niektóre meteoryty, którym przypisano pochodzenie marsjańskie, nie należą do trzech opisanych wyżej grup. Takimi meteorytami są m.in. Allan Hills 84001 (ALH 84001) i Northwest Africa 7034 (NWA 7034, Black Beauty). Skały te są znacznie starsze niż meteoryty SNC.

ALH 84001 składa się głównie z ortopiroksenu, został sklasyfikowany jako marsjański ortopiroksenit. Skała ta uległa krystalizacji 4,1 miliarda lat temu[9] i została wyrzucona z powierzchni planety około 15 milionów lat temu[5]. Meteoryt ten zawiera nietypowe formacje mineralne, którym przypisywano nawet pochodzenie biogeniczne. Analizy izotopowe węglanów zawartych w meteorycie wskazują, że w czasie gdy powstawała ta skała, w miejscu jej powstawania występowała ciekła woda i panowała temperatura około +18 °C – warunki bardzo odmienne od występujących współcześnie na powierzchni Marsa[9].

NWA 7034 był pierwszym meteorytem z Marsa sklasyfikowanym jako brekcja bazaltowa. Skała skrystalizowała około 2,1 miliarda lat temu w skorupie planety, a proporcje izotopów tlenu wskazują na możliwy kontakt z powierzchnią i atmosferą. Jego skład odpowiada skałom zbadanym przez łaziki marsjańskie i sondy orbitujące wokół planety, a jego szczególną cechą jest duża zawartość wody, dziesięciokrotnie przekraczająca tę występującą we wcześniej zbadanych meteorytach marsjańskich[10].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Martian (ang.). Meteoritical Bulletin Database, 2014-04-13. [dostęp 2014-04-18].
  2. Guy Webster: NASA Rover Confirms Mars Origin of Some Meteorites (ang.). NASA, 2013-10-17. [dostęp 2014-04-17].
  3. 3,0 3,1 3,2 Meteoryty w zbiorach Polskich / Klasyfikacja meteorytów (pol.). Polskie Towarzystwo Meteorytowe. [dostęp 2014-04-17].
  4. Achondryty pochodzenia marsjańskiego (SNC) (pol.). meteoryty.net. [dostęp 2014-04-17].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 L.E. Nyquist, et al.. Ages and geologic histories of martian meteorites. „Space Science Reviews”. 96, s. 105–164, 2001. doi:10.1023/A:1011993105172. Bibcode2001SSRv...96..105N. 
  6. Jacob Aron. Most Mars meteorites may be from same giant crater. „New Scientist”, 2014-03-07. 
  7. Szymon Kozłowski: Meteoryty - Tektyty - Impaktyty: SNC (pol.). Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego. [dostęp 2014-04-17].
  8. J. Park, et al.. 39Ar-40Ar ages of martian nakhlites. . 73 (7), s. 2177–2189, 2009. doi:10.1016/j.gca.2008.12.027. Bibcode2009GeCoA..73.2177P. 
  9. 9,0 9,1 Charles Q. Choi: Oldest Mars Meteorite Hints at Red Planet's Warm, Wet Past. Space.com, 2011-10-03. [dostęp 2014-04-18].
  10. Researchers Identify Water Rich Meteorite Linked To Mars Crust (ang.). NASA, 2013-01-03. [dostęp 2014-04-18].