Metrum (muzyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Metrum – obowiązujący w utworze muzycznym schemat, który określa wartość trwania nut, a także układ akcentów w obrębie taktu.

Wyróżnia się dwa proste schematy metryczne:

  • Metrum dwudzielne (zwane inaczej dwumiarowym): w podstawowym schemacie takt taki składa się z dwóch miar, z czego pierwsza jest mocna (akcentowana), a druga słaba nieakcentowana.
  • Metrum trójdzielne (inaczej: nieparzyste lub trzymiarowe): pierwszy dźwięk jest mocny (akcentowany), a dwa następne słabe.

Określenie metrum parzyste jest pojęciem szerszym, dotyczy zarówno metrum dwumiarowego, jak i będącego jego złożeniem metrum czteromiarowego.

Ilustracja do metrum.svg

W notacji muzycznej metrum utworu zapisuje się za kluczem i znakami chromatycznymi w postaci dwóch cyfr. Cyfra dolna oznacza nutę, która jest podstawową jednostką metryczną dla danego utworu. I tak: 1 oznacza całą nutę, 2 półnutę, 4 ćwierćnutę, 8 ósemkę itd. Górna cyfra oznacza liczbę jednostek metrycznych. W podanym przykładzie zapisu metrum, podstawową jednostką metryczną jest ćwierćnuta. Metrum dwumiarowe mogą więc realizować dwie ćwierćnuty, jedna ćwierćnuta i dwie ósemki, cztery ósemki i wszelkie inne kombinacje dowolnych nut, jak długo suma ich wartości daje dwie ćwierćnuty.

W muzyce dawnej jako jednostki metrycznej używano całych nut lub półnut. W czasach nowożytnych zaczęto używać ćwierćnut oraz ósemek (rzadziej szesnastek) i te do dziś są najczęściej przyjmowane jako jednostka metryczna.

Metrum złożone[edytuj | edytuj kod]

Składając dwa podstawowe schematy metryczne, można uzyskać bardziej skomplikowane schematy metryczne nazywane ogólnie metrum złożonym.

Połączenie dwóch lub większej liczby schematów metrycznych:

  • Metrum czteromiarowe - powstaje przez połączenie dwóch schematów dwumiarowych. Najczęściej spotykany przykład metrum złożonego przyjmuje postać 4/4.
  • Metrum sześciomiarowe - powstaje przez połączenie dwóch schematów trzymiarowych. Spotykany w taktach ósemkowych, w formie metrum 6/8.

Systemy złożone zachowują typowy dla systemów prostych układ akcentów, z tym że akcenty w drugim schemacie są słabsze niż w pierwszym.

Składanie większej liczby schematów prostych i mieszanie ich ze sobą (schematy metryczne mieszane) pozwala stworzyć nieograniczoną liczbę dowolnie skomplikowanych schematów metrycznych.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Przykłady dzieł muzycznych dla różnych schematów metrycznych:

W muzyce współczesnej często odchodzi się od jednolitego systemu metrycznego dla całego utworu muzycznego, na rzecz metrum zmiennego. Na przykład progresywna grupa Yes w kompozycji Close to the Edge dokonała kilkunastu zmian metrum, używając schematów: trzy-drugie, cztery-drugie, cztery-czwarte, dwanaście-ósmych i dziewięć-szesnastych. Natomiast stałe metrum jest elementem charakterystycznym dla tańców tradycyjnych.

Przykładem eksperymentów muzycznych jest Michael Angelo Batio, który niekiedy stosuje złożone metrum (jak np. w utworach Time Traveler - Planet Gemini (solo) czy Hands Without Shadows). Autor wyjaśnił, że metrum w Hands Without Shadows to piętnaście ósmych.

Dodatkowe informacje[edytuj | edytuj kod]

Istnieją jeszcze metra nierównodzielne, lub asymetryczne, gdzie w określonym przez metrum takcie występują grupy rytmiczne o różnej długości. Podstawowe grupy rytmiczne są dwu lub trójdzielne i ich różnorakie kombinacje określają osobliwą rytmikę metrum asymetrycznego.

Muzyka afrykańska[edytuj | edytuj kod]

W muzyce afrykańskiej bardzo szeroko używa się polirytmii, a dokładniej cross-rytmów, gdzie patern (siatkę) podstawowego rytmu pokrywa patern histeryzujących nierówno akcentowanych synkop.

Muzyka hinduska[edytuj | edytuj kod]

Przy recytowaniu czy czantowaniu świętych tekstów Wed używa się skomplikowanego stroju akcentowego, wykorzystywanego w ceremoniach i występach, swego rodzaju sag religijnych, znanych od 3 tysięcy lat. Kombinacja owych akcentów z tradycją perską Musiqi-e assil oraz lokalnych folkowych tradycji daje klasyczną muzykę indyjską. Muzyka ta dzieli się na sekwencje, gdzie w zależności od tekstu używa się różnych akcentów. Kombinacja różnych improwizowanych sekwencji daje różnorodność paternu (siatki) rytmicznej.

Muzyka bałkańska[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej osobliwe i skomplikowane są metra muzyki ludowej bałkańskiej (głównie Bułgaria i Macedonia, jak i północna Grecja, europejska część Turcji i wschodnia Serbia). Termin "takty nierównodzielne" został wprowadzony do światowej terminologii muzycznej przez bułgarskich muzykoznawców na początku XX wieku, dlatego też slangowo nazywane są "bułgarskie", a wśród muzyków w samej Bułgarii "krzywe".

Istnieje wielka różnorodność owych rytmów: 7/8 (2+2+3 lub 2+3+2); 8/8 (3+2+3); 11/8; 12/8; 15/8; 12/16 (Petrunino Horo) oraz różniących się wewnątrz jednego metrum grupy rytmiczne. Najbardziej popularne jest metrum Ryczenica 7/8 (2+2+3, te liczby oznaczają czas trwania taktu, natomiast przez tancerzy liczy się 1-2-3. albo 1.-2-3 w zależności od którego regionu jest ten taniec).

Oprócz rytmów tanecznych istnieją też rytmy charakterystyczne dla utworów, przedstawionych głównie przez wokal: Polegnala e Todora 11/8 (2+2+3+2+2). Istnieją też utwory z dwoma rodzajami metrum jak i utwory bez sprecyzowanego metrum, nazywane bezmezuralne.

Wraz z popularyzacją folkloru bułgarskiego asymetryczne metrum w XX wieku zaczyna żyć własnym życiem również w muzyce zachodniej: poważnej (np. Igor Strawinski, Béla Bartók, Philip Glass, Steve Reich), soundtrackach filmowych i serialowych (np. Gwiezdny pył (2007), Xena: Wojownicza księżniczka, utwór "America" z West Side Story) jak również rockowej (Dream Theater, Rush) i jazzowej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]