Międzynarodowy alfabet fonetyczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy systemu transkrypcji fonetycznej. Zobacz też: artykuł dotyczący systemu telekomunikacji m.in. w armii NATO, noszącego nazwę Alfabet fonetyczny ICAO. Na tę stronę wskazuje także przekierowanie „IPA”. Zobacz też: IPA (ujednoznacznienie)

Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA; fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.

Tabela MAF (w wersji angielskiej)

Jest on szeroko stosowanym środkiem standaryzacji zapisu fonetycznego dla wszystkich języków świata. Większość znaków IPA została zaczerpnięta wprost z alfabetu łacińskiego lub stworzona na jego podstawie, część pochodzi z alfabetu greckiego, a część została stworzona specjalnie na jego potrzeby.

Międzynarodowy alfabet fonetyczny to wynik wieloletniej pracy fonetyków zrzeszonych w International Phonetic Association (Międzynarodowym Towarzystwie Fonetycznym), założonym w Paryżu w 1886 roku. Zarówno Towarzystwo, jak i stworzony przez nie alfabet, znane są pod nazwą IPA. W ciągu swego istnienia alfabet IPA był kilkakrotnie zmieniany. Znaczne modyfikacje wprowadzono w 1989 roku, po konferencji w Kilonii. Następne zmiany przyniósł rok 1993. Najnowsza wersja alfabetu została opublikowana w roku 2005.

Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne zaleca, by transkrypcję fonetyczną umieszczać w nawiasach kwadratowych: „[ ]”. Z kolei transkrypcja fonemiczna powinna być umieszczana między znakami ukośnika: „/ /”.

Samogłoski[1][edytuj | edytuj kod]

Poniżej przedstawiono samogłoski kardynalne wpisane w tzw. czworokąt samogłosek. Pokazuje on względną wysokość i przedniość samogłosek, nie jest jednak w stanie pokazać ich okrągłości. Dlatego na poniższym rysunku przyjęto konwencję, że gdy symbole występują w parach, symbol z prawej strony oznacza samogłoskę zaokrągloną, natomiast symbol z lewej strony, samogłoskę niezaokrągloną. Samogłoski występujące pojedynczo, z wyjątkiem [ʊ], są niezaokrąglone.

Przednie Centralne Tylne
Przymknięte
Blank vowel trapezoid.png
i • y
ɨ • ʉ
ɯ • u
ɪ • ʏ
• ʊ
e • ø
ɘ • ɵ
ɤ • o
ɛ • œ
ɜ • ɞ
ʌ • ɔ
a • ɶ
ɑ • ɒ
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Średnie
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski (płucne)[edytuj | edytuj kod]

Pojedyncza artykulacja[5][edytuj | edytuj kod]

Podział w kolumnach według miejsca artykulacji; w rzędach według sposobu artykulacji. Spółgłoski umieszczone po lewej stronie komórek tabeli są bezdźwięczne, po prawej – dźwięczne.

Dwu‐
wargowe
War‐
gowo‐
zębowe
Zębowe Dzią‐
sło­we
Zadzią‐
słowe
Re­tro‐
fle­ksyjne
Pod­nie‐
bienne
Miękko‐
podnie‐
bienne
Języcz‐
kowe
Gar‐
dłowe
Nagło‐
śnio­we
Krta‐
niowe
Nosowe m ɱ n ɳ ɲ ŋ ɴ  
Zwarte p b t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ   ʡ ʔ  
Szczelinowe ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ ʜ ʢ h ɦ
Aproksymanty β̞ ʋ ɹ ɻ j ɰ      
Drżące ʙ r * ʀ я*  
Uderzeniowe ⱱ̟ ɾ ɽ       ʡ̯  
Boczne szczelinowe ɬ ɮ *    *    *       
Boczne aproksymanty    l ɭ ʎ ʟ  
Boczne uderzeniowe   ɺ * ʎ̯ ʟ̆    

Uwagi:

  • Gwiazdki (*) oznaczają dźwięki nieposiadające (jeszcze) swojego oficjalnego symbolu IPA.
  • Znak sztyletu (†) oznacza znak IPA, który jeszcze nie został umieszczony w zestawie Unicode. Od maja 2005 r. w sytuacji takiej znajduje się znak spółgłoski uderzeniowej wargowo-zębowej (Spółgłoska uderzeniowa wargowo-zębowa). Została już zgłoszona propozycja dodania tego symbolu do Unikodu[6]. Zastępczo używa się iżycy ѵ.
  • Obszary zaznaczone kolorem szarym oznaczają dźwięki uważane za niemożliwe do wyartykułowania.

Koartykulacja[7][edytuj | edytuj kod]

ʍ Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
w Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna
ɥ Półotwarta wargowo-podniebienna
ɕ Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna
ʑ Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna dźwięczna
ɧ Szczelinowa zadziąsłowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
ɫ Półotwarta boczna zębowa welaryzowana

Spółgłoski (niepłucne)[8][edytuj | edytuj kod]

Mlaski Iniektywne Ejektywne
ʘ Dwuwargowy ɓ Dwuwargowa ʼ Na przykład:
ǀ Laminalny dziąsłowy („zębowy”) ɗ Dziąsłowa Dwuwargowa
ǃ Apikalny (za)dziąsłowy („retrofleksyjny”) ʄ Podniebienna Dziąsłowa
ǂ Laminalny zadziąsłowy („podniebienny”) ɠ Miękkopodniebienna Miękkopodniebienna
ǁ Boczny dziąsłowy („lateralny”) ʛ Języczkowa Szczelinowa dziąsłowa

Afrykaty i spółgłoski podwójnie artykułowane[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) oraz spółgłoski z podwójną artykulacją są w IPA reprezentowane przez dwa znaki połączone łuczkiem. Alternatywnie, dla niektórych afrykat można użyć jedego znaku – ligatury.

Łączenie Ligatura Opis
t͡s ʦ afrykata dziąsłowa bezdźwięczna
d͡z ʣ afrykata dziąsłowa dźwięczna
t͡ʃ ʧ afrykata zadziąsłowa bezdźwięczna
d͡ʒ ʤ afrykata zadziąsłowa dźwięczna
t͡ɕ ʨ afrykata dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna
d͡ʑ ʥ afrykata dziąsłowo-podniebienna dźwięczna
t͡ɬ  – afrykata boczna dziąsłowa bezdźwięczna
k͡p  – zwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
ɡ͡b  – zwarta wargowo-miękkopodniebienna dźwięczna
ŋ͡m  – nosowa wargowo-miękkopodniebienna

Jednostki suprasegmentalne[9][edytuj | edytuj kod]

ˈ Akcent główny
ˌ Akcent poboczny
ː Długość (samogłoska długa lub geminata)
ˑ Półdługość
˘ Dodatkowa krótkość
. Podział sylabowy
Połączenie międzywyrazowe

Intonacja[edytuj | edytuj kod]

| Pauza krótsza
Pauza dłuższa
Intonacja wznosząca
Intonacja opadająca

Tony[10][edytuj | edytuj kod]

Do oznaczania tonów w IPA można używać znaków diakrytycznych albo specjalnych liter tonalnych.

albo ˥ Bardzo wysoki
é albo ˦ Wysoki
ē albo ˧ Średni
è albo ˨ Niski
ȅ albo ˩ Bardzo niski
ě Wznoszący
ê Opadający
e Przesunięcie zstępujące
e Przesunięcie wstępujące

Znaki diakrytyczne[11][edytuj | edytuj kod]

Diakrytyki to małe znaczki umieszczone obok symboli IPA aby pokazać dokładną wymowę[12] "Pod-diakrytyki" (znaczki normalnie umieszczane poniżej symbolu IPA) mogą być umieszczane nad znakiem mającym descender (potocznie nazywany ogonem), e.g. ŋ̊[12].

"Bezkropkowe" i, <ı>, jest używane, kiedy kropka interferowałaby z diakrytykami. Inne symbole IPA mogą występować jako diakrytyki, aby przedstawić fonetyczne szczegóły: (fricative release), (dyszaco dźwięczny), ˀa (preglottalizacja), (epentetyczna szwa), oʊ (dyftongizacja). Bardziej zaawansowane diaktrytki pojawiły się w Rozszerzonym IPA dla dokładniejszego zapisania wymowy.

Diakrytyki sylabiczności
ɹ̩ n̩ Zgłoskotwórcze e̯ ʊ̯ Niezgłoskotwórcze
Consonant-release diacritics
tʰ dʰ Przydecha Bez plozji
dⁿ Plozja nosowa Plozja boczna
Diakrytyki dźwięczności
n̥ d̥ Bezdźwięczne s̬ t̬ Dźwięczne
b̤ a̤ Dysząco dźwięczneb b̰ a̰ Skrzypiąco dźwięczne
Diakrytyki artykulacji
t̪ d̪ Zębowe t̼ d̼ Językowo-wargowe
t̺ d̺ Apikalne t̻ d̻ Laminalne
u̟ t̟ Wysunięte do przodu i̠ t̠ Wysunięte do tyłu
ë ä Centralizacja e̽ ɯ̽ zbliżenie do szwy
e̝ ɹ̝ ˔ Podwyższenie (ɹ̝ = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna)
e̞ β̞ ˕ Obniżenie (β̞ = spółgłoska półotwarta dwuwargowa)
Diakrytyki koartykulacji
ɔ̹ x̹ Mniej zaokrąglone ɔ̜ x̜ʷ Bardziej zaokrąglone
tʷ dʷ Labializowane tʲ dʲ Palatalizowane
tˠ dˠ Welaryzowane tˁ dˁ Faryngalizowane
ɫ Welaryzowane lub faryngalizowane
e̘ o̘ Uniesiony korzeń języka e̙ o̙ Obniżony korzeń języka
ẽ z̃ Nosowe ɚ ɝ Rotacyzacja
Uwagi
a Aspiracja spółgłosek dźwięcznych również jest dźwięczna. Wielu lingwistów woli jeden z diakrytyków przeznaczonych do dyszącej dźwięczności.
b Niektórzy lingwiści stosują ten symbol dyszącej dźwięcznosci tylko do sonorantów i transkrybują obstruenty jako .

Stan głośni może być dokładnie oddany za pomocą diakrytyków. Seria spółgłosek przedniojęzykowych zwartych od otwartej do zamkniętej głośni to (zobacz dźwięczność):

[t] bezdźwięczna [] dysząco dźwięczna
[] luźno dźwięczna [d] "zwykła" dźwięczna
[] sztywno dźwięczna [] skrzypiąco dźwięczna
[ʔt͡] glottalizacja

Przypisy

  1. IPA: Vowels (pol.). [dostęp 2013-06-26].
  2. Jo Verhoeven. The Belgian Limburg dialect of Hamont. „Journal of the International Phonetic Association”. 37 (2), s. 219–225, 2007. doi:10.1017/S0025100307002940 (ang.). 
  3. Choć Verhoeven pierwsze trzy samogłoski zapisuje jako /æ/, /æː/ i /aː/, to z czworokątu samogłoskowego na stronie 221 wynika jasno, że mają dokładnie ten sam stopień otwarcia (całkowicie otwarty), /æ/ i /æː/ są całkowicie przednie, /aː/ jest centralne, a /ɑ/ i /ɑː/ całkowicie tylne.
  4. Patricia A. Keating. IPA Council votes against new IPA symbol. „Journal of the International Phonetic Association”. 42 (2), s. 245, 2012. doi:10.1017/S0025100312000114 (ang.). 
  5. IPA: Pulmonic (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  6. http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/N2945.pdf ISO/IEC JTC 1/SC 2/WG 2 Proposal summary form to accompany submissions for additions to the repertoire of ISO/IEC 10646; JTC1/SC2/WG2 N2945
  7. IPA: Symbols (ang.). [dostęp 2013-10-04].
  8. IPA: Non pulmonic (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  9. IPA: Suprasegmentals (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  10. IPA: Tones (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  11. IPA: Diactrics (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  12. 12,0 12,1 International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]