Michał Fryderyk Czartoryski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Fryderyk Michał Czartoryski
Fryderyk Michał Czartoryski
Michał Fryderyk Czartoryski, portret pędzla Louis de Silvestre'a
Pogoń Litewska
Pogoń Litewska
Data urodzenia 26 kwietnia 1696
Miejsce urodzenia Klewań
Data śmierci 13 sierpnia 1775
Miejsce śmierci Warszawa
Rodzina Czartoryscy
Rodzice Kazimierz Czartoryski
Izabela Elżbieta Morsztyn
Małżeństwo Eleonora Monika Waldstein
Dzieci Antonina
Konstancja
Aleksandra
Antoni
Odznaczenia
Order Orła Białego Order Świętego Andrzeja Powołańca (Imperium Rosyjskie) Order Czarnego Orła

Fryderyk Michał Czartoryski[1] (ur. 26 kwietnia 1696 w Klewaniu, zm. 13 sierpnia 1775 w Warszawie), książę na Klewaniu i Żukowie, kanclerz wielki litewski od 1752, podkanclerzy litewski od 1724, kasztelan wileński od 1722, podstoli wielki litewski od 1720, starosta grodzieński, łucki, uświacki, jurborski, homelski, kupiski i pieniański, współzałożyciel i przywódca Familii.

Lata wczesne i młodość[edytuj | edytuj kod]

Michał Czartoryski dzieciństwo spędził na Wołyniu i po części w Prusach. Odebrał bardzo staranne wykształcenie o zabarwieniu francuskim. Był uczniem pojętnym i bystrym. Zasobem wiedzy przewyższał swojego brata Augusta[2]. Około 1714 wraz z bratem i z nauczycielem wyjechał do Francji, a następnie do Florencji i Rzymu. Od wczesnej młodości zaczął współpracować z dworem Augusta II u boku ówczesnego pierwszego ministra i feldmarszałka Jakuba Henryka Fleminga[3]. Był posłem na sejm 1722 roku z województwa trockiego[4]. W 1726 został kawalerem Orderu Orła Białego.

Familia[edytuj | edytuj kod]

Michał Czartoryski był współzałożycielem i przywódcą stronnictwa politycznego Familii. Wraz z innymi członkami stronnictwa w 1733 roku podpisał elekcję Stanisława Leszczyńskiego[5]. Po rezygnacji Leszczyńskiego z walki o koronę polską zabiegał o zaufanie i przychylność króla Augusta III. Był współtwórcą reorientacji poglądów Familii w polityce zagranicznej. Dbał o ugruntowanie wpływów w kraju i budowanie stronnictwa prorosyjskiego. Był przekonany, że tylko przy pomocy Rosji i imperatorowej Katarzyny II będzie można przeprowadzić konieczne reformy i przeciwdziałać zaborczej polityce Prus, króla Fryderyka II. Wśród koniecznych reform mówiono w obozie Familii o konieczności zmian w formule obrad sejmowych, o konieczności podniesienia wartości legislacyjnej sejmu, o ograniczeniu liberum veto[6].

W latach 1732-1752 współpraca Familii z dworem królewskim układała się dobrze[7]. Po 1756 sytuacja zmieniła się. Familia stanęła zdecydowanie w opozycji wobec partii dworskiej. Michał Czartoryski należał w tych latach do najpotężniejszych i najzdolniejszych ministrów Rzeczypospolitej[8]. Praktycznie sam rządził Litwą. To u Michała Czartoryskiego mieściło się centrum propagandy i kontaktów politycznych Familii.

Zasady i poglądy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Michał Czartoryski pracował nad reformą sejmów i sejmików. Nie wahał się zmieniać sojuszników politycznych. Działał w myśl zasady: racja stanu jest racją klanu. Bronił przede wszystkim interesów politycznych Familii. Mówił często o konieczności reformy szkolnictwa narodowego[9]. Był mistrzem propagandy. Do realizacji własnych celów umiał zaprząc całe rzesze współpracowników. Cenił ludzi energicznych i wartościowych. Konsekwentnie obsadzał urzędy i starostwa litewskie. Potrafił promować i awansować ludzi zdolnych o innych niż swoje własne poglądach politycznych. Był dobrym, cierpliwym i bezstronnym sędzią[10]. Dysponował największym spośród swego środowiska doświadczeniem i wyobraźnią polityczną[11]. Znał jak nikt inny szlachecki naród i jego konserwatyzm polityczny i społeczny. Umiał nim manipulować. Kadził Radziwiłłom, zyskiwał Sapiehów i Ogińskich, zaprawiał Sosnowskich i Przeździeckich; znał jakoby z imienia i nazwiska sto tysięcy szlachty, jej interesy i aspiracje; uparcie rekomendował królowi zdolnych do wakansów, o sobie niewiele pamiętając[12].

Michał Czartoryski cieszył się uznaniem zarówno w kraju, jak i zagranicą. W tym samym stopniu budził szacunek, co lęk. I podobnie jak jego brat August dbał o dobre imię wśród swoich stronników i szlachty. Estymę żywili dla niego nawet zaborcy[13]. Na wieść o jego śmierci ambasador rosyjski miał powiedzieć, że nie ma już teraz nikogo w Warszawie, przed kim można by uchylić kapelusza[14]. Zdaniem króla Stanisława Augusta, umiał wśród swych politycznych oponentów wzbudzić przekonanie, że jest wybitnym graczem politycznym, że właśnie on jest popierany przez opinię publiczną[15].

Dalsze losy[edytuj | edytuj kod]

Był członkiem konfederacji generalnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1764 roku [16]. W 1764 roku podpisał elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego[17].

W 1766 roku był komisarzem Komisji Menniczej[18].

23 października 1767 wszedł w skład delegacji Sejmu, wyłonionej pod naciskiem posła rosyjskiego Nikołaja Repnina, powołanej w celu określenia ustroju Rzeczypospolitej. [19] Jako członek delegacji na Sejmie Rozbiorowym 1773-1775 był przedstawicielem opozycji. [20] 18 września 1773 roku podpisał traktaty cesji przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów ziem zagarniętych przez Rosję, Prusy i Austrię w I rozbiorze Polski[21].

Drzewo genealogiczne[edytuj | edytuj kod]

4. Michał Jerzy Czartoryski (1621-1692)      
    2. Kazimierz Czartoryski (1674-1741)
5. Joanna Olędzka        
      1. Michał Fryderyk Czartoryski (1696-1775)
6. Jan Andrzej Morsztyn (1621-1693)    
    3. Izabela Elżbieta Morsztyn (1671-1758)    
7. Catherine Gordon      
 

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Jego żoną była Eleonora Monika Waldstein (1712-1795), córka Jana Antoniego Waldsteina i Anny Waldstein, którą poślubił 30 października 1726. Para miała razem 3 córki i syna:

Przypisy

  1. J. A. Gierowski, Rzeczpospolita w dobie złotej wolności, Kraków 2001, s. 333.
  2. Władysław Konopczyński, Michał Fryderyk Czartoryski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 289
  3. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 62
  4. Teka Gabriela Junoszy Podoskiego, t. II, Poznań 1855, s. 207.
  5. Jerzy Dunin-Borkowski i Mieczysław Dunin-Wąsowicz, Elektorowie królów Władysława IV., Michała Korybuta, Stanisława Leszczyńskiego i spis stronników Augusta III. Lwów 1910, s. 35.
  6. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 44
  7. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 50
  8. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 59
  9. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 59
  10. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 60
  11. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 63
  12. Władysław Konopczyński, Michał Fryderyk Czartoryski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 291
  13. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 213
  14. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 222
  15. Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, s. 213
  16. Volumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 73.
  17. Elektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 58.
  18. Komissya Rzeczypospolitey Skarbu Koronnego. Ogłasza nowe zasady dla monet krajowych. Warszawa 11 Stycznia 1766 (podp. G. H. Harnack Leg. Cancell. Comm. Monetariae), b.n.s.
  19. Volumina Legum t. VII, Petersburg 1860, s. 244-248.
  20. Ryszard Chojecki, Patriotyczna opozycja na sejmie 1773 r., w: Kwartalnik Historyczny, LXXIX, nr 3, 1972, s. 557, 559.
  21. Volumina Legum t. VIII, Petersburg 1860, s. 20-48.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Władysław Konopczyński, Michał Fryderyk Czartoryski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1938 s. 288-294.
  • Krystyna Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998.
  • Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej Szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991.
  • Marcin Matuszewicz, Diariusz życia mego, tom 1 1714-1757, oprac. B. Królikowski, Warszawa 1986.
  • Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, tom I, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963.
  • Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, tom II, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963.
  • Kazimierz Waliszewski, Potoccy i Czartoryscy. Walka stronnictw i programów politycznych. Przed upadkiem Rzeczypospolitej 1734 – 1763, Kraków 1887.
  • Emanuel Rostworowski, O polską koronę. Polityka Francji w latach 1725 – 1733, Wrocław 1958.