Michał Jan Borch

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Michał Jan Borch
Michał Jan Borch
Michał Jan Borch
Trzy Kawki
Trzy Kawki
Data urodzenia 30 czerwca 1753
Miejsce urodzenia Warklany
Data śmierci 28 grudnia 1811
Miejsce śmierci Warklany
Rodzina Borchowie
Rodzice Jan Andrzej Borch
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Michał Jan Borch herbu Trzy Kawki, (niem. Michael von der Borch-Lubeschütz, ros. Михаил Иванович Борх), pseud. i krypt.: L'auteur de la Minéralogie, Michał B., M... B..., M. B. A., (ur. 30 czerwca 1753 w Warklanach[1], zm. 28 grudnia 1811 tamże[2], Inflanty) – hrabia, poeta, dramatopisarz, tłumacz i mineralog.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn Jana Andrzeja (podkanclerzego wielkiego koronnego, później kanclerza, właściciela dóbr warklańskich w Inflantach Polskich) i Ludwiki z Zyberków. Starosta lucyński, w 1771 roku mianowany oboźnym wielkim litewskim[3],kawaler maltański zaszczycony Krzyżem Devotionis[4].

Otrzymał wychowanie francuskie, uczył się w Collegium Nobilium i stosunkowo wcześnie wstąpił na służbę wojskową. W 1771 roku został kapitanem litewskiej gwardii piechoty[5]. Działalność naukową rozpoczął już w młodości, przy czym jej szczyt przypadł na lata 1774-1778[6]. Już wtedy interesował się geologią. Bibliofil, przyrodnik, wolnomularz[7]; pochodził ze spolszczonej rodziny inflanckiej; 17871791 wojewoda bełski; uznawany jest za twórcę podstaw nowej gałęzi geochemii - geobiochemii; w rodzinnych dobrach Warklany rozbudował bibliotekę. Interesował się nie tylko nauką, ale i literaturą piękną, czego przykładem była napisana przez niego tragedia, pt. Wiktor Amadeusz[8]. Był członkiem konfederacji Sejmu Czteroletniego w 1789 roku[9].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Ode... pour la séance publique du premier d'Avril de la conversation galante de Monsieur le prince di Campofranco..., Palermo 1777 (tytuł i tekst franc. i przekł. włoski); wyd. następne: Warszawa brak roku wydania; przekł. włoski: A. A. Gentile, wyd. razem z tekstem franc., Palermo 1777
  • Lettres sur la Sicile et sur l'île de Malthe... écrites en 1777. Pour servir de supplément au voyage en Sicile et à Malthe de Monsieur Brydonne, t. 1-2, Turyn 1782; przekł. niemiecki: F. A. C. Werthes, Bern 1785
  • Lythologie sicilienne ou Catalogue raisonné de toutes les pierres de la Sicile propres à embellir le cabinet d'un amateur, Neapol 1777
  • Lythologie sicilienne, en connaissance de la nature des pierres de la Sicile, suivie d'un discours sur la Catcara de Palerme, Rzym 1778, (dedykowane papieżowi Piusowi VI)
  • Minéralogie sicilienne docimastique et métallurgique ou Connaissance de tous les minéraux que produit l'île de Sicile, avec les détails des mines et des carrières et l'histoire des travaux anciens et actuels de ce pays. Suivie de la minér-hydrologie sicilienne, ou la description de toutes les eaux minérales de la Sicile, Turyn 1780
  • Lettres sur les truffes du Piémont, écrites en 1780, Mediolan 1780
  • "Głos JW Imci Pana... oboźnego WXLiit. jako posła z Ksiestwa Inflanckiego w izbie poselskiej w dniu 28 octobra a. 1786 miany", brak miejsca wydania (1786)
  • Victor Amédée. Tragédie en 5 actes et en vers, par l'auteur de la Minéralogie sicilienne, Warszawa 1789
  • La Stanislaĭde ou l'Heureuse délivrance de Stanislas II roi de Pologne. Poème, Warszawa 1791, (dedykowane Stanisławowi Augustowi)
  • Histoire de la vie de George de Browne, comte de Saint-Empire, gouverneur général de Livonie et d'Esthonie, Ryga 1794, (autorstwo błędnie przypisywane również hr. O. E. Medemowi), przekł. niemiecki: L. Schubert Leben des Reichsgrafen Georg v. Browne, General-Gouverneur von Liefland und Esthland. Aus dem Französischen, mit einer Vorrede, Ryga 1795
  • Jardin sentimental du château de Warkland dans le Comté de Borch en Russie Blanche, (Warszawa) 1795
  • La Fidélité récompensée, Rzym brak roku wydania
  • Vers françois pour l'académie des pasteurs hereniens, Palermo (tytuł i tekst franc. i przekł. włoski); wyd. następne: Warszawa brak roku wydania; przekł. włoski: S. Crescimanno, wyd. razem z tekstem franc., Palermo; wyd. następne: Warszawa brak roku wydania
  • drobne wiersze franc. Borcha ogł. Journal Polonais (1770, zeszyt: 2-3).

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

  • M. Ch. Wieland: Obéron. Poème en 12 chants, traduit de l'allemand, Bazyleja 1798.

Prace edytorskie[edytuj | edytuj kod]

  • G. Forsyth: Uwagi nad chorobami, wadami i uszkodzeniami wszelkiego gatunku drzew owocowych i do budowy zdatnych,z sposobem ich leczenia. Odkrytym i używanym przez Gwilhelma Forsyth, ogrodnika króla Imci angielskiego w Kensington, Warszawa 1791.

Listy[edytuj | edytuj kod]

  • Wyjątki listów do Stanisława Augusta, ogł. B. Zaleski: "Korespondencja krajowa Stanisława Augusta z l. 1784-1792", Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1870-1872, Poznań 1872 i odb.
  • Autografy kilkuset listów w Bibliotece Czartoryskich, sygn.: 655, 696-697, 722
  • Prośba o dymisję do Stanisława Augusta z roku 1791, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 6147/I.

Przypisy

  1. Janis Stradins, s. 483
  2. Janis Stradins, s. 497
  3. Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII wieku, spisy opracowali Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba, Kórnik 1994, s. 104,
  4. Paweł Czerwiński, Zakon Maltański i stosunki jego z Polską na przestrzeni dziejów, s. 162.
  5. Janis Stradins, s. 483
  6. Janis Stradins, s. 485
  7. Ludwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 190.
  8. Janis Stradins, s. 493
  9. Volumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 471.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janis Stradins: O Janie Michale Borchu, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", R. XV, 1980, s. 481-499
  • T. 4: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966, s. 286-287.

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]