Mieczysław Karłowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy muzyka. Zobacz też: inne osoby, które tak się nazywają.
Mieczysław Karłowicz
Mieczysław Karłowicz.PNG
Data i miejsce urodzenia 11 grudnia 1876
Wiszniew
Data i miejsce śmierci 8 lutego 1909
Tatry
Zawód kompozytor
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Mieczysław Karłowicz herbu Ostoja (ur. 11 grudnia 1876 w Wiszniewie[1], zm. 8 lutego 1909 w Tatrach) – polski kompozytor i dyrygent. Autor kompozycji symfonicznych i poematów symfonicznych. Przedstawiciel nurtu późnego romantyzmu. Również taternik, fotografik i publicysta.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

herb Ostoja

Karłowicz, urodzony na historycznej Litwie jako syn Ireny z Sulistrowskich i Jana Aleksandra Karłowicza, wybitnego etnologa i językoznawcy, spędził na wsi wczesne dzieciństwo mieszkając w rodzinnym majątku Sulistrowskich w Wiszniewie do szóstego roku życia. W 1882 rodzina Karłowiczów sprzedała majątek i zamieszkiwała początkowo w Heidelbergu, potem w 1885 w Pradze i w 1886 w Dreźnie, by ostatecznie w 1887 osiedlić się w Warszawie. W Heidelbergu i Dreźnie chłopiec uczęszczał do szkół ogólnokształcących, od 1888 uczył się w szkole realnej Wojciecha Górskiego w Warszawie. Mieczysław, od dzieciństwa wychowany w muzycznej atmosferze (ojciec grał na wiolonczeli i fortepianie, w domu działał kwartet smyczkowy), podczas pobytu za granicą poznał muzykę operową i symfoniczną, m.in. dzieła Bizeta, Webera, Brahmsa, Smetany. Od siódmego roku życia pobierał naukę gry na skrzypcach w Dreźnie i Pradze. Po osiedleniu w Warszawie kontynuował naukę gry na skrzypcach u Jana Jakowskiego, a w latach 1889-95 był uczniem Stanisława Barcewicza, równocześnie studiując harmonię u Zygmunta Noskowskiego i Piotra Maszyńskiego, następnie zaś kontrapunkt i form muzycznych u Gustawa Roguskiego; w tych latach zaczął także komponować, z przełomu 1893/94 pochodzi pierwszy zachowany utwór Karłowicza Chant de mai na fortepian. Obok nauki gry i kompozycji Karłowicz studiował na Uniwersytecie Warszawskim nauki przyrodnicze.

We wrześniu 1895 wyjechał do Berlina z zamiarem studiowania gry na skrzypcach pod kierunkiem Josepha Joachima. Nie dostawszy się do jego klasy w Hochschule für Musik, uczył się prywatnie u Floriana Zajica, postanowił jednak poświęcić się kompozycji i podjął studia u Henryka Urbana. Równocześnie uczęszczał na wykłady z historii muzyki, historii filozofii, psychologii, fizyki na wydziale filozofii uniwersytetu w Berlinie.

Od grudnia 1895 do końca 1896 powstała większość spośród 22 zachowanych solowych pieśni Karłowicza, w tym 10 do słów Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Z Berlina Karłowicz pisał korespondencje muzyczne do Echa Muzycznego, Teatralnego i Artystycznego, opowiadając się zdecydowanie za kierunkiem neoromantycznym, wagnerowskim. 15 kwietnia 1897 na popisie uczniów Urbana została wykonana Serenada na orkiestrę smyczkową opus 2. Obok drobniejszych kompozycji w latach studiów u Urbana powstała muzyka do dramatu Józefata Nowińskiego Biała gołąbka. Uwertura do Białej gołąbki, znana także pod tytułem Bianka z Moleny, została wykonana 14 kwietnia 1900 w Berlinie, także na popisie uczniów Urbana. Pod koniec lat 90. Karłowicz podjął pracę nad Symfonią "Odrodzenie", którą skończył już samodzielnie, po powrocie do kraju. W kwietnia 1901 Karłowicz ukończył studia i wrócił do Warszawy.

W 1902 powstał dedykowany S. Barcewiczowi Koncert skrzypcowy A-dur opus 8. Swym artykułem Muzyka swojska w Filharmonii warszawskiej zainicjował walkę o obecność współczesnej muzyki polskiej w repertuarze nowo powstałej Filharmonii Warszawskiej. Od 1903 działał w zarządzie Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, przy którym założył i prowadził orkiestrę smyczkową. W tymże roku ukazała się cenna publikacja Karłowicza Nie wydane dotychczas pamiątki po Chopinie, zawierające korespondencję Chopina. 21 marca 1903 w Berlinie odbył się koncert kompozytorski Karłowicza, na którego program złożyła się uwertura do Białej gołąbki, Koncert skrzypcowy i Symfonia „Odrodzenie”, dyrygował kompozytor, solistą był S. Barcewicz. Nie zrażony mało pochlebnymi recenzjami po swym kolejnym koncercie kompozytorskim w Wiedniu (8 lutego 1904), Karłowicz poświęcił się całkowicie twórczości w dziedzinie jednego gatunku: poematu symfonicznego. W latach 1904-1909 powstało 6 poematów symfonicznych opus 9-14: Powracające fale, Odwieczne pieśni, Rapsodia litewska, Stanisław i Anna Oświecimowie, Smutna opowieść oraz Epizod na maskaradzie pozostawiony w szkicach (dokończony oraz zinstrumentowany po śmierci kompozytora przez Grzegorza Fitelberga). W 1906 kompozytor wyjechał do Lipska na kurs dyrygencki A. Nikischa. 21 marca 1907 w Berlinie na koncercie kompozytorów Młodej Polski odbyło się prawykonanie Odwiecznych pieśni. Karłowicz zaznaczył w ten sposób swoje poparcie dla grupy twórców zrzeszonych w Spółce Nakładowej Młodych Kompozytorów Polskich (zwanej przez historyków „Młodą Polską”), do której formalnie nie należał. W tymże roku kompozytor osiedlił się w Zakopanem.

Z Tatrami łączyła go od lat szczególna więź duchowa. Działał w Towarzystwie Tatrzańskim, publikował artykuły z wędrówek górskich, pasjonował się wspinaczką, jazdą na nartach, fotografiką; stał się jednym z pionierów polskiego taternictwa. Oceniany przez krytykę muzyczną na ogół nieprzychylnie, przeżył wielki triumf po koncercie w Filharmonii Warszawskiej (22 stycznia 1909), na którym entuzjastycznie przyjęto Odwieczne pieśni. Niespełna 3 tygodnie później 8 lutego zginął w Tatrach pod lawiną śnieżną podczas samotnej wycieczki górskiej na nartach, w drodze z Hali Gąsienicowej do Czarnego Stawu, u stóp Małego Kościelca, gdzie obecnie znajduje się tablica pamiątkowa. Pochowany został 16 lutego na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Dorobek kompozytorski
Rodzaj twórczości Liczba dzieł
Muzyka wokalna
Pieśni 22
Muzyka chóralna
Muzyka instrumentalna
Symfonie 1
Koncert 1
Muzyka kameralna
Inne formy orkiestrowe 8
Opery
Balety
Utwory na fortepian
Muzyka na orkiestrę marszową
RAZEM 33
Pomnik Mieczysława Karłowicza w Bydgoszczy (w otoczeniu Filharmonii Pomorskiej jako jeden z posągów galerii pomników kompozytorów i wirtuozów)

Dzieła kompozytorskie[edytuj | edytuj kod]

Dzieła kompozytorskie
Lata pracy Tytuł dzieła Forma muzyczna
1895-1896 Zasmuconej op.1/1 Pieśń na głos i fortepian
1895-1896 Skąd pierwsze gwiazdy op.1/2 Pieśń na głos i fortepian
1895-1896 Na śniegu op.1/3 Pieśń na głos i fortepian
1895-1896 Zawód op.1/4 Pieśń na głos i fortepian
1895-1896 Pamiętam ciche, jasne, złote dnie op.1/5 Pieśń na głos i fortepian
1895-1896 Smutna jest dusza moja op.1/6 Pieśń na głos i fortepian
1892 O nie wierz temu, co powiedzą ludzie Pieśń na głos i fortepian
1895 Czasem, gdy długo na pół sennie marzę Pieśń na głos i fortepian
1895 Z nową wiosną Pieśń na głos i fortepian
1896 Mów do mnie jeszcze op.3/1 Pieśń na głos i fortepian
1896 Z erotyków op.3/2 Pieśń na głos i fortepian
1896 Idzie na pola op.3/3 Pieśń na głos i fortepian
1896 Na spokojnym, ciemnym morzu op. 3/4 Pieśń na głos i fortepian
1896 Śpi w blaskach nocy op.3/5 Pieśń na głos i fortepian
1896 Przed nocą wieczną op.3/6 Pieśń na głos i fortepian
1896 Nie płacz nade mną op.3/7 Pieśń na głos i fortepian
1896 W wieczorną cisze op.3/8 Pieśń na głos i fortepian
1896 Po szerokim, po szerokim morzu op.3/9 Pieśń na głos i fortepian
1896 Zaczarowana królewna op.3/10 Pieśń na głos i fortepian
1896 Rdzawe liście strząsa z drzew Pieśń na głos i fortepian
1897 Serenada op.2 Serenada na smyczki
1898 Najpiękniejsze piosnki op.4 Pieśń na głos i fortepian
1900 Bianca de molena (Biała gołąbka) op.6 Muzyka do dramatu
1898 Pod jaworem Pieśń na głos i fortepian
1902 Symfonia Odrodzenie op.7 Symfonia
1902 Koncert skrzypcowy A-dur¹ op.8 Koncert skrzypcowy
1902 Na anioł pański Melodeklamacja z fortepianem
1904 Powracające fale op.9 Poemat symfoniczny
1906 Odwieczne Pieśni op.10 Poemat symfoniczny
1906 Rapsodia litewska op.11 Poemat symfoniczny
1906 Stanisław i Anna Oświecimowie op.12 Poemat symfoniczny
1908 Smutna opowieść op.13 Poemat symfoniczny
1909 Epizod na maskaradzie² op.14 Poemat symfoniczny

¹Od Koncertu datuje się dojrzałą twórczość Mieczysława Karłowicza; pieśni kompozytor sam później określał jako "grzechy młodości". ²Dokończony i zinstrumentowany przez Grzegorza Fitelberga.

Działalność górska[edytuj | edytuj kod]

Głaz (zwany Kamieniem lub Wantą Karłowicza) upamiętniający miejsce śmierci kompozytora w Tatrach
Tablica pamięci Mieczysława Karłowicza na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem

Tatry poznawał Karłowicz od 1889, lecz systematyczną działalność górską rozpoczął od 1902. W 1907 osiadł na stałe w Zakopanem. Działał w Towarzystwie Tatrzańskim. Był znakomitym taternikiem. Początkowo wspinał się ze znanym góralskim przewodnikiem, Klimkiem Bachledą (1906), później często samotnie. Wszedł na wiele szczytów, jego najważniejsze osiągnięcia to: I wejście na Wielką Kołową Turnię (granią od Modrej Turni, 1907, samotnie), I wejście na Ciężką Turnię granią północno-wschodnią z Dolinki Spadowej (1908), I zimowe wejście na Kościelec (1908), I zimowe wejście na Wołoszyn oraz Żółtą Turnię z przełęczy Krzyżne, wejście na Ostry Szczyt południową ścianą, drogą Häberleina (1908).

Był również jednym z pionierów narciarstwa, które uprawiał od 1907, a także działaczem Zakopiańskiego Oddziału Narciarzy (ZON). Dokonał m.in. pierwszego przejścia na nartach z Hali Gąsienicowej przez Liliowe, Zawory i Koprową Przełęcz do Szczyrbskiego Jeziora.

Pasjonował się fotografiką, jego fotografie tatrzańskie o wysokim poziomie artystycznym zostały zebrane w albumie pt. Karłowicz w Tatrach. Zajmował się też publicystyką, w której popularyzował Tatry i Podhale oraz piętnował niewłaściwe postawy ówczesnych turystów. Wraz z Mariuszem Zaruskim stworzył podwaliny Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego.

8 lutego 1909 Mieczysław Karłowicz zginął w Tatrach przysypany lawiną na wschodnich zboczach Małego Kościelca, w trakcie wycieczki narciarsko-fotograficznej. W miejscu tym stoi obecnie kamień – pomnik zwany Kamieniem Karłowicza z napisem: Non omnis moriar (nie wszystek umrę). Umieszczona na nim swastyka to popularny na Podhalu krzyżyk niespodziany. Mimo związków kompozytora z górami w żadnym jego utworze muzycznym nie znalazło się bezpośrednie odbicie Tatr, ich przyrody, góralskiego folkloru czy też wspomnień artysty z tatrzańskich wypraw. Mieczysław Karłowicz został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Do tragicznej śmierci kompozytora nawiązał Wojciech Kilar w poemacie symfonicznym Kościelec 1909.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Mieczysław Karłowicz, W Tatrach. Pisma taternickie i zdjęcia fotograficzne wydane staraniem Zarządu Sekcyi Turystycznej Towarzystwa Tatrzańskiego, Kraków, 1910,
  • zbiory fotografii Tatrzańskie (w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie),
  • liczne artykuły w czasopismach: Kurier Zakopiański, Taternik, Słowo Polskie, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Polskie Centrum Informacji Muzycznej. [dostęp 2010-02-11].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sala, Luca. European Fin-de-siècle and Polish Modernism. The Music of Mieczysław Karłowicz, Bologna, Ut Orpheus Edizioni, 2010.
  • Janusz Mechanisz: Mieczysław Karłowicz, Polihymnia, 2009, ISBN 978-83-7270-610-2
  • Anders, Henryk. Mieczysław Karłowicz. Życie i dokonania, Poznań, ABOS, 1998.
  • Wightman, Alistair. Karłowicz, Young Poland and the Musical Fin-de-siècle, Aldershot, Ashgate, 1996; Polish translation by Ewa Gabryś, Karłowicz. Młoda Polska i muzyczny fin de siècle, Kraków, PWM, 1996 (Monografie Popularne).
  • Leszek Polony: Karłowicz Mieczysław. W: Elżbieta Dziębowska: Encyklopedia muzyczna PWM. T. 5: klł część biograficzna. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1997, s. 32-41. ISBN 978-83-224-3303-4. OCLC 164821167. (pol.)
  • Mieczysław Karłowicz w listach i wspomnieniach, opracował Henryk Anders, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1960
  • Mieczysław Karłowicz w Tatrach, zredagował i wstępem opatrzył Jerzy Młodziejowski, wydanie III, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1968

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]