Mike Oldfield

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mike Oldfield
Mike Oldfield by Alexander Schweigert 2.jpg
Mike Oldfield podczas koncertu
Imię i nazwisko Michael Gordon Oldfield
Data i miejsce urodzenia 15 maja 1953
 Anglia (Reading)
Gatunek ambient
blues
muzyka celtycka
chillout
pop
rock awangardowy
minimalizm
rock progresywny
rock and roll
trance
world music
Zawód multiinstrumentalista, kompozytor
Aktywność od 1967
Wytwórnia płytowa Virgin Records
Warner Music Group
Mercury Records
Powiązania Barefoot
Kevin Ayers
The Sallyangie
Sally Oldfield
Terry Oldfield
Maggie Reilly
Współpracownicy
Anita Hegerland
Maggie Reilly
Simon Phillips
David Bedford
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Mike Oldfield, właśc. Michael Gordon Oldfield (ur. 15 maja 1953) – brytyjski muzyk progresywny, multiinstrumentalista znany ze swych solowych, instrumentalnych albumów.

Kariera[edytuj | edytuj kod]

Do 1973: Wczesne lata i płytowy debiut[edytuj | edytuj kod]

Mike Oldfield rozpoczął swoją karierę będąc jeszcze nastolatkiem, grając na gitarze w założonej przez jego siostrę Sally folkowej grupie Sallyangie. Jedyną wydaną przez nich płytą jest Children of The Sun. W 1968 roku razem ze starszym bratem, Terrym, założył na krótko zespół rockowy Barefoot. Po rozwiązaniu zespołu, zatrudnił się jako basista w grupie Kevina Ayersa, gdzie później przejął rolę głównego gitarzysty[1].

Około roku 1970 roku artysta pragnął stworzyć rozbudowany utwór instrumentalny. Posiadał ku temu umiejętności i zebrał odpowiednie instrumenty. W wynajętym mieszkaniu, przy pomocy pożyczonego magnetofonu nagrał 25 minutową suitę, wstępnie nazwaną Opus One. Młody muzyk, przedstawiając swoje demo różnym wytwórniom odsyłany był z kwitkiem. Dopiero w 1972 trafił do Richarda Bransona – właściciela małego studia nagraniowego oraz wysyłkowego sklepu płytowego. Branson zainteresował się projektem młodego muzyka i postanowił udostępnić mu studio oraz dwóch młodych inżynierów dźwięku: Simona Heywortha i Toma Newmana. Ta sesja studyjna zaowocowała powstaniem albumu Tubular Bells w którego skład wchodziło ponownie nagrane Opus One (jako Part One) oraz Part Two – druga część suity, napisana i pierwszy raz nagrana już w studiu. Celem wydania albumu Richard Branson założył wytwórnię płytową Virgin.

Tubular Bells okazała się sukcesem, tak artystycznym, jak i komercyjnym. Dobre przyjęcie przez krytyków oraz świetna sprzedaż rzuciła sławę na młodego, zamkniętego w sobie muzyka. Dwuczęściowa suita stała się jedną z klasycznych pozycji rocka progresywnego. Podsumowaniem sukcesu albumu było wykorzystanie początkowej części Part One jako motywu muzycznego filmu Egzorcysta (wykorzystywane także w kolejnych częściach serii)[2]. Rok później ukazała się także wersja orkiestrowa przygotowana przez dobrego znajomego Oldfielda – Davida Bedforda.

1974-1978: Idąc za ciosem[edytuj | edytuj kod]

Oldfield, zaskoczony całym zamieszaniem związanym z nagłą sławą, zaszył się w Herefordshire, niedaleko wzgórza Hergest Ridge. Tam też zaczął w spokoju, z dala od ludzi, pracować nad nowym projektem. Praca nad albumem przebiegała w spokojniejszej atmosferze niż jej poprzedniczka, dlatego Hergest Ridge jest bardziej dopracowana, pełniejsza w warstwie muzycznej. Zaraz po wydaniu płyta osiągnęła pierwsze miejsce sprzedaży albumów w Wielkiej Brytanii bijąc swoją poprzedniczkę[3]. W muzycznej formie to kontynuacja tego, co znaleźć można na Tubular Bells – dwie, około dwudziestominutowe suity, w zasadzie czysto instrumentalne. Jedynie gdzieniegdzie usłyszeć można chórki, których teksty nie stanowią żadnego sensu.

Sława coraz bardziej dawała się we znaki młodemu, cichemu chłopakowi. Swoje problemy psychiczne odreagowywał przy pomocy LSD i alkoholu. Postanowił jednak walczyć ze swoimi problemami, wizualizując sobie, iż rodzi się na nowo. Nie jest pewne czy skorzystał z pomocy terapeuty[4]. Pewne jest, że w wyrażeniu siebie na nowo pomogła mu muzyka. Wydany w 1975 Ommadawn to przejaw małej rewolucji. Po raz pierwszy artysta zaprosił do nagrywania innych artystów, wcześniej bowiem wolał pracować sam. Part one jest suitą, która w swym założeniu ma przedstawiać nowe narodziny. Słychać tu o wiele szersze spektrum instrumentów niż na poprzednich albumach, chociażby afrykańskie bębny. Gitarowa solówka części finałowej to ekspresyjne wyrażenie wydobycia się z łona matki[5]. Druga część to pewnego rodzaju rozładowanie emocji po pierwszej. Mniej melodyki, więcej ciągnących się sekcji. Końcówkę albumu stanowi krótka piosenka On Horseback, wesoło opowiadająca o przyjemnościach dnia codziennego. Piosenkę śpiewa (a raczej recytuje) sam Oldfield. Jest to prawdopodobnie przeciwwaga dla monumentalnych dwóch suit.

Chociaż muzyk zaczął się otwierać i jego stan psychiczny się poprawił, postanowił te zmiany przypieczętować. W 1978 wziął udział w kontrowersyjnym programie terapeutycznym Exegesis[6]. Tenże kurs zupełnie odmienił artystę, niektóre jego zachowania były wręcz dziwne – zaraz po ukończeniu terapii z nieznanych przyczyn poślubił siostrę trenera terapii. Małżeństwo trwało zaledwie dwa tygodnie[7]. Po ukończeniu terapii, zaczął dalej pracować nad nowym albumem. Incantations ukazało się jeszcze w tym samym roku. Jest dwupłytowy[8] album, będący czteroczęściową suitą. Słychać zmiany, które nastąpiły w umyśle artysty – album choć stworzony na tej samej zasadzie co poprzednie, mniej tu jest gitary. Trzon muzyczny stanowią syntezatory, flety (lub synteza fletów) oraz sekcja smyczkowa. Duża dynamika oraz konkretne poetyckie teksty śpiewane przez Maddy Prior również są zmianą w stosunku do poprzedniczek. Zmiany widać również na okładce albumu – występuje na niej sam Mike, ale z obciętymi włosami, ogoloną brodą i ubiorze zupełnie nie pasującym do jego poprzedniego, hipisowskiego stylu. Jest to ostatni album należący do tzw. wielkiej czwórki, czyli pierwszych, czysto instrumentalnych dzieł Oldfielda.

Kolejnym etapem zmian w osobowości była chęć ciągłego udzielania wywiadów oraz wyruszenia w trasę koncertową. Był to szok dla ludzi z Virgin, szczególnie, iż Oldfield zażądał wysokiego finansowania tejże trasy. Chciał by było to w pełni profesjonalne tourneé, ze sporą ilością ludzi do pomocy[9]. Wywołało to także pierwsze konflikty z wytwórnią. Mike odczuwał, że jest gorzej traktowany niż nowsi artyści wydający pod szyldem Virgin Records. 17 lipca 1979 wydany został album Exposed – koncertowy zapis niektórych utworów granych w czasie trasy. Mimo wydania krążka, artysta na całym przedsięwzięciu związanym z koncertowaniem odnotował straty finansowe.

1979-1989: Kierunek: pop[edytuj | edytuj kod]

Problemy finansowe pchnęły Mike’a do zmiany muzycznego kierunku jego albumów. Będące wówczas na topie disco oraz punk były pierwszymi pomysłami na „odświeżenie” muzyki. Wydany w 1979 roku album Platinum był właśnie tym pierwszym świeżym materiałem. Pierwsza część albumu to paronastominutowa suita, rytmem nawiązująca do disco, jednakże zawierająca elementy trąbek oraz charakterystyczną gitarę Oldfielda. Część druga krótsze utwory: dwa śpiewane i dwa instrumentalne, w tym Punkadiddle – mała parodia muzyki punk.

Mike nie miał zupełnie pomysłu na następny album, niemoc twórcza posunęła go nawet do poproszenia ludzi z Virgin o jakieś sugestie. Ci zaproponowali by na płycie znalazły się przynajmniej dwa coveryArrival Abby oraz „coś” zespołu The Shadows[10]. Prośba ta wynikała po części z braku pomysłów, po części z chęci chociaż krótkookresowego pogodzenia się z wytwórnią. Efektem prac po tychże konsultacja jest wydany w 1980 roku album QE2, którego nazwa nawiązuje do statku pasażerskiego Queen Elizabeth 2. Jest to zbiór miniatur instrumentalnych, wśród których znalazł się cover wcześniej wspomnianego Arrival oraz Wonderful Land grupy The Shadows. Album nie wyróżnia się niczym szczególnym, nie stanowi też poważnego zwrotu kierunku artystycznym, choć sygnalizuje wyjątkowe zainteresowanie artysty Vocoderem.

Słychać to wyraźnie na następnym albumie artysty – Five Miles Out. Wydana w 1982 roku płyta charakteryzuje się dość rockowym rytmem wymieszanym z elektronicznym brzmieniem Fairlighta. Pierwsza część albumu to suita Taurus II – długi na 25 minut o bardzo zmiennej rytmice i melodyce. Drugą część stanowią piosenki oraz krótsze utwory instrumentalne. Album jest nasycony wokalem Vocodera co daje charakterystyczny klimat całości. Singel promujący tytułową piosenkę zyskał dość sporą popularność co przeniosło się także na komercyjny sukces całego albumu.

Już w czasie trasy koncertowej w 1982 roku Mike zaczął przygotowywać materiał na nową płytę, zapisując często pomysły na bibułkach papierosowych, które miał pod ręką. 27 maja 1983, czyli dokładnie 10 lat po wydaniu Tubular Bells, ukazuje się album Crises. Największym sukcesem tego albumu jest Moonlight Shadow – rytmiczna piosenka śpiewana przez Maggie Reilly, która osiągnęła szczyty list przebojów i do dziś jest najbardziej rozpoznawalnym utworem Oldfielda. Sam album składał się ponownie z części instrumentalnej, jak i tej z krótszymi utworami. Tytułowa suita to ciężka, elektroniczna, czasami lekko rockowa forma, uwieńczona perkusyjnym pokazem umiejętności Simona Phillipsa.

Jeszcze w roku 1983 Oldfield skończył pracę nad ścieżką dźwiękową do filmu Pola Śmierci. Pomoc przy częściach symfonicznych oraz chóralnych udzielał mu David Bedford. Materiał zawierający ponad cztery godziny zsynchronizowanej z obrazem muzyki został jednak ostatecznie pocięty i zmontowany przez reżysera w sposób zupełnie inny niż życzyłby sobie tego muzyk[11]. Mimo wszystko muzyka filmowa została doceniona i otrzymała nominację do nagrody BAFTA[12][13]. W tym samym roku w Budapeszcie Lasertheater założył spektakl laserowy do muzyki Oldfielda; był on wyświetlany aż do 2010 r.

Zaraz po napisaniu ścieżki dźwiękowej, Oldfield postanowił nagrać album bardziej skupiony na popie. Do ponownej współpracy zaprosił Barry’ego Palmera, z którym nagrał kilka miesięcy wcześniej singel Crime of Passion. Discovery wydany w czerwcu 1984 to album popowy, gdzie dominującym instrumentarium zostały syntezatory oraz urządzenia samplujące. Przeciwwagą dla siedmiu melodjnych piosenek był instrumentalny The Lake – muzyczna wizja Jeziora Genewskiego, na które Oldfield miał widok ze swojego studia w Szwajcarii. W tym samym roku na płycie ukazała się wcześniej skomponowana muzyka do filmu. The Killing Fields to prawie czterdziestominutowy „wyciąg” ze ścieżki dźwiękowej nagranej przez muzyka. Wiele nie wydanego do dzisiaj materiału znajduje się tylko i wyłącznie w filmie.

Okres po wydaniu Discovery stał się momentem pierwszej fascynacji Oldfielda związanej z filmem, a szczególnie tworzeniem obrazów za pomocą komputera[14]. Efektem tego był teledysk do wydanego wówczas singla Pictures in the Dark. Piosenka śpiewana przez Anitę Hegerland i Aleda Jonesa zobrazowana jest w komputerowym świecie latających elementów wyposażenia sypialni, labiryntów, otwierających się okien. Ten styl będzie towarzyszył przez najbliższe lata wielu teledyskom muzyka. Drugim singlem wydanym w tymże okresie jest Shine – piosenka zaśpiewana przez Jona Andersona. Utwór ten posiadał dość średnią melodyjność a tekst był dość banalny co nie przyniosło mu żadnego rozgłosu.

Po trzech latach muzyk wydał nowy album. Islands miało być początkowo albumem video, jednak pomysł ten został odłożony na później. Album bym podzielony na część instrumentalną oraz na piosenki. The Wind Chimes to suita dość chaotyczna, nie prezentująca wysokiego poziomu. Piosenki to dość niemelodyczne eksperymenty z różnymi wokalistami. Na uznanie zasługuje świetnie wykonany tytułowy utwór, śpiewany przez Bonnie Tyler. W 1988 roku wydane zostało video The Wind Chimes zawierające teledyski do pełnego albumu.

Wydany w 1989 roku Earth Moving był zbiorem samych piosenek. Nie było tam żadnego utworu instrumentalnego. Album właściwie jest nagraniem najmniej przypominającym styl Oldfielda, a single wydane z niego, nawet jeśli weszły na listę przebojów, bo po tygodniu już z niej wychodziły. Sytuacja ta sprawiła, że Richard Branson zmniejszył trochę swój nacisk na Mike’a by wydawał komercyjne, popowe wydawnictwa. Było to impulsem do nagrania następnej płyty w trochę inny sposób niż przez poprzednie dziesięć lat..

1990-1991: Ostatnie chwile z Virgin[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lat 80. Oldfield wpadł na pomysł, by nagrać drugą część Ommadawn. Koncepcja jednak na tyle zmieniła się w czasie samego nagrywania albumu, iż ostateczna nazwą wydanego w 1990 krążka brzmi Amarok. Miał to być album nagrywany sprawdzonym sposobem z początku kariery. Źródłem tego pomysłu był zachwyt jaki Oldfield wzbudził w dźwiękowcach z BBC, gdy goszcząc w Radio One zagrał parę utworów na wielu instrumentach[15]. Muzyka to jeden, trwający godzinę utwór nawiązujący formą (oraz instrumentarium) do pierwszych dokonań artysty, jednak znacznie bardziej zróżnicowany. Wśród najgorliwszych fanów Oldfielda album zyskał miano kultowego[16]. Chcąc promować swą płytę (ponieważ wytwórnia w zasadzie tego nie robiła) artysta ogłosił konkurs w którym zadaniem było odnalezienie ukrytego w muzyce przesłania nagranego alfabetem Morse’a.

Ostatnim kontraktowym albumem nagranym dla Virgin był Heaven's Open. Jest to płyta z kilkoma utworami śpiewanymi. Teksty mówią o pogoni za pieniędzmi, wykorzystywaniem innych ludzi oraz braku perspektyw. Jest to nawiązanie do problemów, które artysta miał z szefem wytwórni płytowej. Osobistego wydźwięku dodaje fakt, iż piosenki śpiewane są przez samego Oldfielda. Drugą część albumu zajmuje suita nagrana głównie przy pomocy instrumentów elektronicznych. Ponieważ Heaven’s Open był ostatnią płytą wydaną z mocy kontraktu Oldfielda z Virgin, artysta miał teraz wolną rękę i chciał zrealizować pomysł, który już od dawna krążył po jego głowie – drugą część Dzwonów Rurowych.

1992-1999: Nowy rozdział[edytuj | edytuj kod]

Mike już od dłuższego czasu myślał o napisaniu nowej wersji jego debiutanckiego albumu. Wiedząc jednak, iż może to być sukces finansowy, nie chciał by dotyczył on znienawidzonej Virgin. Podpisanie kontraktu z Warnerem stało się doskonałą okazją do spełnienia tej muzycznej zachcianki. W 1992 roku na światło dzienne wyszła płyta Tubular Bells II. Zgodnie z oczekiwaniami, album osiągnął pierwsze miejsce na brytyjskiej liście najlepszych albumów[17]. Była to świeża aranżacja wykorzystująca najnowocześniejsze osiągnięcia techniczne.
W 1993 wydana została składanka podsumowującą lata w Virgin. Elements występowało w wersji jednopłytowej, jak i czteropłytowej wersji kolekcjonerskiej. Ciekawostką jest, iż kompilacja zawiera utwór Sentinel do którego prawa posiadał Warner.

1994 był rokiem szczególnej fascynacji wirtualną rzeczywistością. Owocem tej fascynacji był album The Songs of Distant Earth – utrzymane w stylu chill out dzieło oparte na książce Arthura C. Clarke’a o tym samym tytule. Oldfield chciał stworzyć wirtualny świat, którego tłem byłaby jego muzyka, jednak ówczesne możliwości techniki komputerowej zmusiły go do odłożenia projektu na później.

W roku 1996 wydał pierwszą płytę uznaną za pewnego rodzaju koncept muzyczny. Voyager to album z muzyką typowo celtycką. Część utworów to aranżacje tradycyjnych utworów ludowych, część natomiast to utwory autorskie lub aranżacje współczesnych artystów muzyki celtyckiej.
Po nagraniu Voyagera, Oldfield wyprowadził się na Ibizę. Efektem czasu spędzonego na wyspie pełnej dyskotek jest album Tubular Bells III. Trzecia część Dzwonów Rurowych nie jest typową kontynuacją ani aranżacją oryginału. Jest to świeży materiał, muzycznie nawiązujący do współczesnej muzyki tanecznej.

Chcąc wrócić do swoich progresywnych korzeni, multiinstrumentalista postanowił nagrać album, którego motywem będzie jego ulubiony instrument – gitara. Guitars wydane w 1999 jest materiałem nagranym tylko przy pomocy gitar (akustycznych, jak i elektrycznych) oraz sampli gitarowych[18].

Rok 1999 był pracowity dla Oldfielda. Zaraz po nagraniu Guitars, artysta wziął się do pracy nad koncepcyjnym albumem, mającym uświetnić nadchodzące nowe tysiąclecie. The Millennium Bell jest płytą, która w założeniu przedstawia historię ostatnich 2000 lat w formie muzycznej. Album wydaje się nie być dopracowany, niektórzy fani zarzucali artyście niską jakość oraz plagiat utworów innych twórców, szczególnie Vangelisa.[19] Muzyk uświetnił przywitanie roku 2000 w Berlinie, dając darmowy koncert, którego główną częścią było zagranie całości materiału z The Millennium Bell[20]. Materiał filmowy z tego wydarzenia wydany został na DVD The Art In Heaven Concert.

2002 do dzisiaj: Jeszcze tyle do zrobienia[edytuj | edytuj kod]

Oldfield podczas koncertu, grudzień 2006
Muzyk podczas występu 22 grudnia 2006 we Frankfurcie

Po wydaniu The Millennium Bell fani musieli czekać kolejne trzy lata na następną płytę. W tym czasie w 2001 nakładem Virgin Records wydana została składanka The Best of Tubular Bells – płyta zawiera fragmenty wszystkich części Dzwonów Rurowych oraz The Millennium Bell. Natomiast Oldfield wrócił do pomysłu wirtualnej rzeczywistości ilustrowanej muzyką[21]. Początkowo projekt nazwany został MusicVR – miała to być pacyfistyczna gra komputerowa. Ostatecznie pierwsza gra wydana została pod tytułem Tres Lunas a razem z nią album muzyczny o tym samym tytule. Tłem dla wirtualnego świata (bardzo podobnego do teledysków wykonanych przez samego muzyka w drugiej połowie lat 80.) oraz zawartością albumu była muzyka chillout. Jednakże część materiału wykorzystana w grze nie została umieszczona na płycie – w związku z tym fani wyodrębnili z aplikacji gry muzykę i wydali nieumieszczone na oficjalnym wydawnictwie utwory. Bootleg Tres Lunas II pojawił się w sieci w tym samym roku.

Pomimo wydania w 1992 Tubular Bells II, Oldfield wciąż czuł, że jego debiutancki album, nagrany w pośpiechu, nie jest taki jak by sobie tego życzył[22]. Dlatego już w sierpniu 2002 Oldfield wszedł do studia celem ponownego nagrania swego debiutu. W maju następnego roku wydany został Tubular Bells 2003 – odświeżona wersja debiutanckiego albumu, muzycznie nie różniąca się wiele od oryginału. Największą różnicę stanowi Caveman na oryginale nazywany Piltdown Man (element Part Two), który „zaśpiewany” został na dwa głosy. Mistrzem ceremonii pierwszej części został John Cleese, brytyjski komik, twórca Latającego cyrku Monty Pythona. Okładka albumu jest zmienioną, stworzoną komputerowo wersją oryginalnej okładki namalowanej przez Trevora Key.

W 2005 roku wydana została płyta Light + Shade – kontynuatorka Tres Lunas. Jednakże album zawiera również oficjalnie wydaną muzykę z Tres Lunas II. Dwie płyty CD podzielone na część jasną (light) i ciemną (shade), które to wyróżnia stylistyka. Generalnie album jest bardziej synthpopowy i trance’owy niż chilloutowy.

W 2007 roku Oldfield doszedł do wniosku, że jeszcze nigdy nie skomponował od początku do końca klasycznej suity. Podjął decyzję stworzyć właśnie taki, autorski album z muzyką poważną[23]. W 2008 roku nakładem Mercury Records wydana została płyta Music Of The Spheres – typowe dzieło muzyki poważnej, lekko nawiązujące do debiutanckiej płyty. Album zyskał przychylność słuchaczy osiągając pierwsze miejsce w brytyjskim zestawianiu płyt z muzyką poważną oraz miejsca w pierwszej dwudziestce większości krajów europejskich.

Przez długi czas nie były znane są dalsze plany Oldfielda oraz kierunek w jakim będzie podążał. Wytwórnia Mercury starała się jednak jak najlepiej wykorzystać kontrakt z artystą, wydając reedycje starszych albumów w najrozmaitszych formatach (chociażby płyty winylowe)[24]. 11 października 2013 ukazała się oficjalna informacja, że trwają prace nad nowym albumem pt. Man On The Rocks[25].

Dyskografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Dyskografia Mike'a Oldfielda.

Zestawienie zawiera podstawowe albumy studyjne i koncertowe:

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Prywatnie Mike Oldfield jest bratem multiinstrumentalistki Sally Oldfield i kompozytora Terriego Oldfielda. Ma siedmioro dzieci: Molly, Dougala i Luke’a z Sally Cooper[14]; Greta i Noah z Anitą Hegerland[14]; Jake’a oraz Eugene z Fanny Vandekerckhove.

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

  • "Prog Rock Britannia" (2009, film dokumentalny, reżyseria: Chris Rodley)[26]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. The Official Mike Oldfield Information Service.
  2. The Official Mike Oldfield Information Service.
  3. The Official Mike Oldfield Information Service.
  4. Sean Moraghan: Mike Oldfield. Człowiek i jego muzyka. Anna Muranty (tłum.). Bydgoszcz: Homini, 2002, s. 84-85. ISBN 83-87933-26-0.
  5. Sean Moraghan: op. cit. s. 85.
  6. Sean Moraghan: op. cit. s. 111.
  7. Sean Moraghan: op. cit. s. 114.
  8. W wersji winylowej. Materiał zmieścił się na jednej płycie CD.
  9. Sean Moraghan: op. cit. s. 119-120.
  10. Sean Moraghan: op. cit. s. 160.
  11. Sean Moraghan: op. cit. s. 182-183.
  12. Sean Moraghan: op. cit. s. 189.
  13. Oficjalna strona BAFTA – nominacje do najlepszej ścieżki w 1984 r. [dostęp 2010-02-14].
  14. 14,0 14,1 14,2 The Official Mike Oldfield Information Service.
  15. Sean Moraghan: op. cit. s. 205.
  16. Dzieła, Dyskografia – Amarok.
  17. The Official UK Charts Company: ALL THE No.1's.
  18. Mike Oldfield – Tubular.net.
  19. FANKLUB, DZIALALNOSC, LISTA DYSKUSYJNA, The Best of Four Winds – The Best Of Cztery Wichry – The Millennium Bell.
  20. The Official Mike Oldfield Information Service.
  21. The Official Mike Oldfield Information Service.
  22. Craft: Mike Oldfield.
  23. „Surviving used to be my motivation, now it is the audience”.
  24. The Official Mike Oldfield Information Service
  25. Mike’s new album on its way! (ang.). Mike Oldfield Official, 2013-10-11. [dostęp 2014-02-28].
  26. Prog Rock Britannia (2009) (ang.). www.imdb.com. [dostęp 2013-11-07].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]