Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce – grupy społeczne zamieszkujące Polskę identyfikujące się z innym narodem niż polski.

Według ustawy z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym[1] mniejszości te są wyodrębniane na podstawie łącznie sześciu kryteriów, w szczególności mniejszej niż pozostała ludność liczebności i zamieszkiwania obecnego terytorium RP przez przodków jej członków od co najmniej 100 lat. Definicja ta podaje też jedno kryterium odróżniające mniejszość etniczną od narodowej – pierwsza oznacza grupę, która nie utożsamia się z innym narodem (współcześnie) zorganizowanym we własnym państwie.

Definicje mniejszości zawarte w tym akcie powodują, że nie wszyscy dyskryminowani ze względów etnicznych lub rasowych w Polsce objęci są rozporządzeniami broniącymi przed dyskryminacją[2].

Mniejszości narodowe i etniczne stanowią w Polsce kilka procent ludności kraju. RP należy do tych państw europejskich, które mają ich najniższy odsetek[3].

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce według ustawy[edytuj | edytuj kod]

Art. 2 ust. 2 ustawy wskazuje, które z mniejszości uważa się za mniejszości narodowe w rozumieniu tej ustawy. Ustawa wymienia w tym zakresie (w kolejności alfabetycznej) mniejszości: białoruską, czeską, litewską, niemiecką, ormiańską, rosyjską, słowacką, ukraińską i żydowską. W art. 2 ust. 4 ustawy wymienia się mniejszości, uznane za mniejszości etniczne w rozumieniu ustawy: karaimską, łemkowską, romską i tatarską. Ponadto art. 19 ust. 2 definiuje język kaszubski jako język regionalny.

Od regulacji ustawowych należy odróżnić wyniki spisów powszechnych. W arkuszach spisowych ankieterzy zaznaczali m.in. odpowiedzi na pytania o narodowość ankietowanych według ich własnych wskazań. W związku z powyższym ankietowani mieli możliwość zarówno wskazania fikcyjnych narodowości, jak i identyfikowania się z narodowością lub grupą etniczną, która nie spełnia ustawowych kryteriów zakwalifikowania jej do mniejszości w rozumieniu ustawy. W związku z powyższym na liście wyników spisu powszechnego widnieć mogą mniejszości niewymieniane w ustawie. Ponadto w spisie powszechnym brane jest pod uwagę faktyczne stałe zamieszkiwanie na obszarze Polski, bez względu na posiadane obywatelstwo. Do mniejszości w rozumieniu ustawy zaliczają się zaś wyłącznie osoby posiadające polskie obywatelstwo.

Liczebność poszczególnych grup etnicznych w Polsce według wyników spisów powszechnych[edytuj | edytuj kod]

Gminy w Polsce, w których co najmniej 10% mieszkańców zadeklarowało narodowość niepolską (porównanie danych ze spisu powszechnego z 2011 roku i z 2002 roku)

Narodowość w czasie spisów w Polsce badana była pięciokrotnie: w 1921, 1931 (narodowość była ustalana pośrednio na podstawie wyznania oraz języka ojczystego), 1946 (spis sumaryczny), 2002 i 2011.

Narodowy Spis Powszechny 2002[edytuj | edytuj kod]

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2002 roku ponad 96% ankietowanych zadeklarowało narodowość polską, 1,23% (471,5 tys. osób) – przynależność do innej narodowości, natomiast 2,03% ludności (774,9 tys. osób) nie określiło swej narodowości[4]. Jednakże pojawiały się zarzuty zaniżania liczby osób deklarujących inną narodowość niż polska[5]. Spis w 2002 roku był przeprowadzony w sytuacji, gdy nie istniało jeszcze ustawowe uregulowanie definiujące mniejszość narodową lub etniczną.

Poniższa tabela podaje dla mniejszości liczących więcej niż 1000 osób dane spisu z 2002[4], w tym na postawie danych szczegółowych[6] wyliczone na potrzeby Wikipedii wielkości dominującego – powyżej 10% – rozmieszczenia procentowego. Dane dotyczą ogółu osób mieszkających w 2002 roku w Polsce, a nie tylko osób posiadających polskie obywatelstwo – do mniejszości, zgodnie z ustawą, należą osoby posiadające polskie obywatelstwo, a nie należą obcokrajowcy mieszkający w Polsce. Mniejszości uznane w Polsce (wymienione w ustawie) zostały wytłuszczone.

Nk.[7] Grupa Liczba osób Zamieszkiwane województwa
(2002)
Patrz też
1 Ślązacy 173 153 śląskie (86%), opolskie (14%) Ślązacy
2 Niemcy 152 897 opolskie (70%), śląskie (21%) Niemcy w Polsce
3 Białorusini 48 737 podlaskie (95%) Białorusini w Polsce
4 Ukraińcy 30 957 warmińsko-mazurskie (39%), zachodniopomorskie (13%), podkarpackie (11%) Ukraińcy w Polsce
5 Romowie 12 855 małopolskie (13%), dolnośląskie (10%), mazowieckie (10%) Romowie w Polsce
6 Rosjanie 6103 mazowieckie (22%), dolnośląskie (11%), podlaskie (11%) Rosjanie w Polsce
7 Łemkowie 5863 dolnośląskie (53%), małopolskie (27%), lubuskie (13%), Łemkowie w Polsce
8 Litwini 5846 podlaskie (88%) Litwini w Polsce
9 Kaszubi 5062 pomorskie (98%)
10 Słowacy 2001 małopolskie (81%) Słowacy w Polsce
11 Wietnamczycy 1808 mazowieckie (60%) Wietnamczycy w Polsce
12 Francuzi 1633 mazowieckie (30%), śląskie (12%), dolnośląskie (12%) Francuzi w Polsce
13 Amerykanie 1541 mazowieckie (24%), małopolskie (16%) Amerykanie w Polsce
14 Grecy 1404 dolnośląskie (38%), zachodniopomorskie (12%) Grecy w Polsce
15 Włosi 1367 mazowieckie (23%), małopolskie (10%) Włosi w Polsce
16 Żydzi 1133 mazowieckie (38%), dolnośląskie (18%), opolskie (1%) Żydzi w Polsce
17 Bułgarzy 1112 mazowieckie (35%), śląskie (10%), opolskie (1%) Bułgarzy w Polsce
18 Ormianie 1082 mazowieckie (24%) Ormianie w Polsce

Narodowy Spis Powszechny 2011[edytuj | edytuj kod]

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2011 roku narodowość polską zadeklarowało 97,09% ankietowanych (wliczając osoby deklarujące również drugą narodowość). 871,5 tys. osób (2,26%) zadeklarowało dwie narodowości – polską i niepolską, w tym 788 tys. (2,05%) polską jako pierwszą, a 83 tys. (0,22%) polską jako drugą. 596 tys. osób (1,55%) zadeklarowało wyłącznie niepolską narodowość, z czego 46 tys. osób (0,12%) zadeklarowało dwie niepolskie narodowości[8].

Poniższa tabela podaje dla mniejszości liczących więcej niż 1000 osób dane spisu z 2011 (zarówno osoby deklarujące tylko niepolską narodowość, jak i osoby deklarujące łącznie narodowość polską i niepolską)[8]. Dane dotyczą ogółu osób mieszkających w Polsce, a nie tylko osób posiadających polskie obywatelstwo – do mniejszości, zgodnie z ustawą, należą osoby posiadające polskie obywatelstwo, a nie należą obcokrajowcy mieszkający w Polsce. Mniejszości uznane w Polsce (wymienione w ustawie) zostały wytłuszczone.

Nk.[9] Grupa Liczba osób
Ogółem Jako pierwsza identyfikacja
(w tym jedyna)
Jako jedyna identyfikacja Jako druga identyfikacja Wraz z identyfikacją polską
1 Ślązacy 846719 435750 375635 410969 430798
2 Kaszubi 232547 17746 16377 214801 215784
3 Niemcy 147814 74464 44549 73350 63847
4 Ukraińcy 51001 38387 27630 12613 20797
5 Białorusini 46787 36399 30195 10388 15562
6 Romowie 17049 12560 9899 4489 7036
7 Rosjanie 13046 8203 5176 4842 7119
8 Amerykanie 11838 1239 813 10600 10811
9 Łemkowie 10531 7086 5612 3445 3621
10 Anglicy 10495 1560 1193 8935 9132
11 Włosi 8641 1690 912 6951 7548
12 Francuzi 7999 1506 1094 6439 6754
13 Litwini 7863 5599 4830 2264 2961
14 Żydzi 7508 2488 1636 5020 5355
15 Wietnamczycy 4027 3585 2910 442 1095
16 Hiszpanie 3967 496 403 3472 3432
17 Holendrzy 3927 860 520 3067 3326
18 Ormianie 3623 2971 2031 652 1524
19 Grecy 3600 1083 657 2517 2858
20 Czesi 3447 1307 969 2139 2176
21 Słowacy 3240 2294 1889 947 1114
22 Kociewiacy 3065 19 9 3046 3053
23 Kanadyjczycy 2991 297 97 2694 2824
24 Górale 2935 96 96 2839 2824
25 Bułgarzy 2171 1237 885 934 1224
26 Irlandczycy 2131 301 217 1830 1861
27 Tatarzy 1916 1000 665 916 1112
28 Szwedzi 1909 325 214 1584 1633
29 Węgrzy 1728 710 413 1018 1213
30 Austriacy 1708 327 199 1381 1413
31 Australijczycy 1595 176 82 1419 1471
32 Chińczycy 1539 1082 989 457 497
33 Wielkopolanie 1515 468 380 1047 1109
34 Norwegowie 1489 225 151 1264 1307
35 Japończycy 1460 337 341 1087 1057
36 Mazurzy 1376 252 149 1125 1027
37 Hindusi 1357 831 702 525 627
38 Arabowie 1328 587 372 741 851
39 Belgowie 1191 218 118 973 1039
40 Turcy 1162 725 542 437 554

Polskie ustawodawstwo dotyczące mniejszości[edytuj | edytuj kod]

  • Konstytucja RP Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 w art. 35 gwarantuje obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury, w tym prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej
  • Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy Dz. U. z 2011 r. Nr 21, poz. 112 zwalnia komitety wyborcze wyborców utworzone przez członków organizacji mniejszości narodowych z wymogu przekroczenia 5% progu wyborczego w wyborach do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
  • ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty Dz. U. z 2004 r. Nr 173, poz. 1808 stanowi, że szkoły publiczne umożliwiają podtrzymanie tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej, a w szczególności naukę języka oraz własnej historii i kultury
  • ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji ustala, że publiczne radio i telewizja powinny uwzględniać potrzeby mniejszości narodowych i etnicznych
  • ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim zawiera deklarację, że zawarte w niej przepisy nie naruszają praw mniejszości oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji przewidujące m.in., że w miejscowościach, w których występują zwarte środowiska mniejszości narodowych lub etnicznych nazwom i tekstom w języku polskim mogą towarzyszyć wersje w przekładzie na język mniejszości[10]
  • ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny przewiduje penalizację przestępstw popełnianych na tle etnicznym
  • ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych zabrania przetwarzania danych ujawniających pochodzenie etniczne
  • ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych, oraz o języku regionalnym:
  • definiuje mniejszości narodowe i etniczne w Polsce;
  • stwierdza, że każda osoba ma prawo do swobodnej decyzji o traktowaniu jej jako osoby należącej bądź też nienależącej do mniejszości, a wybór taki lub korzystanie ze związanych z tym wyborem praw nie pociąga za sobą jakichkolwiek niekorzystnych skutków;
  • stanowi, że nikt nie może być obowiązany, z wyjątkiem prawem przewidzianym, do ujawnienia informacji o własnej przynależności do mniejszości lub ujawnienia swojego pochodzenia, języka mniejszości lub religii;
  • zabrania stosowania środków mających na celu asymilację osób należących do mniejszości, jeżeli środki te są stosowane wbrew ich woli oraz zabrania stosowania środków mających na celu zmianę proporcji narodowościowych lub etnicznych na obszarach zamieszkanych przez mniejszości;
  • stwierdza, że nikt nie może być obowiązany do udowodnienia własnej przynależności do danej mniejszości;
  • przyznaje osobom należącym do mniejszości prawo do używania i pisowni swoich imion i nazwisk zgodnie z zasadami pisowni języka mniejszości, w szczególności do rejestracji w aktach stanu cywilnego i dokumentach tożsamości
  • dopuszcza używanie języka mniejszościowego, w wybranych gminach, jako języka pomocniczego, w kontaktach z organami gminy;
  • określa, że obok ustalonych w języku polskim nazw geograficznych mogą być używane, jako nazwy dodatkowe, tradycyjne nazwy w języku mniejszości dla miejscowości, obiektów fizjograficznych oraz ulic.
  • zobowiązuje organy władzy publicznej do podejmowania środków w celu wspierania działalności zmierzającej do ochrony, zachowania i rozwoju tożsamości kulturowej mniejszości, w szczególności przyznawania dotacji celowych i podmiotowych z budżetu państwa oraz środków z budżetów jednostek samorządu terytorialnego; dotacje mogą być przyznawane np. na działalność instytucji kulturalnych, wydawanie książek, czasopism, wspieranie programów telewizyjnych i audycji radiowych realizowanych przez mniejszości.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zgodnie z definicją w artykule 2 ustawy – tekst jednolity, dostępny w Internecie, dostęp 2009-03-19 (Dz. U. z 2005 r. Nr 17, poz. 141).
  2. „Responding to racism in Poland”, european network against racism – europejska sieć przeciwko rasizmowi. (pdf).
  3. Szczygielski K., Geografia mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce. Ujęcie ilościowe. Wydawnictwo Instytut Śląski, Opole 2008, s. 27.
  4. 4,0 4,1 GUS, Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 w zakresie deklarowanej narodowości oraz języka używanego w domu, dostępne w Internecie, dostęp 2011-01-11.
  5. Organizacje takie jak Ruch Autonomii Śląska czy Związek Ukraińców w Polsce, poparty przez Jacka Kuronia (oraz wiele osób niezrzeszonych) zarzucili, iż w wielu przypadkach rachmistrze spisowi odmawiali wpisania narodowości innej niż polska do formularza lub wpisywali ołówkiem by móc później ją zmienić. Obecnie zarzuty te nie są negowane ani przez GUS, ani przez władze (por. stenogramy z posiedzeń sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych [1]).
  6. GUS, Ludność według deklarowanej narodowości oraz województw w 2002 r., dostępna w Internecie, dostęp 2008-12-26.
  7. Numer kolejny mniejszości w ww. źródłowej tabeli danych szczegółowych.
  8. 8,0 8,1 Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny, 2013-04-09. [dostęp 2013-04-13].
  9. Numer kolejny mniejszości w ww. źródłowej tabeli danych szczegółowych.
  10. Tekst rozporządzenia, dostępny w Internecie, dostęp 2008-12-26 (Dz. U. z 2002 r. Nr 37, poz. 349).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]