Mniszek (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mniszek
Mniszek: zdjęcie
Mniszek lekarski
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Cichorioideae
Rodzaj mniszek
Nazwa systematyczna
Taraxacum F.H. Wigg.
Prim. Fl. Hols. 56. 29 Mar 1780[2]
Typ nomenklatoryczny
Taraxacum officinale L.[2]
Owocostan w zbliżeniu

Mniszek (Taraxacum F.H. Wigg.) – rodzaj bylin z rodziny astrowatych (Asteraceae). Liczy ponad 2000 gatunków na całej kuli ziemskiej. W Polsce występuje ok. 380 drobnych gatunków[3], rozpoznawanych tylko przez specjalistów. Gatunki te zebrane są w sekcje, które w popularnych opracowaniach opisane są jako gatunki zbiorowe[4]. Ze względu na pewne podobieństwo morfologiczne bywa mylony z mleczem.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj ma zasięg kosmopolityczny – występuje na całym świecie. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w strefie klimatu umiarkowanego oraz w górach[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Nierozgałęziony głąbik bez podsadki.
Liście
Wszystkie liście w różyczce liściowej. Mają bardzo zróżnicowany kształt – od pojedynczych całobrzegich do pierzasto-dzielnych. Przez środek liścia biegnie główna żyła mleczna.
Kwiaty
Zebrane w pojedynczy koszyczek na szczycie głąbika. Wszystkie kwiaty w koszyczku są kwiatami języczkowymi. Kielich przekształcony w pojedyncze włoski puchu kielichowego. W dnie koszyczka brak plewinek. Okrywa koszyczka składająca się z kilku szeregów listek, listki zewnętrzne podczas kwitnienia przeważnie odginają się na zewnątrz.
Owoc
Niełupka z wyrostkiem zakończonym parasolowato rozłożonymi włoskami puchu kielichowego, rozsiewana przez wiatr.
Korzeń
Korzeń gruby, palowy.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Przeważnie są roślinami apomiktycznymi. Podstawowa liczba chromosomów x=8. Bardzo częste są triploidy. Zawierają sok mleczny.

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Za kolebkę rodzaju Taraxacum uważany jest rejon Centralnej Azji, zaś na temat czasu powstania tego rodzaju istnieją dwie hipotezy, mówiące, że rodzaj wyewoluował w pierwszej połowie miocenu lub w kredzie[6].

Niezależnie od czasu i miejsca powstania, w dalszym różnicowaniu ważną rolę odegrały procesy hybrydyzacji i poliploidyzacji, których wynikiem było pojawienie się diplosporii z partenogenetycznym rozwojem zarodka i autonomicznym powstaniem bielma. Z kolei powstała apomiksja pomogła utrwalić liczne mieszańce i mutacje[6].

Taki obraz ewolucji jest dodatkowo zaciemniany przez to, że:

W efekcie wyciąganie wniosków na podstawie badań molekularnych jest bardzo trudne, zaś opieranie się na morfologii czy cytologii także może łatwo prowadzić do błędnych wniosków. Drugie założenie opiera się na założeniu, że najstarsze filogenetyczniesekcje rozmnażające się wyłącznie w sposób płciowy i jednocześnie mające takie cechy prymitywne jak[6]:

W obrębie rodzaju wprowadzono podział na:

Pomiędzy plejstocenem a holocenem doszło do powstania mieszańców, które dały początek większości współczesnych sekcji. Przypuszcza się, że niektóre grupy apomiktyczne mogły powstać bez jakiegokolwiek udziału procesów płciowych, wyłącznie na drodze mutacji i apomiksji (np. Hamata)[6].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Polskie nazwy nawiązujące do głowy mnicha lub popa są kalką językową nazwy caput monachi, którą nadał Otto Brunfels w 1530. Bierze się ona z wyglądu dna koszyczka po zdmuchnięciu owoców – białego i nagiego, otoczonego wieńcem zeschłych listków okrywy, co przypomina tonsurę[7].

Rodzajowa nazwa naukowa Taraxacum pojawia się w piśmiennictwie średniowiecznym i pochodzi prawdopodobnie z arabskiego tharakchakon, co oznacza roślinę o gorzkim smaku. Innym możliwym źródłosłowem jest grecka nazwa zapalenia oczu – taraksis, na które miał być stosowany[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonimy[2]

Hedypnois Scopoli

Homonimy[2]

Taraxacum Zinn = Leontodon L.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Angiosperm Phylogeny Website adoptuje podział na podrodziny astrowatych (Asteraceae) opracowany przez Panero i Funka w 2002[8], z późniejszymi uzupełnieniami[9]. Zgodnie z tym ujęciem rodzaj Taraxacum należy do plemienia Cichorieae Lam. & DC., podrodziny Cichorioideae (Juss.) Chev. W systemie APG III astrowate są jedną z kilkunastu rodzin rzędu astrowców (Asterales), wchodzącego w skład kladu astrowych w obrębie dwuliściennych właściwych[1].

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa astrowe (Asteridae Takht.), nadrząd astropodobne (Asteranae Takht.), rząd astrowce (Asterales Lindl.), rodzina astrowate (Asteraceae Dumort.), plemię Taraxaceae D. Don., rodzaj mniszek (Taraxacum F.H. Wigg.)[10].

Sekcje rodzaju Taraxacum wyróżnione w Polsce[6]

W zależności od ujęcia taksonomicznego dotychczas wyróżniono 12 lub 13 sekcji:

  • Alpina,
  • Alpestria,
  • Borea,
  • Celtica,
  • Erythrocarpa,
  • Erythrosperma,
  • Fontana,
  • Hamata,
  • Macrodonta,
  • Naevosa,
  • Palustria,
  • Piesis,
  • Ruderalia – najliczniejsza.
Wybrane gatunki lub gatunki zbiorcze flory Polski[3]
Inne gatunki (wybór)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-03-22].
  3. 3,0 3,1 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  4. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  5. Tadeusz Tacik: Taraxacum Wiggers, Mniszek (Dmuchawiec) W: Flora Polska, T. XIV. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980. ISBN 83-01-01923-9.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Marciniuk Paweł, Marciniuk Jolanta, Grużewska Teresa, Głowacki Zygmunt: Rodzaj Taraxacum w Polsce. Wiadomości ogólne, zbiór i oznacznaczanie Siedlce: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego, 2010
  7. 7,0 7,1 Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta — gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.)
  8. Panero J.L., Funk V.A.. Toward a phylogenetic subfamilial classification for the Compositae (Asteraceae). „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 115 (4), s. 909–922, 2002. Biological Society of Washington. 
  9. B. Baldwin, J. M. Bonifacino, T. Eriksson, V. A. Funk, C.A. Mannheimer, B. Nordenstam, N. Roque, I. Ventosa: Compositeae classification (ang.). Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2010-05-24].
  10. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Taraxacum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-03-22].