Mniszek pospolity

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mniszek pospolity
Mniszek pospolity: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Cichorioideae
Rodzaj mniszek
Gatunek mniszek pospolity
Nazwa systematyczna
Taraxacum campylodes G.E.Haglund
Nytt Mag. Naturvidensk. 86: 56. 1948[2]
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Mniszek pospolity, mniszek lekarski[3] (Taraxacum campylodes G.E.Haglund = Taraxacum officinale) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny astrowatych (Asteraceae)[2].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Jest to tzw. gatunek zbiorowy. Znany jest głównie jako Taraxacum officinale, jednak według The Plant List prawidłowa naukowa nazwa tego gatunku to Taraxacum campylodes. Niektóre synonimy[2]:

  • Leontodon taraxacum L.
  • Taraxacum officinale (L.) Weber ex F.H.Wigg.
  • Taraxacum taraxacum (L.) H.Karst.

Inne nazwy mniszka: mlecz (ze względu na sok mleczny – jest to nazwa myląca, bowiem istnieje inny, całkiem odmienny, rodzaj roślin o nazwie mlecz), mleczaj, brodawnik (Podlasie), pępawa (okolice Sandomierza), wole oczy (Pomorze), mlycz (etnolekt śląski), męska stałość. Owocostan mniszka pospolitego jest potocznie nazywany dmuchawcem.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Rodzimy obszar występowania obejmował Europę, część Azji i północny skrawek Afryki Północnej, obecnie jednak gatunek ten rozprzestrzenił się, znacznie zwiększając obszar swojego występowania. Spotykany jest na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy, i na wielu wyspach[4]. W Polsce jest bardzo pospolity na obszarze całego kraju. Występuje na całym niżu i w niższych położeniach górskich[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Korzeń
Korzeń gruby, spichrzowy i długi, prosty, tworzący rozgałęzienia tylko w kamienistej glebie.
Łodyga
Pusty w środku (dęty) głąbik, początkowo wełniście owłosiony, później gładki, zielony lub jasno brązowy. Osiąga wysokość 10–20 cm, poliploidy do 50 cm.
Liście
Liście zebrane w rozetę, głęboko pierzasto wcięte, podłużne, lśniące, nagie. Przez środek liścia biegnie główna żyła mleczna z mlecznym sokiem.
Kwiaty
Obupłciowe, języczkowe tworzące po jednym koszyczku na każdym głąbiku. Okrywa koszyczka złożona z kilku szeregów jajowatych lub lancetowatych listków. Ich charakterystyczną cechą jest odginanie się w dół zewnętrznych listków okrywy w czasie kwitnienia. Płatki korony zrośnięte, jasnożółte lub złocistożółte. Osiągając dojrzałość kwiatostan zmienia się w kulisty dmuchawiec.
Owoce
Szarego koloru, żeberkowane i pokryte brodawkami niełupki z długim dzióbkiem (2–3 razy dłuższym od owocu). Owoce zebrane są w owocostanie (dmuchawcu) tworzącym puszystą kulę, każde posiada niewielki, parasolowaty aparat lotny powstały z puchu kielichowego, zwiększający powierzchnię lotną. Mogą być przenoszone na bardzo dalekie odległości (zobacz: anemochoria).

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Bylina, hemikryptofit. Kwiaty są przedprątne, co utrudnia samozapylenie. Roślina kwitnie od kwietnia do sierpnia, zapylana jest przez owady. Nasiona roznoszone przez wiatr na duże odległości. Jedna roślina wydaje w ciągu roku około 3000 nasion.
Siedlisko
Występuje na siedliskach otwartych: nieużytkach, łąkach, polach, trawnikach, w ogrodach. Jest rośliną światłolubną i azotolubną, uznawaną za chwast segetalny i ruderalny. W górach występuje po regiel dolny. W wieloletnich uprawach rolnych, na użytkach zielonych oraz w sadach i ogrodach jest uciążliwym chwastem[3].
Fitosocjologia
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Arrhenatheretalia[5].
Cechy fitochemiczne
Roślina trująca[3]. Sok mleczny znajdujący się we wszystkich częściach mniszka zawiera inulinę (gromadzoną głównie w korzeniu[3]), kwas krzemowy i lakton (laktukopikryna), witaminy z grup A, B, C, D. Korzeń mniszka (Radix Taraxaci) zawiera gorycze seskwiterpenowe (typ germakranolidu, typ eudesmanolidu), triterpeny (tarakserol, taraksasterol, β–amyryna, lupeol, arnidiolfaradiol), fenolokwasy (cychorynowy, monokawoilowinowy, kawowy, chlorogenowy, p-hydroksyfenylooctowy, cynamonowy), polisacharydy (inulina), sole mineralne (sole potasu)[potrzebne źródło].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Mniszek pospolity
Nazwa podobno pochodzi od tonsury mnicha
Nazwa podobno pochodzi od tonsury mnicha
Roślina lecznicza

Surowcem zielarskim jest kwiat – Flos Taraxaci oraz korzeń – Radix Taraxaci. Korzeń mniszka z przeznaczeniem do celów leczniczych należy zbierać jesienią.

Kwiat ma działanie moczopędne. Korzeń zawiera sporo soli mineralnych, zwłaszcza potasu, kwasy organiczne, sterole, różne związki cukrowe (na przykład inulinę[3] będącą prebiotykiem), substancje goryczkowe (taraksacyna), cholinę[potrzebne źródło].

Odwar z korzeni lub nalewka pomagają w schorzeniach dróg żółciowych i kamicy żółciowej oraz przy wszystkich problemach wątrobowych. Pomaga przy kłopotach trawiennych[6]. Dzięki interferonowi podnosi odporność organizmu, powinni więc go spożywać anemicy. Obniża poziom cholesterolu, pomaga w leczeniu miażdżycy, początków cukrzycy, otyłości, reumatyzmu i gośćca[potrzebne źródło]. Zalecany jest również przy chorobach skóry. Podnosi sprawność seksualną kobiet i mężczyzn[potrzebne źródło].

Roślina jadalna

Młode liście nadają się spożycia. Można z nich przyrządzać sałatkę wiosenną, popularną w krajach romańskich. Dawniej pąki koszyczkowe wykorzystywano jako namiastkę kaparów, a prażony korzeń zastępował cykorię[3]. Z płatków kwiatowych mniszka z dodatkiem cytryny i cukru uzyskuje się wino kwiatowe o charakterystycznym miodowo-ziołowym bukiecie[7]. Z korzenia mniszka niekiedy też z dodatkiem jego liści w połączeniu z korzeniem łopianu, cukrem lub słodzikiem i innymi dodatkami w zależności od przepisu uzyskuje się tradycyjny orzeźwiający napój, szczególnie popularny w Wielkiej Brytanii pod nazwą dandelion and burdock (tłum. mniszek i łopian)[8].

Wywar z gotowanych kwiatów mniszka po dodaniu dużej ilości cukru zamienia się w syrop o barwie, konsystencji i smaku zbliżonym do miodu, tzw. miodek majowy.

Inne zastosowania
  • Roślina pastewna: świeża roślina stanowi pożywienie dla zwierząt hodowlanych.
  • Roślina miododajna.

Mniszek pospolity w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Urszula śpiewa piosenkę "Dmuchawce, latawce, wiatr".

Przypisy

  1. 1,0 1,1 P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 The Plant List. [dostęp 2014-11-20].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny : Mniszek. Mniszek lekarski. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 351. ISBN 83-214-1305-6.
  4. 4,0 4,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-11-20].
  5. 5,0 5,1 Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  6. 6,0 6,1 Barbara Kuźnicka, Maria Dziak: Zioła i ich zastosowanie. Historia i współczesność. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1979, s. 104-106. ISBN 83-200-0052-1.
  7. 7,0 7,1 Domowy wyrób win. [dostęp 2009-01-11].
  8. 8,0 8,1 Chris Milliken: British Soft Drinks Since 1960. University of Cambridge, 2007. (ang.)