Mońki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mońki
Kościół Matki Bożej Częstochowskiej i św. Kazimierza w Mońkach
Kościół Matki Bożej Częstochowskiej i św. Kazimierza w Mońkach
Herb Flaga
Herb Moniek Flaga Moniek
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat moniecki
Gmina Mońki
gmina miejsko-wiejska
Data założenia początek XVI w.
Prawa miejskie 1965 r.
Burmistrz Zbigniew Karwowski
Powierzchnia 7,66[1] km²
Wysokość 172 m n.p.m.
Populacja (2008)
• liczba ludności
• gęstość

10 371[1]
1364 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 85
Kod pocztowy 19-100 do 19-101
Tablice rejestracyjne BMN
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Mońki
Mońki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Mońki
Mońki
Ziemia 53°24′17,82″N 22°47′49,77″E/53,404950 22,797158Na mapach: 53°24′17,82″N 22°47′49,77″E/53,404950 22,797158
TERC
(TERYT)
3202608064
Urząd miejski
ul. Słowackiego 5a
19-100 Mońki
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Mońki w Wikisłowniku
Strona internetowa

Mońkimiasto w woj. podlaskim, w powiecie monieckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Mońki. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kaplica św. Kazimierza w Mońkach, dalej – plebania

Do końca II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Wieś założona została na początku XVI w. przez ród Mońków, jako zaścianek szlachecki, który w 1535 r. otrzymał Mikołaj Kaczorowski. Na skutek rozbiorów od 1795 roku znajdowała się w zaborze pruskim, a od 1815 w zaborze rosyjskim. W 1881 r. zbudowano stację kolejową, przy której powstało niewielkie osiedle. Zawdzięczało ono pewne znaczenie obecności pobliskich koszar rosyjskich (znajdujących się w Hornostajach). W 1914 w Mońkach miała miejsce dyslokacja 62 Suzdalskiego Pułku Piechoty. Podczas I wojny światowej Niemcy (8 Armia) oblegli pobliską twierdzę w Osowcu, używając gazów bojowych (chloru), jednak zabudowania w samych Mońkach nie zostały zniszczone. Spis ludności z 1921 wyodrębniał folwark, stację i wieś o nazwie Mońki, które łącznie liczyły 212 mieszkańców i 35 budynków mieszkalnych[2]. W okresie międzywojennym Mońki znalazły się w gminie Kalinówka w powiecie białostockim. Stały się siedzibą parafii, a w latach 1921-1935 wybudowano neobarokowy kościół projektu Stefana Szyllera. Pierwszym proboszczem został od 22 grudnia 1920 r. ks. Mieczysław Małynicz-Malicki. Powstał dworzec, także według projektu Stefana Szyllera. Wraz z wybuchem II wojny światowej i zajęciem wschodnich ziem Polski przez ZSRR, w Mońkach utworzono wydział NKWD. Wieś stała się też siedzibą rejonu, jednak wkrótce przeniesiono ją do Knyszyna. W czasie okupacji niemieckiej zainstalowano regionalne centrum dowodzenia. Podczas wycofywania się z tego rejonu, hitlerowcy wysadzili moniecki kościół parafialny.

Po 1945 roku[edytuj | edytuj kod]

W latach 1954-1975 Mońki były siedzibą powiatu, mimo że prawa miejskie uzyskały dopiero 1 stycznia 1965 r. W 1958 roku Przewodniczącym Prezydium Powiatowej Rady Narodowej został Czesław Gartych. Wraz ze stworzeniem w Mońkach centrum powiatowego, rozpoczął się ich szybszy rozwój. Rozpoczęto brukowanie ulic, wznoszenie bloków i budynków użyteczności publicznej. Od 1964 w mieście funkcjonuje liceum ogólnokształcące. W maju 1972 powstała z połączenia spółdzielni mleczarskich w Dolistowie i Krypnie, Moniecka Spółdzielnia Mleczarska[3]. W 1983 roku powstał Zakład Montażu Elementów Dyskretnych UNITRA CEMI. Od reformy administracyjnej w 1999 r. stanowią ponownie siedzibę powiatu[4].

Symbole[edytuj | edytuj kod]

Mońki znane były z uprawy ziemniaków, a kwiat tych warzyw znalazł się w herbie miasta. Od roku 1977 organizowane było Święto Ziemniaka. W 2008 roku wydarzenie reaktywowano w nowej formule jako „Święto Ziemniaka w Mońkach. Kresowy Jarmark Produktów Kresowych i Ekologicznych”.

Mońki w czasach PRL-u były miejscem emigracji zarobkowej do USA. Obecnie posiadają w tym kraju liczną Polonię, szczególnie w Chicago. Z tego powodu w regionie, jak również wśród amerykańskich Polonusów znane są dowcipy związane z tym faktem.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Intensywny rozwój Moniek przypadł na czas po II wojnie światowej, związany z utworzeniem tu powiatu. Nieliczne są obiekty sprzed tego okresu. Jedynym zabytkiem Moniek jest neobarokowy kościół Matki Bożej Częstochowskiej i św. Kazimierza, zbudowany w latach 1921-1935 wg projektu Stefana Szyllera, odbudowany w latach 1947 oraz 1957-1966.

Układ przestrzenny[edytuj | edytuj kod]

Układ Moniek można uważać za rozwiązanie wzorowego miasteczka socjalistycznego. Nie ma rynku, jako centralnego punktu (handel odbywa się do dziś na targowisku oddalonym od centrum). Główną ulicą miasta jest Aleja Niepodległości, w pobliżu której zlokalizowana są Powiatowa Komenda Policji, poczta, jeden z budynków starostwa, pomniki i skwer (im. Czesława Gartycha[5]) z fontanną oraz bloki z wydzieloną przestrzenią handlowo-usługową.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W Mońkach rozwinął się przemysł spożywczy, obsługujący gospodarstwa rolne powiatu. Największym zakładem w mieście jest mleczarnia „MSM Mońki”, specjalizująca się w produkcji serów twardych typu holenderskiego i szwajcarskiego. Ponadto w Mońkach i okolicach istnieje jeszcze pewna liczba pomniejszych zakładów przemysłowych, związanych głównie z przemysłem spożywczym (dojrzewalnia serów, 2 piekarnie, zakłady mięsne). Znaczną część gospodarki miasta stanowią również usługi i handel. W mieście znajduje się biuro Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. W roku 1975 Mońki zostały wyróżnione ogólnopolskim tytułem „Mistrza gospodarności”.

W czasie PRL-u największym zakładem był Zakład Produkcji Elementów Dyskretnych „UNITRACEMI, został on zamknięty na początku lat dziewięćdziesiątych.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 65, łącząca Mońki z Grajewem, Goniądzem, Knyszynem i Białymstokiem.

Transport autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Blisko stacji kolejowej, znajduje się dworzec PKS. Mońki połączone są liniami autobusowymi przede wszystkim PKS Białystok oraz prywatnego Kuriera Jankowscy (do Goniądza oraz przez Knyszyn do Białegostoku). Pojedyncze linie obsługują też inni przewoźnicy.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Mońki (stacja kolejowa).

Przez Mońki przebiega linia kolejowa nr 38, po której kursują pociągi osobowe relacji BiałystokEłk, jak również pociągi dalekobieżne.

Rozrywka, sport i kultura[edytuj | edytuj kod]

W Mońkach znajduję się amfiteatr, w którym odbywa się większość plenerowych imprez i koncertów. Organizowaniem imprez kulturalnych i bieżącą działalnością w tym zakresie zajmuje się Moniecki Ośrodek Kultury. Niektóre nich to coroczne „Dni Moniek”, „Dobre Granie” – Festyn Muzyki Chrześcijańskiej oraz „Wojewódzki Przegląd Poezji Śpiewanej im. Jacka Kaczmarskiego”.

Od 2006 funkcjonuje kryta pływalnia, która zastąpiła poprzednią. W 2009 roku oddano do użytku dwa boiska – jedno, wielofunkcyjne w ramach programu Orlik 2012 (11 maja), drugie z programu „Blisko – Boisko” (25 czerwca). Na miejscowym stadionie MOSiR-u rozgrywa swoje mecze lokalna drużyna: Promień Mońki. W 2007 roku założony został Międzyszkolny Uczniowski Klub Sportowy GIM-NET Mońki. Od 2002 roku, corocznie odbywają się Wiosenne Biegi Uliczne.

Centrum miasta

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W Mońkach znajduje się kilka placówek edukacyjnych, od nauczania przedszkolnego po średnie. W mieście znajduje się przedszkole samorządowe. Istnieją dwie szkoły podstawowe – SP Nr 1 im Jana Pawła II (dawna SP Nr 3) i SP Nr 2, im. Jana Kochanowskiego. W 1999 roku w miejscu Szkoły Podstawowej nr 1 im. Mikołaja Kopernika utworzono Gimnazjum. Jedyną publiczną szkołą średnią jest Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych, składający się z Liceum ogólnokształcącego (położonego w centrum miasta przy ul. Tysiąclecia) oraz Zespołu Szkół Zawodowych (przy ul. Szkolnej). Istnieje także prywatne Centrum Edukacji MENTOR, w którego skład wchodzą: gimnazjum, licem ogólnokształcące oraz LO uzupełniające, Szkoła Policealna dla Dorosłych i Podlaski Ośrodek Kształcenia Nauczycieli.

W mieście funkcjonuje Biblioteka Publiczna oraz jej oddział dla dzieci i młodzieży, a także Filia Biblioteki Pedagogicznej CEN w Białymstoku.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą:

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

Jedynym honorowym obywatelem miasta i gminy został Kazimierz Wilczewski, duchowny rzymskokatolicki, kapelan Armii Krajowej[6]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. [Dokument elektroniczny]. T. 5, Województwo białostockie / Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. http://statlibr.stat.gov.pl/F/JIKGQ27TAU1SNJ2B38NHU152YUTU2NRCTCTDSC798GHQ8VHS5J-47259?func=full-set-set&set_number=144744&set_entry=000012&format=999.
  3. http://www.msm-monki.pl/o,firmie
  4. Józef Maroszek, Arkadiusz Studniarek - Szkic historyczny miasta i gminy Mońki, ISBN 83-88097-82-2.
  5. Czesław Gartych patronem skweru. Polskie Radio Białystok, 20.12.2012. [dostęp 2013-07-15].
  6. Józef Maroszek, Arkadiusz Studniarek, Szkic historyczny miasta i gminy Mońki.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg