Mońki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mońki
Kościół Matki Bożej Częstochowskiej i św. Kazimierza w Mońkach
Kościół Matki Bożej Częstochowskiej i św. Kazimierza w Mońkach
Herb Flaga
Herb Moniek Flaga Moniek
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat moniecki
Gmina Mońki
gmina miejsko-wiejska
Data założenia początek XVI w.
Prawa miejskie 1965 r.
Burmistrz Zbigniew Karwowski
Powierzchnia 7,66[1] km²
Wysokość 172 m n.p.m.
Populacja (2008)
• liczba ludności
• gęstość

10 371[1]
1364 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 85
Kod pocztowy 19-100 do 19-101
Tablice rejestracyjne BMN
Położenie na mapie gminy Mońki
Mapa lokalizacyjna gminy Mońki
Mońki
Mońki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Mońki
Mońki
Ziemia 53°24′25,00″N 22°47′49,77″E/53,406944 22,797158
TERC
(TERYT)
3202608064
Urząd miejski
ul. Słowackiego 5a
19-100 Mońki
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Mońki w Wikisłowniku
Strona internetowa

Mońkimiasto w woj. podlaskim, w powiecie monieckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Mońki. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kaplica św. Kazimierza w Mońkach, dalej – plebania

Do końca II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Wieś założona została na początku XVI w. przez ród Mońków, jako zaścianek szlachecki, który w 1535 r. otrzymał Mikołaj Kaczorowski. Na skutek rozbiorów od 1795 roku znajdowała się w zaborze pruskim, a od 1815 w zaborze rosyjskim. W 1881 r. zbudowano stację kolejową, przy której powstało niewielkie osiedle. Zawdzięczało ono pewne znaczenie obecności pobliskich koszar rosyjskich (znajdujących się w Hornostajach). W 1914 w Mońkach miała miejsce dyslokacja 62 Suzdalskiego Pułku Piechoty. Podczas I wojny światowej Niemcy (8 Armia) oblegli pobliską twierdzę w Osowcu, używając gazów bojowych (chloru), jednak zabudowania w samych Mońkach nie zostały zniszczone. Spis ludności z 1921 wyodrębniał folwark, stację i wieś o nazwie Mońki, które łącznie liczyły 212 mieszkańców i 35 budynków mieszkalnych[2]. W okresie międzywojennym Mońki znalazły się w gminie Kalinówka w powiecie białostockim. Stały się siedzibą parafii, a w latach 1921-1935 wybudowano neobarokowy kościół projektu Stefana Szyllera. Pierwszym proboszczem został od 22 grudnia 1920 r. ks. Mieczysław Małynicz-Malicki. Powstał dworzec, także według projektu Stefana Szyllera, działała szkoła powszechna. Wraz z wybuchem II wojny światowej i zajęciem wschodnich ziem Polski przez ZSRR, w Mońkach utworzono wydział NKWD. Wieś stała się też siedzibą rejonu, jednak wkrótce przeniesiono ją do Knyszyna. W czasie okupacji niemieckiej zainstalowano regionalne centrum dowodzenia. Podczas wycofywania się z tego rejonu, hitlerowcy wysadzili moniecki kościół parafialny.

Po 1945 roku[edytuj | edytuj kod]

W latach 1954-1975 Mońki były siedzibą powiatu, mimo że prawa miejskie uzyskały dopiero 1 stycznia 1965 r. W 1958 roku Przewodniczącym Prezydium Powiatowej Rady Narodowej został Czesław Gartych. Wraz ze stworzeniem w Mońkach centrum powiatowego, rozpoczął się ich szybszy rozwój. Rozpoczęto brukowanie ulic, wznoszenie bloków i budynków użyteczności publicznej. Od 1964 w mieście funkcjonuje liceum ogólnokształcące. W maju 1972 powstała z połączenia spółdzielni mleczarskich w Dolistowie i Krypnie, Moniecka Spółdzielnia Mleczarska[3]. W 1983 roku powstał Zakład Montażu Elementów Dyskretnych UNITRA CEMI. W 1987 roku miały miejsce uroczystości diecezjalnego przyjęcia kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej z udziałem kardynałów i biskupów[4]. Od reformy administracyjnej w 1999 r. stanowią ponownie siedzibę powiatu[5].

Symbole[edytuj | edytuj kod]

Mońki znane były z uprawy ziemniaków, a kwiat tych warzyw znalazł się w herbie miasta. Od roku 1977 organizowane było Święto Ziemniaka. W 2008 roku wydarzenie reaktywowano w nowej formule jako „Święto Ziemniaka w Mońkach. Kresowy Jarmark Produktów Kresowych i Ekologicznych”.

Mońki w czasach PRL-u były miejscem emigracji zarobkowej do USA. Obecnie posiadają w tym kraju liczną Polonię, szczególnie w Chicago. Z tego powodu w regionie, jak również wśród amerykańskich Polonusów znane są dowcipy związane z tym faktem.

Architektura i urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Intensywny rozwój Moniek przypadł na czas po II wojnie światowej, związany z utworzeniem tu powiatu. Istniejną jedynie nieliczne obiekty sprzed tego okresu. Należą do nich przede wszystkim budynki związane z osadą kolejową i parafią: neobarokowy kościół Matki Bożej Częstochowskiej i św. Kazimierza, zbudowany w latach 1921-1935 wg projektu Stefana Szyllera, odbudowany w latach 1947 oraz 1957-1966 oraz z kaplica z plebanią, a także budynek dworca kolejowego. Natomiast okres budowy miasta skutkował powstaniem licznych bloków oraz prostych budynków modernistycznych, które dominują w zabudowie.

Układ przestrzenny[edytuj | edytuj kod]

Układ Moniek można uważać za rozwiązanie wzorowego miasteczka socjalistycznego. Nie ma rynku, jako centralnego punktu (handel odbywa się do dziś na targowisku oddalonym od centrum). Główną ulicą miasta jest Aleja Niepodległości, w pobliżu której zlokalizowana są Powiatowa Komenda Policji, poczta, jeden z budynków starostwa, pomniki i skwer (im. Czesława Gartycha[6]) z fontanną oraz bloki z wydzieloną przestrzenią handlowo-usługową. W części północno - zachodniej rozmieszczone są obiekty przemysłowe. Na północy miasta rozwija się zabudowa jednorodzinna, zbliżająca się do pobliskich wsi. Wschodnią część miasta tworzy osiedle bloków (tzw. Maliny), wraz z amfiteatrem i parkiem (tzw. Gaj). Na południowym - wschodzie znajdują się wyraźnie odrębne zabudowania dawnej wsi Mońki, oddzielone od ścisłej zabudowy miasta. Jeszcze bardziej na południe położona jest mleczarnia. Na południowym - zachodzie dominuje zabudowa jednorodzinna, znajduje się tam cmentarz i obiekty przemysłowo - handlowe.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W Mońkach rozwinął się przemysł spożywczy, mający powiązania z gospodarstwami rolnymi powiatu. Największym zakładem w mieście jest mleczarnia „MSM Mońki”, specjalizująca się w produkcji serów twardych typu holenderskiego i szwajcarskiego. Ponadto w Mońkach i okolicach istnieje jeszcze pewna liczba pomniejszych zakładów przemysłowych, związanych głównie z przemysłem spożywczym (dojrzewalnia serów, piekarnie, zakłady mięsne). Znaczną część gospodarki miasta stanowią również usługi i handel. W mieście znajduje się biuro Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. W roku 1975 Mońki zostały wyróżnione ogólnopolskim tytułem „Mistrza gospodarności”.

W czasie PRL-u największym zakładem był Zakład Produkcji Elementów Dyskretnych „UNITRACEMI, został on zamknięty na początku lat dziewięćdziesiątych.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega, jako ulice Białostocka i Ełcka, droga krajowa nr 65, łącząca Mońki z Grajewem, Knyszynem i Białymstokiem. Drogi powiatowe stanowią połączenie z siedzibami gmin powiatu: Trzciannem, Goniądzem, Krypnem Kościelnym i Jaświłami.

Transport autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Blisko stacji kolejowej, znajduje się dworzec PKS. Mońki połączone są liniami autobusowymi przede wszystkim PKS Białystok oraz prywatnego Kuriera Jankowscy (do Goniądza oraz przez Knyszyn do Białegostoku). Pojedyncze linie obsługują też inni przewoźnicy.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mońki (stacja kolejowa).

Przez Mońki przebiega linia kolejowa nr 38, po której kursują pociągi osobowe relacji BiałystokEłk, jak również pociągi dalekobieżne.

Rozrywka, sport i kultura[edytuj | edytuj kod]

W Mońkach znajduję się amfiteatr, w którym odbywa się większość plenerowych imprez i koncertów. Organizowaniem imprez kulturalnych i bieżącą działalnością w tym zakresie zajmuje się Moniecki Ośrodek Kultury. Niektóre nich to coroczne „Dni Moniek”, „Dobre Granie” – Festyn Muzyki Chrześcijańskiej oraz „Wojewódzki Przegląd Poezji Śpiewanej im. Jacka Kaczmarskiego”.

Od 2006 funkcjonuje kryta pływalnia, która zastąpiła poprzednią. W 2009 roku oddano do użytku dwa boiska – jedno, wielofunkcyjne w ramach programu Orlik 2012 (11 maja), drugie z programu „Blisko – Boisko” (25 czerwca). Na miejscowym stadionie MOSiR-u rozgrywa swoje mecze lokalna drużyna: Promień Mońki. W 2007 roku założony został Międzyszkolny Uczniowski Klub Sportowy GIM-NET Mońki. Od 2002 roku, corocznie odbywają się Wiosenne Biegi Uliczne.

Centrum miasta

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W Mońkach znajduje się kilka placówek edukacyjnych, od nauczania przedszkolnego po średnie. Należą do nich przedszkole samorządowe oraz prywatne.
Istnieją także dwie szkoły podstawowe:

  • SP Nr 1 im Jana Pawła II (dawna SP Nr 3) przy ulicy Planetarnej 13. Wraz ze szkołą muzyczną pierwszego stopnia tworzą zespół szkół.
  • SP Nr 2, im. Jana Kochanowskiego przy ulicy Tysiąclecia.

W 1999 roku w miejscu poprzedniej Szkoły Podstawowej nr 1 im. Mikołaja Kopernika (położonej przy ulicy Leśnej) utworzono Gimnazjum. Jedyną publiczną szkołą średnią jest Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych, składający się z Liceum ogólnokształcącego (położonego w centrum miasta przy ul. Tysiąclecia) oraz Zespołu Szkół Zawodowych (przy ul. Szkolnej). Istnieje także prywatne Centrum Edukacji MENTOR, w którego skład wchodzą: gimnazjum, licem ogólnokształcące oraz LO uzupełniające, Szkoła Policealna dla Dorosłych i Podlaski Ośrodek Kształcenia Nauczycieli.

W mieście funkcjonuje Biblioteka Publiczna oraz jej oddział dla dzieci i młodzieży, a także Filia Biblioteki Pedagogicznej CEN w Białymstoku.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. brata Alberta Chmilewskiego

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą:

Miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

Pomnik - Chwała poległym za Wolność i Ojczyznę
  • Pomnik "Chwała poległym za wolność i ojczyznę" w parku między ulicami Niepodległości i Wyzwolenia
  • Pomnik pamięci walczących, umarłych i cierpiących w czasie II wojny światowej z okazji 60 - lecia jej wybuchu, na skwerze miejskim przy ulicach Niepodległości i Wyzwolenia
  • Pomnik "Solidarności" przy ulicy Ełckiej
  • Kamień pamiątkowy z tablicą z okazji 90. urodzin papieża Jana Pawła II, przy SP nr 1
  • Głaz pamiątkowy z tablicą upamiętniający powstanie powiatu i budowę głównej ulicy Moniek (dawniej Manifestu Lipcowego), na skwerze miejskim przy skrzyżowaniu ulic Niepodległości i Tysiąclecia
  • Tablica pamiątkowa przywrócenia samorządu, na urzędzie przy ul. Słowackiego

Trwa budowa pomnika Jana Pawła II w pobliżu kościoła Matki Boskiej Częstochowskiej i św. Kazimierza.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Samorząd terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Od przywrócenia samorządu terytorialnego w Polsce Mońki są siedzibą gminy miejsko - wiejskiej, a od 1999 r. - także powiatu.

Burmistrzowie Moniek

  • Mirosław Paniczko (od 1990 do 1994)
  • Jan Stachurski (od 1994 do 1998)
  • Zbigniew Męczkowski, Komitet Wyborczy Akcja Wyborcza Solidarność (od 1998 do 2006)
  • Zbigniew Karwowski, Komitety Wyborcze Wyborców Samorządowe Porozumienie Prawicy (wybory 2006) oraz Chrześcijańskie Porozumienie Samorządowe (wybory 2010 i 2014) (kadencja od 2006).


W wyborach samorządowych w 2010 z miasta wybierano 10 radnych gminnych (na 15).

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

Jedynym honorowym obywatelem miasta i gminy został Kazimierz Wilczewski, duchowny rzymskokatolicki, kapelan Armii Krajowej[7]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. [Dokument elektroniczny]. T. 5, Województwo białostockie / Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. http://statlibr.stat.gov.pl/F/JIKGQ27TAU1SNJ2B38NHU152YUTU2NRCTCTDSC798GHQ8VHS5J-47259?func=full-set-set&set_number=144744&set_entry=000012&format=999.
  3. http://www.msm-monki.pl/o,firmie
  4. Józef Maroszek (historyk)|Józef Maroszek]], Arkadiusz Studniarek - Szkic historyczny miasta i gminy Mońki, ISBN 83-88097-82-2
  5. Józef Maroszek, Arkadiusz Studniarek - Szkic historyczny miasta i gminy Mońki, ISBN 83-88097-82-2.
  6. Czesław Gartych patronem skweru. Polskie Radio Białystok, 20.12.2012. [dostęp 2013-07-15].
  7. Józef Maroszek, Arkadiusz Studniarek, Szkic historyczny miasta i gminy Mońki.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]