Mocarstwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Mocarstwopaństwo, które ze względu na swój potencjał militarny oraz ekonomiczny (produkt narodowy brutto) pełni ważną rolę na świecie i potęgą, a zarazem siłami wpływów przewyższa inne państwa[1], wykazuje odpowiednią rolę, kreuje w znacznym stopniu stosunki międzynarodowe we wszelkich dziedzinach, posiada znaczne możliwości wewnętrzne (militarne, ekonomiczne etc.), w obu tych sferach wyraźnie górujące nad innymi państwami[a].

Typologia[edytuj | edytuj kod]

Kategorie mocarstw w stosunkach międzynarodowych:

     supermocarstwo

      wielkie mocarstwa

     mocarstwa regionalne

     małe (lokalne) mocarstwa

Hierarchia mocarstw świata – 4 kategorie (w oparciu m.in. o teorię zmiany siły)[2]:

  • mocarstwo dominujące – posiadające znaczne wpływy globalne oraz we wszystkich dziedzinach stosunków międzynarodowych, mające przewagę nad innymi mocarstwami (hegemonia). W 1944 ten typ państw został określony mianem supermocarstwa w odniesieniu do USA, ZSRR i Wielkiej Brytanii[3]; zaś po 1945 r. rzeczywistymi supermocarstwami pozostały: USA i ZSRR, gdyż w praktyce istnienie większej liczby supermocarstw od 2 jest niemożliwe.[4]
    Obecnie jedynym supermocarstwem pozostały USA, przez co są też określane jako hipermocarstwo.
    Według niektórych opinii pozycję drugiego potencjalnego („wschodzącego”) supermocarstwa osiągnęły – lub uczynią to w najbliższej przyszłości – Chiny[5][6] lub Unia Europejska[7].
Hierarchia mocarstw w formie piramidy[18]


Perspektywa historyczna[edytuj | edytuj kod]

W literaturze przedmiotu spotkać można następujące rozróżnienia między powyższymi kategoriami mocarstw w kolejnych latach:

  • mocarstwa światowe (world power) – dominujące nad światem:
  • globalne (wielkie) mocarstwa nowożytne (global power) – o globalnych wpływach:
    • Portugalia: 1492-1588;
    • Hiszpania: 1492-1808;
    • Francja: 1494-1815; 1830-
    • Anglia/Wielka Brytania: od 1588;
    • Niderlandy (Holandia): 1588-1784;
    • Rosja/ZSRR: od 1714-1991; od 2013[21]
    • USA: od 1865;
    • Niemcy: 1871-1945; od 1965 (RFN)
    • Japonia: 1905-1945, od 1968;
    • Chiny: po 1990.
  • nowożytne mocarstwa regionalne (regional power) – dominujące we własnym regionie:
    • Królestwo Polskie/Rzeczpospolita Obojga Narodów: 1364-1696;
    • Dania: 1397-1648;
    • Hiszpania: 1490-1648;
    • Francja: 1494-1945;
    • Anglia/Wielka Brytania: 1540-1945;
    • Austria[22]: 1515-1918;
    • Niderlandy (Holandia): 1590-1795;
    • Szwecja: 1613-1809;
    • Prusy/Niemcy: 1650-1945;
    • Włochy: 1870-1943[23]
    • Japonia: od 1875.

Witold Orłowski stosuje powyższe kategorie mocarstw i dowodzi, że w XX w. istniały następujące mocarstwa:

  1. supermocarstwa (pow. 20% ogólnego potencjału świata)
  2. światowe (powyżej 15% ogólnego potencjału świata): Wielka Brytania; USA; Niemcy
  3. wielkie (między 10 a 15%)
  4. regionalne (między 5 a 10%)[24]:
Ranga mocarstwa 1900 1939 2000
supermocarstwo - - USA, Unia Europejska[25]
mocarstwo światowe USA, Wielka Brytania, Niemcy USA, Wielka Brytania, Niemcy -
wielkie mocarstwo Rosja, Francja ZSRR Chiny, "Twarde jądro" UE[26]
mocarstwo regionalne Austro-Węgry Japonia, Francja, Włochy Rosja, Japonia, Indie
pozostałe[27] Chiny, Włochy, Japonia, Turcja Chiny, Polska, Brazylia Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Brazylia, Włochy


Główne mocarstwa świata w latach 1700-2020[28]

Mocarstwo 1700 1800 1875 1910 1935 1945 1990 2020
Turcja X - - - - - - -
Szwecja X - - - - - - -
Niderlandy X - - - - - - -
Hiszpania X - - - - - - -
Austro-Węgry X X X X - - - -
Francja X X X X X - - -
Wielka Brytania X X X X X - - -
Prusy/Niemcy - X X X X - - -
Rosja (I)/ZSRR/Rosja (II) X X X X X X X X
Włochy - - X X X - - -
Japonia - - - X X - - -
USA - - - X X X X X
Chiny - - - - - - X X

Angielski geograf Peter J. Taylor opisał geopolityczne porządki światowe jako względnie stabilne podziały władzy politycznej w skali globalnej. Uporządkował on państwa świata – i ich „kody geopolityczne” – w trójstopniowej hierarchii.
1. mocarstwa światowe, których kody geopolityczne obejmują cały glob
2. mocarstwa regionalne – definiują swoje interesy szerzej niż własne granice
3. pozostałe państwa – sytuacja lokalna warunkuje niemal całkowicie ich możliwości działania

Następnie dokonał periodyzacji XX wieku według porządków geopolitycznych. Przejście od porządku światowego w którym hegemonem była Wielka Brytania nastąpiła w latach 1904-1907. Dezintegracji hegemonii brytyjskiej towarzyszył awans Niemiec i Stanów Zjednoczonych do rangi mocarstw światowych. I i II wojna światowa były wojnami o schedę po Imperium Brytyjskim. Stany Zjednoczone w 1945-1947 stały się hegemonem światowym, lecz wyzwanie rzucił im ZSRR po czym nastąpiło przejście do geopolitycznego porządku światowej zimnej wojny, który załamał się w latach 1989-1991, kiedy to USA pozostały najpotężniejszym państwem świata[29].

Amerykański politolog Randall L. Schweller, profesor Uniwersytetu Stanowego Ohio, twórca „teorii równowagi interesów” wyróżnił dwie kategorie mocarstw:
1. bieguny (ang. poles) – są to państwa które mają potencjał militarny wyższy od połowy potencjału militarnego najsilniejszego państwa w systemie
2. mniejsze mocarstwa (ang: Lesser Great Powers)[30].

Rok Liczba
biegunów
Mocarstwa-bieguny Mniejsze mocarstwa
1890 5 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1900 4 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja, Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1913 4 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja, Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1925 1 USA Niemcy, Wielka Brytania, ZSRR, Francja, Włochy, Japonia
1934 2 USA, ZSRR Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia
1939 4 USA, ZSRR, Niemcy, Wielka Brytania Francja, Włochy, Japonia
1941 3 USA, Niemcy, ZSRR Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia
1950 2 USA, ZSRR Wielka Brytania, RFN, Francja, Japonia
1980 2 USA, ZSRR Japonia, RFN, Wielka Brytania, Francja,

Podobny podział przyjęto sporządzając listę głównych mocarstw i pretendentów do hegemonii globalnej w latach 1895-1985.[31]

Państwo główne mocarstwo globalny pretendent
Austro-Węgry 1895-1918 -
Francja 1895-1940 1945-1985 1895-1940
Wielka Brytania 1895-1985 1895-1945
Niemcy
(w tym RFN)
1895-1918; 1925-1945
(1965-1985)
1895-1945
Rosja/
ZSRR
1895-1917
1922-1985
1895-1985
Włochy 1895-1943 -
Stany Zjednoczone 1895-1985 1945-1985
Japonia 1895-1945 (1965-1985)
Chiny 1950-1985

Najsilniejsze mocarstwa świata[edytuj | edytuj kod]

Według kryterium siły państwa badacze wyróżniają okresy dominacji danego mocarstwa. Jest to państwo które w danym okresie dysponowało najwyszym wskaźnikiem siły opartym o czynniki ekonomiczne, demograficzne i militarne.[32]


Mocarstwa współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Saul Coehen opisał system międzynarodowy również jako hierarchię 5 rang państw[33]:

1. mocarstwa globalne: USA, Rosja, Unia Europejska, Chiny i Japonia[34].

2. mocarstwa regionalne – o wpływach regionalnych, dzielą się na trzy kategorie:

2.1. wysoka: – możliwość ingerencji poza własnym regionem: Indie, Brazylia, Kanada, Australia, Turcja, Iran, Nigeria, Izrael, RPA

2.2. środkowa: Indonezja, Pakistan, Egipt, Korea Południowa, Tajwan, Meksyk, Wietnam

2.3. niska: Irak, Polska, Algieria, Tajlandia, Argentyna, Ukraina

3. potencjalni rywale mocarstw regionalnych: Arabia Saudyjska, Etiopia, Kuba, Angola, Syria, Chile, Kolumbia, Wenezuela, Libia, Korea Północna, Malezja, Zimbabwe, Wybrzeże Kości Słoniowej, Węgry

4 – państwa mające wpływ jedynie na bezpośrednich sąsiadów – np. Sudan, Ekwador, Zambia, Maroko, Tunezja

5 – państwa mające znaczenie marginalne (skupione jedynie na własnych sprawach wewnętrznych) – np. Nepal

Cztery piętra siły globalnej

Podobną jak Coehen typologię zastosował w 1999 r. Samuel Huntington[35]

1. mocarstwo światowe – USA, zajmujące czołową pozycję we wszystkich dziedzinach (ekonomicznej, wojskowej, dyplomatycznej, ideologicznej, technologicznej i kulturalnej) i jako jedyny kraj mające globalne interesy.

2. mocarstwa regionalne – dominujące w ważnych strefach, których interesy i możliwości nie mają jednak zasięgu globalnego:

3. drugorzędne mocarstwa regionalne – o mniejszych wpływach, znajdujące się w konflikcie z dominującymi mocarstwami regionalnymi:

W Afryce nie ma żadnego drugorzędnego mocarstwa.

4. Na najniższym poziomie znajdują się wszystkie inne państwa, przy czym niektóre z nich są całkiem ważne, ale w globalnej strukturze mocarstwowej nie odgrywają roli porównywanej z krajami z trzech pierwszych pięter.


Typologia mocarstw ze z względu na zasięg i zakres ich działalności[36]

  • mocarstwa uniwersalne, zdolne do działań w skali globalnej we wszystkich we wszystkich dziedzinach stosunków zewnętrznych, np. USA
  • mocarstwa selektywne, zdolne do działań w skali globalnej w jednej dziedzinie lub regionie.

Dzielą się na dwie podkategorie:


Wielka Szachownica.

Zbigniew Brzeziński w swojej koncepcji „Wielkiej Szachownicy dzieli mocarstwa działające na obszarze Eurazji na następujące grupy:

1. Stany Zjednoczone – jedyny globalny hegemon.

2. Globalni gracze prowadzący zaangażowaną, aktywną politykę. Należą do nich – Francja, Niemcy, Rosja, Chiny, Indie.

3. Państwa bardzo ważne, ale mniej aktywne na arenie globalnej (ściśle regionalne): Wielka Brytania, Japonia, Indonezja

Oprócz tych typów mocarstw istnieją też inne ważne państwa Państwa określane jako „sworznie geopolitycznie” (geopolitical pivots), o których statusie decyduje położenie geograficzne oraz zasoby surowców: Turcja i Iran – które również same starają się prowadzić aktywną politykę geostrategiczną, lecz mają ograniczone możliwości, oraz Ukraina, Azerbejdżan, Korea Południowa.


Przeczytaj również: Siła państwa

Trójpłaszczyznowa szachownica

Joseph Nye – amerykański politolog i pracownik instytucji związanych z polityką międzynarodową opisał współczesne relacje międzynarodowe jako „trójpłaszczyznową szachownicę”[37]:

1. W wymiarze geostrategicznym główną rolę pełnią Stany Zjednoczone jako supermocarstwo, pozostali to wielkie mocarstwa o aspiracjach globalnych np.: Unia Europejska, Chiny, Rosja, Japonia czy Indie.

2. W wymiarze geoekonomicznym: główną rolę odgrywa triada: USA – Unia Europejska – Azja Wschodnia (Chiny i Japonia), pozostali to transnarodowe korporacje lub międzynarodowe instytucje finansowe.

3. „Miękka siła” (soft power) – główną rolę odgrywa triada: Unia Europejska – Japonia – USA, pozostałymi są: transnarodowe korporacje, międzynarodowe instytucje finansowe, ugrupowania religijne oraz organizacje pozarządowe.


"Megaprzestrzenie"

Koncepcja "megaprzestrzeni" (ang. megaspaces), zaproponowana została przez Prof. Antoniego Kuklińskiego w ramach cyklu badań nad rozwojem regionalnym i regionalnym porządkiem świata w XXI wieku. Autor koncepcji wskazał na atrybuty obszarów geograficznych pozwalające na definiowanie ich mianem megaprzestrzeni, obejmujące m.in. potencjał demograficzny, gospodarczy, polityczny, naukowy, kulturowy, czy militarny, rozpoznawany wyraźnie w skali globalnej. Funkcję megaprzestrzeni spełnia sześć potęg ponadregionalnych: USA, Chiny, Unia Europejska, Rosja, Indie i Brazylia. [38][39][40]


Znaczenie Stolicy Apostolskiej Szczególną rolę – jeśli chodzi o pozycję w stosunkach międzynarodowych w przybliżeniu równą wielkim mocarstwom – odgrywa Stolica Apostolska/Watykan[41], dzięki międzynarodowemu znaczeniu Papieża jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego, a także wpływowej dyplomacji.

Status mocarstwa[edytuj | edytuj kod]

1. Stali członkowie RB ONZ Na podstawie art. 23 i 27 Karty Narodów Zjednoczonych status mocarstwa przysługuje stałym członkom Rady Bezpieczeństwa ONZ mającym prawo weta:

Jawne zabiegi o uzyskanie podobnego uprzywilejowania prowadzą od lat 90. XX wieku: Niemcy i Japonia, jako państwa przegrane w II wojnie światowej.

2. G-13. Innym gremium zrzeszającym kraje określane mianem „mocarstw” jest G8+5,zwana inaczej „G-13”. W jej skład wchodzą państwa uczestniczące w obradach grupy G8 – 8 najbardziej wpływowych państw świata:

oraz 5 wschodzących potęg gospodarczych:

3.Mocarstwa nuklearne Do grupy mocarstw nuklearnych zalicza się jedynie państwa dysponujące bronią nuklearną. Arsenał nuklearny państw w 2009 r. (liczba głowic):

  • od 1945 – USA – 10.000 głowic (w dniu 4.05.2010 r. amerykańskie Ministerstwo Obrony ogłosiło, że posiada 5113 głowic nuklearnych)
  • od 1949 – Rosja – 16.000
  • od 1952 – Wielka Brytania – 160
  • od 1960 – Francja – 350
  • od 1964 – Chiny – 200
  • od 1974 – Indie – 160
  • od 1979 – Izrael – 150
  • od 1998 – Pakistan – 50
  • od 2006 – Korea Północna – 15

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło mocarstwo w Wikisłowniku

Uwagi

  1. Tamże.

Przypisy

  1. Stosunki międzynarodowe red. T. Łoś Nowak, Zakamycze 2002 s. 221.
  2. J. Kugler, Abramo F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation.
  3. William Fox: The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union – Their Responsibility for Peace zob: http://www.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf, s. 5.
  4. Opinia Witold Orłowskiego - Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku
  5. Chiny jak II Rzesza. Podobieństwa i różnice – Najwyższy Czas! online.
  6. China: Emerging superpower.
  7. http://europaazja.bblog.pl/wpis,jak;opisac;dzisiejszy;lad;miedzynarodowy,13083.html/ Parag Khanna: Pożegnanie z hegemonią.
  8. J. Kugler, A.F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation, s. 173.
  9. SJIR: China an Emerging Superpower?.
  10. Według kryterium c.n. 10% tonażu sił morskich względem całego świata, operujacych na więcej niż 1 oceanie. A. Gałganek: Zmiana w globalnym systemie międzynarodowym. supercykle i wojna hegemoniczna, Poznań 1992, s. 14.
  11. http://www.geopolityka.org/index.php/komentarze/995-cykle-hegemoniczne-i-kolejna-wojna-swiatowa Cykle hegemoniczne i kolejna wojna światowa.
  12. „główni potencjalni rywale USA – Chiny, Rosja, Japonia i Niemcy” http://niniwa22.cba.pl/mocarstwonawieki.htm STEPHEN G. BROOKS, WILLIAM C. WOHLFORTH Mocarstwo na wieki.
  13. https://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/957/1/Trójpłaszczyznowa%20Szachownica.pdf D. Miłoszewska: Trójpłaszczyznowa szachownica (tabela, s. 72).
  14. http://www.konserwatyzm.pl/artykul/2431/klotnie-w-chimerykanskiej-rodzinie Stanisław A. Niewiński: Kłótnie w „chimerykańskiej” rodzinie.
  15. Alumna Analyzes Brazil’s Emergence | The Cornell Daily Sun.
  16. While the US Looks Eastward Brazil Is Emerging as a Nuclear Superpower.
  17. Brazil is becoming an economic and political superpower.
  18. (za: Power transitions: Strategies for 21th century,s. 10.
  19. http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/76468,swiat-po-ameryce.html R.N. Haas: Świat po Ameryce.
  20. K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490-1990, s. 20 na podstawie: George Modelski: (Long Cycles in World Politics, 1987).
  21. http://www.winnipegfreepress.com/opinion/analysis/russia-steadily-re-emerging-as-a-global-power-223585331.html Russia steadily re-emerging as a global power
  22. (Imperium Habsburgów, Cesarstwo Austrii, Austro-Węgry).
  23. http://books.google.pl/books?id=omAaTriUp0kC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490-1990, s. 28.
  24. Orłowski Witold: Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku. Wydawnictwo OPEN, 2006.
  25. łączny potencjał państw członkowskich UE
  26. Niemcy, Francja, Państwa Beneluksu - gotowe na sciślejszą integrację w ramach UE. W tabeli mają potencjał 10 wystarczający do pełnienia roli mocarstwa wielkiego, choć autor na mapie klasyfikuje je jako mocarstwo regionalne
  27. państwa mieszczące się w 1 dziesiątce najsilniejszych państw świata, jednakże poniżej rangi mocarstwa regionalnego
  28. Międzynarodowe stosunki polityczne,s. 90 na podstawie: K. Waltz (1979): Theory of international Politics, Reading , 162
  29. Peter J. Taylor: Geopolitische Weltordnung, Welttrends 4/1994,s. 25-37, za: Stańczyk 1/1995, s. 75.
  30. http://library.northsouth.edu/Upload/Deadly%20Imbalances.pdf R.L. Schweller: Deadly Imbalances Tripolarity and Hitler’s Strategy of World Conquest, s. 52, 74.
  31. http://www.press.umich.edu/pdf/0472112872-ch2.pdf Major Powers and Global Contenders, s. 46
  32. http://books.google.pl/books?id=DV5Dg68TLhEC&pg=PA335&dq=per+cent+shares+of+power+in+central+systems&hl=pl&sa=X&ei=2d3zUcnEL82ChQfxjYBw&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=per%20cent%20shares%20of%20power%20in%20central%20systems&f=false Handbook of War Studies Two,s. 335 za: Doran, Parsons, 1980
  33. Saul Bernard Cohen: Geopolitics of the world system (2003) str. 46-48.
  34. Wcześniej te mocarstwa, lub ich poprzedników (ZSRR – Rosji i Europa Zachodnia – Unii Europejskiej) wymienił – jako wiodące w przyszłości – prezydent USA Richard Nixon w 1971 USA, ZSRR, Europa Zachodnia, Chiny i Japonia http://fakty.interia.pl/new-york-times/news/jak-nixon-przepowiedzial-przyszlosc,1666537,6806 Jak Nixon przepowiedział przyszłość.
  35. Samuel P. Huntington. Duże, większe, największe. Polityka 49/1999, s. 20-21.
  36. M. Dobroczyński, J. Stefanowicz. Polityka Zagraniczna, PWN, Warszawa 1984.
  37. https://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/957/1/Tr%C3%B3jp%C5%82aszczyznowa%20Szachownica.pdf: Dorota Miłoszewska: Trójpłaszczyznowa szachownica s. 69-73.
  38. http://www.pte.pl/pliki/2/1/Tezy%20J.%20Kotrasinski.pdf Megaprzestrzenie XXI wieku – perspektywa porównawcza
  39. : P. Artymowska, A. Kukliński, P. Żuber [Eds.]: Reconfiguration of the Global Scene and the Megaspaces of the XXI Century. Ministry of Regional Development, Warsaw, Poland, 2012.
  40. http://www.studreg.uw.edu.pl/pdf/sril%202004/kuklinl_3_2004.pdf Antoni Kukliński: Przestrzeń globalna – przestrzeń Europy – przestrzen Polski. Wyzwania XXI wieku (artykuł dyskusyjny)
  41. Stolica Apostolska i Państwo Watykańskie formalnie stanowią dwa odrębne podmioty prawa międzynarodowego połączone unią personalna i funkcjonalną. Właściwie znaczenie międzynarodowe posiada Stolica Apostolska która utrzymuje stosunki dyplomatyczne z państwami, zaś Watykan jako państwo posiadające własne terytorium ma gwarantować niezależność Papieża od jakiejkolwiek władzy świeckiej http://www.wieczernik.oaza.pl/artykul.php?aid=834. Opinie o globalnej roli Stolicy Apostolskiej: http://wpolityce.pl/view/5197/Wniosek_po_WikiLeaks___W_wielu_istotnych_kwestiach_Amerykanie_uwazaja_Watykan_za_najlepiej_poinformowany_.html; http://www.kssm.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=258%3Adywizje-papieza&catid=22%3Aprojekty-badawcze&Itemid=51&lang=pl&limitstart=2; Watykan (...) wywiera ogromny wpływ na kulturę, życie duchowe, polityczne i społeczno-ekonomiczne w skali całego świata, porównywalny jedynie z oddziaływaniem wielkich mocarstw. http://stosunki-miedzynarodowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=598:minipastwo&catid=60:m&Itemid=92.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]