Mocarstwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Mocarstwo – państwo, które ze względu na swój potencjał militarny oraz ekonomiczny (produkt narodowy brutto) pełni ważną rolę na świecie i potęgą, a zarazem siłami wpływów przewyższa inne państwa[1], wykazuje odpowiednią rolę, kreuje w znacznym stopniu stosunki międzynarodowe we wszelkich dziedzinach, posiada znaczne możliwości wewnętrzne (militarne, ekonomiczne etc.), w obu tych sferach wyraźnie górujące nad innymi państwami[a].

Spis treści

Typologia [edytuj]

Kategorie mocarstw w stosunkach międzynarodowych:

     supermocarstwo

      wielkie mocarstwa

     mocarstwa regionalne

     małe (lokalne) mocarstwa

Hierarchia mocarstw świata – 4 kategorie (w oparciu m.in. o teorię zmiany siły)[2]:

  • mocarstwo dominujące – posiadające znaczne wpływy globalne oraz we wszystkich dziedzinach stosunków międzynarodowych, mające przewagę nad innymi mocarstwami (hegemonia). W 1944 ten typ państw został określony mianem supermocarstwa w odniesieniu do USA, ZSRR i Wielkiej Brytanii[3]; zaś po 1945 r. supermocarstwami pozostały: USA i ZSRR. Obecnie zaś jedynym supermocarstwem pozostały USA, przez co są też określane jako hipermocarstwo.
    Według niektórych opinii pozycję drugiego potencjalnego („wschodzącego”) supermocarstwa osiągnęły – lub uczynią to w najbliższej przyszłości – Chiny[4][5] oraz Unia Europejska[6].
Hierarchia mocarstw w formie piramidy[17]

Perspektywa historyczna [edytuj]

W literaturze przedmiotu spotkać można następujące rozróżnienia między powyższymi kategoriami mocarstw w kolejnych latach:

Witold Orłowski stosuje powyższe kategorie mocarstw i dowodzi, że w XX w. istniały następujące mocarstwa[22]:

  1. światowe (powyżej 15% ogólnego potencjału świata): Wielka Brytania; USA; Niemcy
  2. wielkie (między 10 a 15%): Rosja; Francja
  3. regionalne (między 5 a 10%): Austro-Węgry
  1. światowe: Wielka Brytania; USA; Niemcy
  2. wielkie: ZSRR
  3. regionalne: Francja; Japonia; Włochy
  1. supermocarstwo (pow. 20% ogólnego potencjału świata): USA
  2. światowe – Unia Europejska (łączny potencjał państw członkowskich UE)
  3. wielkie: Chiny,
  4. regionalne: Rosja; Japonia; Indie

Angielski geograf Peter J. Taylor opisał geopolityczne porządki światowe jako względnie stabilne podziały władzy politycznej w skali globalnej. Uporządkował on państwa świata – i ich „kody geopolityczne” – w trójstopniowej hierarchii.
1. mocarstwa światowe, których kody geopolityczne obejmują cały glob
2. mocarstwa regionalne – definiują swoje interesy szerzej niż własne granice
3. pozostałe państwa – sytuacja lokalna warunkuje niemal całkowicie ich możliwości działania

Następnie dokonał periodyzacji XX wieku według porządków geopolitycznych. Przejście od porządku światowego w którym hegemonem była Wielka Brytania nastąpiła w latach 1904-1907. Dezintegracji hegemonii brytyjskiej towarzyszył awans Niemiec i Stanów Zjednoczonych do rangi mocarstw światowych. I i II wojna światowa były wojnami o schedę po Imperium Brytyjskim. Stany Zjednoczone w 1945-1947 stały się hegemonem światowym, lecz wyzwanie rzucił im ZSRR po czym nastąpiło przejście do geopolitycznego porządku światowej zimnej wojny, który załamał się w latach 1989-1991, kiedy to USA pozostały najpotężniejszym państwem świata[23].

Amerykański politolog Randall L. Schweller, profesor Uniwersytetu Stanowego Ohio, twórca „teorii równowagi interesów” wyróżnił dwie kategorie mocarstw:
1. bieguny (ang. poles) – są to państwa które mają potencjał militarny wyższy od połowy potencjału militarnego najsilniejszego państwa w systemie
2. mniejsze mocarstwa (ang: Lesser Great Powers)[24].

Rok Liczba
biegunów		 Mocarstwa-bieguny Mniejsze mocarstwa
1890 5 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1913 4 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja, Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1925 1 USA Niemcy, Wielka Brytania, ZSRR, Francja, Włochy, Japonia
1934 2 USA, ZSRR Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia
1939 4 USA, ZSRR, Niemcy, Wielka Brytania Francja, Włochy, Japonia
1941 3 USA, Niemcy, ZSRR Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia
1950 2 USA, ZSRR Wielka Brytania, RFN, Francja, Japonia
1980 2 USA, ZSRR Japonia, RFN, Wielka Brytania, Francja,

Mocarstwa współcześnie [edytuj]

Saul Coehen opisał system międzynarodowy również jako hierarchię 5 rang państw[25]:

1. mocarstwa globalne: USA, Rosja, Unia Europejska, Chiny i Japonia[26].

2. mocarstwa regionalne – o wpływach regionalnych, dzielą się na trzy kategorie:

2.1. wysoka: – możliwość ingerencji poza własnym regionem: Indie, Brazylia, Kanada, Australia, Turcja, Iran, Nigeria, Izrael, RPA

2.2. środkowa: Indonezja, Pakistan, Egipt, Korea Południowa, Tajwan, Meksyk, Wietnam

2.3. niska: Irak, Polska, Algieria, Tajlandia, Argentyna, Ukraina

3. potencjalni rywale mocarstw regionalnych: Arabia Saudyjska, Etiopia, Kuba, Angola, Syria, Chile, Kolumbia, Wenezuela, Libia, Korea Północna, Malezja, Zimbabwe, Wybrzeże Kości Słoniowej, Węgry

4 – państwa mające wpływ jedynie na bezpośrednich sąsiadów – np. Sudan, Ekwador, Zambia, Maroko, Tunezja

5 – państwa mające znaczenie marginalne (skupione jedynie na własnych sprawach wewnętrznych) – np. Nepal

Cztery piętra siły globalnej

Podobną jak Coehen typologię zastosował w 1999 r. Samuel Huntington[27]

1. mocarstwo światowe – USA, zajmujące czołową pozycję we wszystkich dziedzinach (ekonomicznej, wojskowej, dyplomatycznej, ideologicznej, technologicznej i kulturalnej) i jako jedyny kraj mające globalne interesy.

2. mocarstwa regionalne – dominujące w ważnych strefach, których interesy i możliwości nie mają jednak zasięgu globalnego:

3. drugorzędne mocarstwa regionalne – o mniejszych wpływach, znajdujące się w konflikcie z dominującymi mocarstwami regionalnymi:

W Afryce nie ma żadnego drugorzędnego mocarstwa.

4. Na najniższym poziomie znajdują się wszystkie inne państwa, przy czym niektóre z nich są całkiem ważne, ale w globalnej strukturze mocarstwowej nie odgrywają roli porównywanej z krajami z trzech pierwszych pięter.

Typologia mocarstw ze z względu na zasięg i zakres ich działalności[28]

  • mocarstwa uniwersalne, zdolne do działań w skali globalnej we wszystkich we wszystkich dziedzinach stosunków zewnętrznych, np. USA
  • mocarstwa selektywne, zdolne do działań w skali globalnej w jednej dziedzinie lub regionie.

Dzielą się na dwie podkategorie:

Wielka Szachownica.

Zbigniew Brzeziński w swojej koncepcji „Wielkiej Szachownicy dzieli mocarstwa działające na obszarze Eurazji na następujące grupy:

1. Stany Zjednoczone – jedyny globalny hegemon.

2. Globalni gracze prowadzący zaangażowaną, aktywną politykę. Należą do nich – Francja, Niemcy, Rosja, Chiny, Indie.

3. Państwa bardzo ważne, ale mniej aktywne na arenie globalnej (ściśle regionalne): Wielka Brytania, Japonia, Indonezja

Oprócz tych typów mocarstw istnieją też inne ważne państwa Państwa określane jako „sworznie geopolitycznie” (geopolitical pivots), o których statusie decyduje położenie geograficzne oraz zasoby surowców: Turcja i Iran – które również same starają się prowadzić aktywną politykę geostrategiczną, lecz mają ograniczone możliwości, oraz Ukraina, Azerbejdżan, Korea Południowa.

Przeczytaj również: Siła państwa

Trójpłaszczyznowa szachownica

Joseph Nye – amerykański politolog i pracownik instytucji związanych z polityką międzynarodową opisał współczesne relacje międzynarodowe jako „trójpłaszczyznową szachownicę”[29]:

1. W wymiarze geostrategicznym główną rolę pełnią Stany Zjednoczone jako supermocarstwo, pozostali to wielkie mocarstwa o aspiracjach globalnych np.: Unia Europejska, Chiny, Rosja, Japonia czy Indie.

2. W wymiarze geoekonomicznym: główną rolę odgrywa triada: USA – Unia Europejska – Azja Wschodnia (Chiny i Japonia), pozostali to transnarodowe korporacje lub międzynarodowe instytucje finansowe.

3. „Miękka siła” (soft power) – główną rolę odgrywa triada: Unia Europejska – Japonia – USA, pozostałymi są: transnarodowe korporacje, międzynarodowe instytucje finansowe, ugrupowania religijne oraz organizacje pozarządowe.

Znaczenie Stolicy Apostolskiej Szczególną rolę – jeśli chodzi o pozycję w stosunkach międzynarodowych w przybliżeniu równą wielkim mocarstwom – odgrywa Stolica Apostolska/Watykan[30], dzięki międzynarodowemu znaczeniu Papieża jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego, a także wpływowej dyplomacji.

Status mocarstwa [edytuj]

1. Stali członkowie RB ONZ Na podstawie art. 23 i 27 Karty Narodów Zjednoczonych status mocarstwa przysługuje stałym członkom Rady Bezpieczeństwa ONZ mającym prawo weta:

Jawne zabiegi o uzyskanie podobnego uprzywilejowania prowadzą od lat 90. XX wieku: Niemcy i Japonia, jako państwa przegrane w II wojnie światowej.

2. G-13. Innym gremium zrzeszającym kraje określane mianem „mocarstw” jest G8+5,zwana inaczej „G-13”. W jej skład wchodzą państwa uczestniczące w obradach grupy G8 – 8 najbardziej wpływowych państw świata:

oraz 5 wschodzących potęg gospodarczych:

3.Mocarstwa nuklearne Do grupy mocarstw nuklearnych zalicza się jedynie państwa dysponujące bronią nuklearną. Arsenał nuklearny państw w 2009 r. (liczba głowic):

  • od 1945 – USA – 10.000 głowic (w dniu 4.05.2010 r. amerykańskie Ministerstwo Obrony ogłosiło, że posiada 5113 głowic nuklearnych)
  • od 1949 – Rosja – 16.000
  • od 1952 – Wielka Brytania – 160
  • od 1960 – Francja – 350
  • od 1964 – Chiny – 200
  • od 1974 – Indie – 160
  • od 1979 – Izrael – 150
  • od 1998 – Pakistan – 50
  • od 2006 – Korea Północna – 15

Zobacz też [edytuj]

Uwagi

  1. ↑ Tamże.

Przypisy

  1. ↑ Stosunki międzynarodowe red. T. Łoś Nowak, Zakamycze 2002 s. 221.
  2. ↑ J. Kugler, Abramo F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation.
  3. ↑ William Fox: The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union – Their Responsibility for Peace zob: http://www.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf, s. 5.
  4. ↑ Chiny jak II Rzesza. Podobieństwa i różnice – Najwyższy Czas! online.
  5. ↑ China: Emerging superpower.
  6. ↑ http://europaazja.bblog.pl/wpis,jak;opisac;dzisiejszy;lad;miedzynarodowy,13083.html/ Parag Khanna: Pożegnanie z hegemonią.
  7. ↑ J. Kugler, A.F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation, s. 173.
  8. ↑ SJIR: China an Emerging Superpower?.
  9. ↑ Według kryterium c.n. 10% tonażu sił morskich względem całego świata, operujacych na więcej niż 1 oceanie. A. Gałganek: Zmiana w globalnym systemie międzynarodowym. supercykle i wojna hegemoniczna, Poznań 1992, s. 14.
  10. ↑ http://www.geopolityka.org/index.php/komentarze/995-cykle-hegemoniczne-i-kolejna-wojna-swiatowa Cykle hegemoniczne i kolejna wojna światowa.
  11. ↑ „główni potencjalni rywale USA – Chiny, Rosja, Japonia i Niemcy” http://niniwa2.cba.pl/mocarstwonawieki.htm STEPHEN G. BROOKS, WILLIAM C. WOHLFORTH Mocarstwo na wieki.
  12. ↑ https://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/957/1/Trójpłaszczyznowa%20Szachownica.pdf D. Miłoszewska: Trójpłaszczyznowa szachownica (tabela, s. 72).
  13. ↑ http://www.konserwatyzm.pl/artykul/2431/klotnie-w-chimerykanskiej-rodzinie Stanisław A. Niewiński: Kłótnie w „chimerykańskiej” rodzinie.
  14. ↑ Alumna Analyzes Brazil’s Emergence | The Cornell Daily Sun.
  15. ↑ While the US Looks Eastward Brazil Is Emerging as a Nuclear Superpower.
  16. ↑ Brazil is becoming an economic and political superpower.
  17. ↑ (za: Power transitions: Strategies for 21th century,s. 10.
  18. ↑ http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/76468,swiat-po-ameryce.html R.N. Haas: Świat po Ameryce.
  19. ↑ K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490-1990, s. 20 na podstawie: George Modelski: (Long Cycles in World Politics, 1987).
  20. ↑ (Imperium Habsburgów, Cesarstwo Austrii, Austro-Węgry).
  21. ↑ http://books.google.pl/books?id=omAaTriUp0kC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490-1990, s. 28.
  22. ↑ Orłowski Witold: Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku. Wydawnictwo OPEN, 2006.
  23. ↑ Peter J. Taylor: Geopolitische Weltordnung, Welttrends 4/1994,s. 25-37, za: Stańczyk 1/1995, s. 75.
  24. ↑ http://library.northsouth.edu/Upload/Deadly%20Imbalances.pdf R.L. Schweller: Deadly Imbalances Tripolarity and Hitler’s Strategy of World Conquest, s. 52, 74.
  25. ↑ Saul Bernard Cohen: Geopolitics of the world system (2003) str. 46-48.
  26. ↑ Wcześniej te mocarstwa, lub ich poprzedników (ZSRR – Rosji i Europa Zachodnia – Unii Europejskiej) wymienił – jako wiodące w przyszłości – prezydent USA Richard Nixon w 1971 USA, ZSRR, Europa Zachodnia, Chiny i Japonia http://fakty.interia.pl/new-york-times/news/jak-nixon-przepowiedzial-przyszlosc,1666537,6806 Jak Nixon przepowiedział przyszłość.
  27. ↑ Samuel P. Huntington. Duże, większe, największe. Polityka 49/1999, s. 20-21.
  28. ↑ M. Dobroczyński, J. Stefanowicz. Polityka Zagraniczna, PWN, Warszawa 1984.
  29. ↑ https://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/957/1/Tr%C3%B3jp%C5%82aszczyznowa%20Szachownica.pdf: Dorota Miłoszewska: Trójpłaszczyznowa szachownica s. 69-73.
  30. ↑ Stolica Apostolska i Państwo Watykańskie formalnie stanowią dwa odrębne podmioty prawa międzynarodowego połączone unią personalna i funkcjonalną. Właściwie znaczenie międzynarodowe posiada Stolica Apostolska która utrzymuje stosunki dyplomatyczne z państwami, zaś Watykan jako państwo posiadające własne terytorium ma gwarantować niezależność Papieża od jakiejkolwiek władzy świeckiej http://www.wieczernik.oaza.pl/artykul.php?aid=834. Opinie o globalnej roli Stolicy Apostolskiej: http://wpolityce.pl/view/5197/Wniosek_po_WikiLeaks___W_wielu_istotnych_kwestiach_Amerykanie_uwazaja_Watykan_za_najlepiej_poinformowany_.html; http://www.kssm.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=258%3Adywizje-papieza&catid=22%3Aprojekty-badawcze&Itemid=51&lang=pl&limitstart=2; Watykan (...) wywiera ogromny wpływ na kulturę, życie duchowe, polityczne i społeczno-ekonomiczne w skali całego świata, porównywalny jedynie z oddziaływaniem wielkich mocarstw. http://stosunki-miedzynarodowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=598:minipastwo&catid=60:m&Itemid=92.

Linki zewnętrzne [edytuj]

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Mocarstwo&oldid=36064006”