Mojżesz Hess

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mojżesz Hess
Moses Moritz Hess
משה הס
Mojżesz Hess
Data i miejsce urodzenia 21 czerwca 1812
Bonn
Data i miejsce śmierci 6 kwietnia 1875
Paryż
Zawód pisarz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Moses Hess w Wikicytatach
Portret Mojżesza Hessa z 1846 roku
Grób Mojżesza Hessa

Mojżesz Hess (ur. 21 czerwca 1812 w Bonn, zm. 6 kwietnia 1875 w Paryżu) [1][2][3]niemiecki pisarz i filozof żydowskiego pochodzenia, ideolog ruchu socjalistycznego w Europie. Prekursor syjonizmu i ojciec syjonizmu socjalistycznego.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Mojżesz urodził się w Bonn w istniejącym wówczas Związku Reńskim zależnym od Cesarstwa Francuskiego. Jego ojciec był ordynowanym rabinem, jednak nie pracował w tym zawodzie. W 1817 roku rodzina Hessa przeprowadziła się do Kolonii, ale po krótkim czasie powróciła do Bonn. Jego dziadek dał mu tradycyjne religijne wychowanie żydowskie[4]. W 1826 roku rodzice ponownie przeprowadzili się do Kolonii, gdzie młody 14-letni Hess otrzymał ogólne świeckie wykształcenie. W okresie dojrzewania zaangażował się w działalność radykalnego ruchu i w okresie tym używał imienia Moritz. Później jednak powrócił do hebrajskiego imienia Mojżesz, aby podkreślić swój związek z judaizmem. W 1830 roku rozpoczął studia filozofii na Uniwersytecie w Bonn. Studiów nie ukończył[2].

Działalność socjalistyczna[edytuj | edytuj kod]

Po przerwaniu studiów Hess zajął się pisarstwem i założył jedną z pierwszych socjalistycznych gazet codziennych w Kolonii. W 1837 roku wydał swoją pierwszą książkę zatytułowaną "Święta Historia Ludzkości. Młody Spinoza" (niem. Geschichte der Heilige Menschheit. Von Spinozas Junger einem). Przedstawił w niej oryginalną interpretację filozofii Spinozy. Jego przełomowa koncepcja zwracała uwagę na moralne podstawy życia politycznego. Podstawy tej koncepcji wynikały z tradycyjnego żydowskiego wychowania Hessa i opierały się na ustawodawstwie prawa mojżeszowego (np. ustawowe dni odpoczynku w szabat i rok jubileuszowy, który wyrównywał społeczne nierówności i wyzwalał z długów). Hess uważał, że chrześcijaństwo doprowadziło do zerwania więzi między państwem a moralnością ("... Oddajcie więc Cezarowi to, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga."[a]). Inspirowany przez Spinozę, Hess proponował powrót do moralnego wymiaru życia społecznego. W ten sposób wpisywał się w grono ideologów ruchu socjalistycznego w Europie. W 1841 roku opublikował drugą książkę pt. "Europejska Triarchia" (niem. Die Europäische Triarchie), w której zaproponował integrację europejskiego ruchu dążącego do radykalnych zmian - była to więc wczesna koncepcja utworzenia czegoś w formie Unii Europejskiej, w której swobodnie mogliby działać brytyjscy, francuscy i niemieccy radykjalni działacze socjalistyczni). Paradoksem jest, że socjalistyczne poglądy Hessa zostały opublikowane po raz pierwszy w Niemczech, a potrzeba żydowskiej jedności narodowej została wyrażona w postaci integracji europejskiej. Natomiast potrzeba wprowadzenia rewolucyjnych i socjalistycznych zmian społecznych miała podstawę w Mojżeszu.

Hess był jednym z pierwszych ideologów socjalizmu w Niemczech. Na początku lat 40. XIX wieku założył czasopismo w którym publikował swoje artykuły społeczne. Wraz z upływem czasu stawały się one coraz bardziej socjalistyczne. Opowiadał się za żydowską integracją w uniwersalnym socjalistycznym ruchu. Był przyjacielem i współpracownikiem Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Nie przyjął jednak nigdy socjalizmu naukowego z teorią materializmu. Hess nieustannie starał się połączyć idee socjalizmu z filozofią Spinozy. Dzięki jego staraniom Engels "nawrócił" się na komunizm, a także przedstawił Marksowi problemy socjalne i ekonomiczne ówczesnych czasów. Odegrał ważną rolę w transformacji heglowskiej teorii dialektycznego idealizmu w materializm dialektyczny Marksa. Hess był prawdopodobnie autorem kilku "marksowskich" sloganów i idei, takich jak określenie religii jako "opium ludu" (autorstwo tej maksymy przypisuje się jednak częściej Heinrichowi Heinemu). Później Hess wykazywał więcej krytycyzmu wobec idei bazowania całej historii na zależnościach ekonomicznych i walce klas, upatrując jej mechanizmów w walce ras lub narodowości[5].

W 1845 roku jako redaktor nadreńskiej gazety Rheinische Zeitung, przeniósł się do Belgii, a w okresie Wiosny Ludów w 1848 r. zamieszkał w Paryżu. Poznał tam katolicką dziewczynę Sewillę Pesch z którą się ożenił. Pochodziła ona z klasy robotniczej, w czym Hess pragnął zaprotestować przeciwko burżuazyjnym wartościom. Doniesienia mówiące o tym, iż żona Hessa była prostytutką początkowo wydawały się pozbawione podstaw. Jednak późniejsze badania udowodniły, iż była ona zawodową prostytutką. W 1849 roku Herzl udał się do Strasburga, gdzie spotkał się ze zbiegłymi niemieckimi rewolucjonistami. Później wrócił do Belgii, a następnie zamieszkał na stałe w Paryżu. W latach 1861-1863 Hess mieszkał w Związku Niemieckim, gdzie przewodniczył Stowarzyszeniu Robotników Niemieckich. W 1864 roku uczestniczył w założeniu pierwszej międzynarodowej organizacji robotniczej, Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników.

Działalność syjonistyczna[edytuj | edytuj kod]

Podczas pobytu w Niemczech Hess stał się świadkiem narastającej fali niemieckiego antysemityzmu. W tym czasie powrócił do swego żydowskiego imienia w celu zaprotestowania przeciwko tendencjom asymilacyjnym. Wówczas najprawdopodobniej powrócił do religii, w formie panteizmu zbliżonego do tego, jaki propagował Spinoza. W 1862 roku opublikował książkę pt. "Rzym i Jerozolima: Ostatnia kwestia narodowa" (niem. Rom und Jerusalem: Die letzte Nationalitätsfrage). Przeciwstawił się w niej popularnej wśród Żydów asymilacji i emancypacji, propagując powrót do Ziemi Izraela. Jako socjalista traktował państwo żydowskie w Palestynie jedynie jako wstępną fazę mesjanistycznego wyzwolenia ludzkości[6]. Jako pierwszy nowoczesny syjonista dokonał uważnej analizy przebudzenia narodowego w Europie po Wiośnie Ludów. Zastanawiał się nad rozkwitem włoskiego nacjonalizmu, poglądami Giuseppe Mazzini o liberalnym nacjonalizmie i niemiecką reakcją na to zjawisko. Doszedł do wniosku, iż jest to odpowiedni czas także na narodowe odrodzenie żydowskie, które nie będzie jednak tolerowane przez Niemców. Jego książka nawoływała do utworzenia żydowskiej socjalistycznej wspólnoty w Palestynie, co miało być jedyną odpowiedzią na wzrastający w Europie antysemityzm. Hess wierzył, że głównym celem świadomości ludzkiej jest tożsamość narodowa. U wszystkich narodów określa ona historyczną ojczyznę, i z tego powodu u narodu żydowskiego jedyną ojczyzną może być Ziemia Izraela. To dlatego wyraził pragnienie ustanowienia socjalistycznego państwa żydowskiego w Palestynie. Wykazał także zdolność narodu żydowskiego do stworzenia nowoczesnej kultury. Pomimo swoich świeckich socjalistycznych poglądów, Hess przyznał judaizmowi historyczną rolę w utrzymywaniu tożsamości narodowej Żydów i nie zgadzał się na reformy religijne[7].

Gdy w 1871 roku upadła Komuna Paryska, Hess wyjechał do Belgii i Szwajcarii. Potem powrócił do Paryża, gdzie zmarł w 1875 roku. Zgodnie z jego ostatnią wolą, pochowano go na cmentarzu żydowskim w Kolonii. W 1961 roku jego prochy przeniesiono na cmentarz Kineret w Izraelu, gdzie spoczął obok innych syjonistycznych socjalistów, takich jak Nachman Syrkin, Dow Ber Borochow czy Berl Katznelson[3].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Książka i artykuły pisane przez Hessa pozostały w jego czasach niezauważone. Jego dzieła nie rozpoczęły żadnej politycznej aktywności czy dyskusji na większą skalę. Większość niemieckich Żydów opowiadało się za asymilacją i nie zwróciło uwagi na "niemodne" ostrzeżenia Hessa. Twórczość Hessa, podobnie jak "Samowyzwolenie" Leona Pinskera, uzyskała znaczenie dopiero w retrospektywie, kiedy to ruch syjonistyczny zaczął się krystalizować i zdobywać szerokie poparcie w późnych latach XIX wieku.

Jego nazwisko uwieczniono nazywając izraelski moszaw Kfar Hess.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Wikisource-logo.svg
Zobacz w anglojęzycznych Wikiźródłach tekst oryginalny Rzymu i Jerozolimy
  • Geschichte der Heilige Menschheit. Von Spinozas Junger einem. 1837.
  • Die Europäische Triarchie. 1841.
  • Sozialismus und Kommunismus. 1842.
  • Die Philosophie der Tat. 1843.
  • Über das Geldwesen. 1845.
  • Rom und Jerusalem: Die letzte Nationalitätsfrage. 1862.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Tekst z Ewangelii Mateusza 22,21. Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.

Przypisy

  1. Moses Hess (ang.). W: Encyclopaedia Britannica [on-line]. [dostęp 2014-02-01].
  2. 2,0 2,1 Moses Hess (ang.). W: The Jewish Encyclopedia [on-line]. [dostęp 2012-08-21].
  3. 3,0 3,1 Moses Hess (ang.). W: The Jewish Virtual Library [on-line]. [dostęp 2012-08-21].
  4. Shlomo Avineri: Moses Hess: Prophet of Communism and Zionism. New York: New York University Press, 1985, s. 7. ISBN 0814705847.
  5. Sydney Hook: Karl Marx and Moses Hess (ang.). W: Marxists Internet Archive [on-line]. 1934. [dostęp 2012-08-21].
  6. Ralf Balke: Izrael. Warszawa: Wydawnictwo Cyklady, 2005, s. 38. ISBN 83-60279-02-0.
  7. Moses Hess, Rome and Jerusalem (ang.). W: Zionism On The Web [on-line]. [dostęp 2012-08-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Shlomo Avineri: Moses Hess: Prophet of Communism and Zionism. New York: New York University Press, 1985. ISBN 0814705847.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]