Monako

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Principauté de Monaco
Księstwo Monako
Flaga Monako
Herb Monako
Flaga Monako Herb Monako
Dewiza: (łac.) Deo Juvante
(Z pomocą Boga)
Hymn: Hymne Monégasque
Położenie Monako
Konstytucja Konstytucja Monako
Język urzędowy francuski
Stolica Monako
Ustrój polityczny monarchia konstytucyjna
Głowa państwa książę Albert II Grimaldi
Szef rządu minister Michel Roger
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
248. na świecie
2,02 km²
0%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
217. na świecie
30 508[1]
18 005 (2010) osób/km²
PKB (2010)
 • całkowite 
 • na osobę

5,42 mld USD
153 177 USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Do 2002 Frank monakijski
Niepodległość od Republiki Genui
8 stycznia 1297
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 MC
Domena internetowa .mc
Kod samochodowy MC
Kod samolotowy 3A
Kod telefoniczny +377
Mapa Monako
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Monako w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Monako w Wikisłowniku

Monako, Księstwo Monako (fr. Monaco, Principauté de Monaco, monegaski (nie jest językiem urzędowym) Mùnegu, Principàtu de Mùnegu) – niewielkie miasto-państwo położone w Europie Południowej nad Morzem Śródziemnym w obrębie Riwiery francuskiej. Po Watykanie jest to drugie najmniejsze pod względem powierzchni niezależne państwo świata.

Od 1865 jest w unii celnej z Francją, a od 1918 Francja uzyskała prawo do stacjonowania wojsk na terenie Monako i zatwierdzania zawieranych przez to państwo umów międzynarodowych[2].

Podstawowe informacje[edytuj | edytuj kod]

  • Ważniejsze dzielnice: Monte Carlo, La Condamine
  • Całkowita granica lądowa: 4,4 km
  • Długość wybrzeża: 4,1 km
  • Długość granic z sąsiadującymi państwami: Francja 4,4 km
  • Najwyższy punkt: 163 m n.p.m. (zbocze wzgórza), najwyższy wierzchołek Mont Agel 140 m n.p.m.[3]
  • Najniższy punkt: Morze Śródziemne 0 m n.p.m.
  • Język: francuski (w użyciu także włoski i monegaski)
  • Waluta: 1 euro = 100 eurocentów
  • Długość linii kolejowych: 2 km
  • Długość dróg utwardzonych: 50 km

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Monako.
  • czasy starożytne – kolonia fenicka, grecka i terytorium rzymskie
  • od X wieku – pod władzą Genui
  • XII wiek – Monako przejściowo pod władaniem hrabiów Prowansji
  • 1297 – uciekinier z Genui, François Grimaldi, w przebraniu mnicha oszukuje strażników zamku, którzy wpuszczają go do środka; po zabiciu załogi Grimaldi odbiera Monako panującej w nim rodzinie genueńskiej.
  • koniec XV wieku – niepodległość Monako uznają król Francji i papież.
  • 1524–1641 – Monako jest protektoratem hiszpańskim.
  • 1793 – w czasie rewolucji francuskiej Grimaldi zostają usunięci z tronu, a księstwo wcielone do Francji.
  • 1814 – Monako odzyskuje byt państwowy, ale do 1860 pozostaje protektoratem Sardynii.
  • 1861 – traktat z Francją przywraca księstwu pełną niepodległość.
  • 1865 – unia celna z Francją
  • 1911 – przyjęcie pierwszej konstytucji, wprowadzającej podział władzy między księciem a pochodzącą z wyborów Radą Narodową.
  • 1918 – układ o stacjonowaniu wojsk francuskich i zatwierdzaniu przez Francję umów międzynarodowych zawieranych przez Monako.
  • 1949 – umiera książę Ludwik II; tron przejmuje jego wnuk, książę Rainier III.
  • 1956 – książę poślubia gwiazdę Hollywood Grace Kelly, którą poznał rok wcześniej na festiwalu w Cannes.
  • 1959 – monarcha zawiesza Radę Narodową z powodu sporu wokół budżetu.
  • 1962 – przywrócenie parlamentu i wprowadzenie nowej, bardziej liberalnej konstytucji.
  • 1963 – zawarcie konwencji finansowej z Francja w sprawie ceł i podatków.
  • 1982 – księżna Grace ginie w wypadku samochodowym w Monte Carlo.
  • 1993 – Monako dołącza do ONZ.
  • 2002 – przyjęcie zmian w konstytucji, mających utrzymać ciągłość sukcesji nawet w razie bezpotomnej śmierci następcy tronu, księcia Alberta.
  • 2004 – na głównym stadionie piłkarskim wybucha bomba, ale obywa się bez ofiar. Do dziś nie wyjaśniono przyczyn eksplozji.
  • 2005 – Rainier III umiera, jego najstarszy syn wstępuje na tron jako Albert II.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Monako.
Zdjęcie satelitarne Monako

Monako jest drugim po Watykanie najmniejszym państwem świata. Monako to państwo-miasto w południowej Europie, nad Morzem Śródziemnym, na Wybrzeżu Lazurowym. Leży 18 km na wschód od francuskiej Nicei.

Państwo to graniczy jedynie z Francją, długość tej granicy wynosi 4,4 km. Monako położone jest nad brzegiem Morza Śródziemnego, długość jego wybrzeża wynosi 4,1 km.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Monako, jak i całe Lazurowe Wybrzeże leży w strefie klimatu podzwrotnikowego o łagodne śródziemnomorskiej odmianie. Zimy w księstwie są wilgotne i łagodne, zaś lata suche i ciepłe. Średnia temperatura zimą wynosi 8 °C, zaś latem od 23 do 26 °C. Średnia suma opadów wynosi od 600 do maksymalnie 800 mm, opady występują głównie jesienią i zimą. Latem deszcz prawie nie pada, a klimat kształtowany jest w głównej mierze przez masy powietrza zwrotnikowego.

Średnia temperatura i opady dla Monako
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 12.3 12.5 14 16.1 19.4 23 25.8 25.9 23.8 19.9 16.1 13.4 18,5
Średnie najniższe temperatury [°C] 8.1 8.2 9.6 11.6 14.8 18.5 21.2 21.5 19.3 15.6 11.9 9.3 14,1
Opady [mm] 82.7 76.4 70.5 62.2 48.6 36.9 15.6 31.3 54.4 108.2 104.2 77.5 786,5
Źródło: [4]

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Monako stanowi przykład państwa, którego całe terytorium pokrywa infrastruktura miejska. To oznacza, że naturalna roślinność praktycznie nie istnieje, zajmując jedynie niewielkie skrawki w postaci roślinności twardolistnej, która stanowiła naturalną formację roślinną tego regionu. Powszechnie występują tu sadzone przez człowieka różne gatunki palm. Na skalistym klifie w zachodniej części księstwa znajduje się Jardin exotique de Monaco. Ze względu na silną urbanizację praktycznie jedynymi dziko żyjącymi zwierzętami kręgowymi są różne gatunki ptaków morskich.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Monako stanowi administracyjnie jedność (nie występują żadne jednostki administracyjne). Jednak do lat 90. kraj dzielił się na 4 dystrykty: Monaco-Ville, Monte Carlo, La Condamine i Fontvieille. Obecnie są to tradycyjne dzielnice miasta Monako, nie posiadające jednak żadnego znaczenia administracyjnego. Obok tych czterech największych dzielnic istnieje kilka mniejszych: Moneghetti, Larvotto, Saint Roman, Ténao, Les Revoires, La Colle, Saint Michel. Granice pomiędzy tradycyjnymi dzielnicami nie są wyznaczone.

Lp. Dzielnica Spis ludności
1990
Spis ludności
2000
Spis ludności
2006
1 Fontvieille 1961 3292 3995
2 La Condamine 12 158 12 187 12 163
3 Monaco-Ville 1151 1034 975
4 Monte Carlo 14 702 15 507 16 112

System polityczny[edytuj | edytuj kod]

Księstwo Monako jest monarchią konstytucyjną. Stan taki rozpoczął się w 1911 roku, kiedy to przyjęto konstytucję tego państwa. Na jej mocy książę zachował pozycję głowy państwa, ale szereg uprawnień przeszło w ręce innych ciał i instytucji.

Książę[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Władcy Monako.
Albert II, książę Monako

Książę jest samodzielnym władcą i głową państwa. Jak dotychczas, wszyscy książęta Monako pochodzili z dynastii Grimaldi. Od 2005 r. księciem jest Albert II.

Władza ustawodawcza dzielona jest pomiędzy księciem i Radą Narodową. Władca wnosi projekty ustaw, a Rada przyjmuje je lub odrzuca w drodze głosowania. Władza wykonawcza spoczywa niemal całkowicie w rękach księcia – Minister Stanu i Rada Rządowa są bezpośrednio odpowiedzialni przed księciem za kierunek podejmowanych działań. Również władza sądownicza jest częściowo zależna od księcia – sądy wydają wyroki w jego imieniu.

Rada Rządowa[edytuj | edytuj kod]

Rada Rządowa jest ciałem wspierającym księcia Monako w rządzeniu. Składa się z sześciu członków. Przewodniczącym Rady jest Minister Stanu, posiadający podobną pozycję jak we Francji premier, będący tak naprawdę „pierwszym pomiędzy równymi” (primus inter pares). W skład rady wchodzi także pięciu radców:

  • ds. spraw wewnętrznych,
  • ds. finansów i ekonomii,
  • ds. wyposażenia, środowiska i planowania,
  • ds. polityki społecznej i służby zdrowia,
  • ds. polityki zagranicznej.

Rada Narodowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rada Narodowa (Monako).

Rada Narodowa jest parlamentem Księstwa Monako. Składa się z jednej izby (unikameralizm). W jej skład wchodzi 24 członków, wybieranych w wyborach powszechnych na kadencję trwającą 5 lat. Książę może rozwiązać parlament w każdym momencie, co implikuje nowe wybory, które muszą odbyć się w przeciągu 3 miesięcy.

Rada spotyka się co najmniej dwa razy na rok, w celu głosowania nad projektem budżetu i projektami aktów prawnych wniesionymi przez rząd księcia.

Partie polityczne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Partie polityczne Monako.

Partie polityczne w Księstwie Monako:

Rada Koronna[edytuj | edytuj kod]

Ciało administracyjne składające się z 7 członków, zbierające się przynajmniej dwa razy do roku w celu doradzania księciu przy podejmowaniu decyzji w ważnych wewnętrznych i międzynarodowych kwestiach. Książę powołuje przewodniczącego rady i trzech innych członków, pozostała trójka wybierana jest przez monarchę spośród kandydatów wysuniętych przez Radę Narodową.

Książę musi skonsultować się z Radą Koronną przed podpisaniem umów międzynarodowych, rozwiązaniem Rady Narodowej, przyznaniem obywatelstwa i innymi ważnymi decyzjami.

Sądownictwo[edytuj | edytuj kod]

Sądy w Monako obsadzane są przez księcia. Podobnie jest z Sądem Najwyższym (Tribunal Supreme), w którym sędziów mianuje monarcha, część spośród kandydatów przedstawionych mu przez Radę Narodową.

Państwo-miasto[edytuj | edytuj kod]

Z powodu tego, iż Księstwo Monako jest jednocześnie państwem i miastem, równolegle z instytucjami państwowymi, funkcjonują instytucje miejskie, o podobnych kompetencjach i zakresie działań. Przykładem tutaj może być Rada Komunalna – ciało odpowiedzialne za administrowanie czterema dzielnicami miasta. Składa się z 15 członków, wybieranych w wyborach powszechnych na 4 lata i burmistrza, wybieranego przez tę piętnastkę. Rada zbiera się co 3 miesiące.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polityka zagraniczna Monako.

Monako jako w pełni niepodległe oraz suwerenne państwo ma własną politykę zagraniczną. Jest mocno związane z Francją, z którą utrzymuje bliskie stosunki dyplomatyczne. Francja w 1919 roku wraz z podpisaniem traktatu wersalskiego zobowiązała się do obrony suwerenności Monako oraz ochrony kraju przed militarną agresją. W zamian za ochronę Monako miało zagwarantować Francji strefę wpływów. Traktat z Wersalu został zreformowany podczas spotkań przedstawicieli obu krajów, w 1945 oraz 1963 roku.

W 2002 roku Monako podpisało z Francją nową umowę, która weszła w życie w 2005 roku. Umowa zawiera następujące gwarancje:

Monako jako kraj niezrzeszony w Unii Europejskiej, lecz mający szczególne stosunki z Francją ma prawo do stowarzyszenia z krajami wchodzącymi w skład UE oraz ma możliwość wprowadzenia euro jako waluty narodowej.

Monako jest pełnoprawnym członkiem ONZ, do której państwo wstąpiło w 1993 roku. 4 października 2004 roku dołączyło do Rady Europy. Monako jest również członkiem Interpolu oraz Międzynarodowej Organizacji Hydrograficznej, której siedziba znajduje się właśnie w Monako.

Monako ma 10 misji dyplomatycznych w Europie Zachodniej, ma stałego członka w Radzie Europy oraz ONZ. Państwo ma także 106 generalnych konsulatów w 45 państwach świata. 76 krajów ma swoje ambasady lub konsulaty na terenie Monako.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Demografia Monako.

18% (2003) ludności stanowią Monegaskowie (elitarni obywatele księstwa), pozostali to imigranci, głównie z Francji (46,8%) i Włoch (16,5%). 100% ludności mieszka w bardzo gęsto zaludnionym mieście – ok. 16 923 mieszk. na km². Jest to największa gęstość zaludnienia w Europie i druga na świecie (po Makau). W usługach pracuje 75% ludności zawodowo czynnej, w przemyśle – 25%. Część zatrudnionych dojeżdża do pracy z terytorium Francji.

(2006)
Liczba ludności 32 543
Ludność według wieku
0 – 14 lat 15,2%
15 – 64 lat 62,1%
ponad 64 lata 22,6%
Wiek (mediana)
W całej populacji 45,4 lat
Mężczyzn 43,3 lat
Kobiet 47,3 lat
Przyrost rzeczywisty 0,40%
Współczynnik urodzeń 9,19 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 12,91 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 7,68 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,15 mężczyzn/kobietę
poniżej 15 lat 1,15 mężczyzn/kobietę
15 – 64 lat 0,97 mężczyzn/kobietę
powyżej 64 lat 0,69 mężczyzn/kobietę
Umieralność noworodków
W całej populacji 5,35 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 6,19 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 4,46 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 79,69 lat
Mężczyzn 75,85 lat
Kobiet 83,74 lat
Rozrodczość 1,76 urodzin/kobietę

Struktura etniczna[edytuj | edytuj kod]

Struktura etniczna (2010)[5]
Narodowość  % całej populacji
Francuzi 63%* (44+19)
Liguryjczycy 20%
Prowansalczycy to Francuzi. Kiedyś Prowansja postrzegana jako

kraina historyczna, lecz dziś jest regionem Francji.

Wyróżniając poszczególne jednostki etniczne, należy

podać wszystkie jeśli wyodrębniamy Prowansalczyków.

Niemcy 2,6%
Żydzi francuscy 1,8%
Portugalczycy 1,8%
inni 10,8%

Wyznania religijne[edytuj | edytuj kod]

Udział poszczególnych wyznań w populacji Monako (według Pew Research Center w 2010 r.)[6][7]:

Information icon.svg Zobacz też: Archidiecezja Monako.
Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Świadkowie Jehowy we Francji, w sekcji Świadkowie Jehowy w Monako.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca Monako wynosi ok. 70 tysięcy USD rocznie. Podstawą gospodarki są usługi, zwłaszcza bankowość, turystyka i handel nieruchomościami.

Przemysł Monako opiera się na produkcji żywności, przyrządów precyzyjnych, wyrobów farmaceutycznych, sprzedaży znaczków pocztowych i turystyce. Port jachtowy i kasyno w Monte Carlo są słynne na całym świecie. Monte Carlo jest ponadto ośrodkiem badań oceanograficznych. Monako jest siedzibą wielu firm zagranicznych i banków (z uwagi na korzystne przepisy podatkowe). Istnieje tu rozbudowana sieć hoteli. W 2000 w hotelach Monako nocowało 240 tysięcy turystów zagranicznych. Znaczne dochody przynosi kasyno gry w Monte Carlo oraz emisja znaczków pocztowych i pamiątkarstwo. W dzielnicy Fontvieille znajdują się nowoczesne zakłady przemysłu precyzyjnego, chemicznego (w tym farmaceutycznego), odzieżowego i jubilerskiego, ponadto funkcjonuje lądowisko dla śmigłowców, nowoczesny stadion, przystań jachtowa. Energia elektryczna w całości importowana jest z Francji. Przez terytorium Monako przechodzą: linia kolejowa i autostrada NiceaGenua. Transport wewnętrzny zapewniają samochody prywatne (676 samochodów osobowych na 1000 mieszkańców). Monako łączy unia celna z Francją, która pośredniczy w całości wymiany handlowej księstwa. Monako uczestniczy w Europejskiej Unii Gospodarczej i Walutowej.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. z czego ponad 60% ogółu mieszkańców stanowią imigranci https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mn.html [CIA – The World Factbook].
  2. Encyklopedia Gazety Wyborczej. wyd. Mediasat Poland Kraków tom 11, str 156, ISBN 83-89651-35-1.
  3. Bartłomiej Suder: Najwyższy szczyt Monako w serwisie Korona Europy. [dostęp 2009-01-31].
  4. Monaco – Climat (fr.). [dostęp 2012-11-10].
  5. Monaco – People Groups. Joshua Project. [dostęp 2014-02-21].
  6. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].
  7. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg