Monarchia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Monarchia (gr. μοναρχία, monarchia – jedynowładztwo) – ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie niewybieraną w sposób republikański głową państwa jest jedna osoba, nazywana monarchą. Obecnie monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio (z wyjątkiem Andory, Malezji oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich). Jego funkcja jest często dziedziczna (z wyjątkiem monarchii elekcyjnych) i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu państwach z takowym ustrojem politycznym, monarcha pełni jedynie funkcje reprezentacyjne. Kierowanie przez niego polityką jest znikome lub żadne.

Historia ustroju[edytuj | edytuj kod]

Król Salomon, starożytny monarcha Izraela

W pierwszych wspólnotach plemiennych nie istniała hierarchia, która (wśród ludów europejskich) pojawiła się pod koniec demokracji wojennej, a na Bliskim Wschodzie przed powstaniem pierwszych cywilizacji.

W początkach starożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (w ustroju despotycznym), w niektórych krajach był uznawany za boga lub półboga (faraon, august), niekiedy miał pozostawać w łączności z bóstwami.

W średniowieczu powstały nowe, feudalne formy monarchii: patrymonialna oraz stanowa. Uzasadnieniem władzy monarchów było jej pochodzenie od Boga, stąd ich pozycja była teoretycznie niepodważalna. Byli suzerenami, jednak nie zawsze mogli wyegzekwować swą władzę i ich wpływ został ograniczony. Powstawały pierwsze parlamenty (tym samym monarchie parlamentarne).

Od XV wieku w Europie zachodniej ponownie wzrosło znaczenie monarchy, do władzy prawie nieograniczonej lub nieograniczonej, czyli absolutnej. Monarchia absolutna Ludwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególnie Prus, Rosji i Szwecji.

Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycji burżuazji i klasy średniej, rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu. Narodził się pogląd, że suwerenem jest społeczeństwo, które ma prawo powoływać i odwoływać sprawujących władzę.

Ta sytuacja, wsparta przez powstanie Stanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Doprowadziło to do powstania pierwszych monarchii konstytucyjnych (Francja, Rzeczpospolita Obojga Narodów), gdzie król był zwierzchnikiem administracji.

Nieco inna sytuacja miała miejsce w Anglii, a następnie w Wielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.

Upadek wielu monarchii nastąpił po I wojnie światowej. Nowo powstałe państwa (Czechosłowacja, Polska itd.) wybrały ustrój republikański, w wielu krajach obalano monarchie, zastępując je republikami (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja).

Nazwy monarchii[edytuj | edytuj kod]

Od kręgu kulturowego oraz religii zależy nazewnictwo monarchii. Chrześcijańskie monarchie były m.in. cesarstwami, królestwami, księstwami (nazwy tworzono od tytułu przysługującego monarsze, w tym od tytułów szlacheckich) czy carstwami. Islamskie monarchie są sułtanatami, emiratami, choć również zapożyczają nazwy europejskie, np. Królestwo Maroka. W Azji funkcjonowały także nazwy chanatu i kaganatu. Na Dalekim Wschodzie najważniejszymi monarchiami były cesarstwa w Indiach, Chinach i istniejące do dziś Cesarstwo Japonii.

Sukcesja tronu[edytuj | edytuj kod]

pocztówka-monarchowie panujący w 1908 r.
Information icon.svg Osobny artykuł: sukcesja tronu.

Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por. Jadwiga Andegaweńska, sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierał bezdzietnie, wówczas władzę mogła objąć osoba spokrewniona, niebędąca zstępnym. Czasem następcę monarcha mógł wyznaczyć na podstawie czynności prawnej: testamentem lub zawierając układ o przeżycie.

Zdarzało się, że sprawa sukcesji była niejasna, gdy wiele osób jednocześnie dowodziło swoich praw do tronu. Z tego powodu wybuchały wojny, np. wojna o sukcesję austriacką, wojna o sukcesję hiszpańską oraz wojna o sukcesję polską.

Niektóre państwa były monarchiami elekcyjnymi, tzn. takimi, gdzie monarchą zostawała osoba wybrana przez elektorów. Przykładem historycznych monarchii elekcyjnych mogą być takie państwa jak Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a obecnie Watykan.

Obecne monarchie (stan na rok 2014)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Lista istniejących monarchii.

Byłe monarchie[edytuj | edytuj kod]

Poniżej podano wykaz współcześnie istniejących państw, które w okresie nowożytnym były monarchiami.

Państwo Typ monarchii Data zniesienia Ostatni monarcha Pretendent do tronu
Afganistan królestwo 17 lipca 1973 Muhammad Zahir Chan Ahmed Szah Chan
Afryka Środkowa cesarstwo 20 września 1979 Jean-Bédel Bokassa Jean-Bédel Georges Bokassa
Albania królestwo 7 kwietnia 1939 Zogu I Leka II
Austria cesarstwo 11 listopada 1918[1] Karol I Karol Tomasz Habsburg
Birma królestwo 29 listopada 1885 Thibaw Taw Phaya
Brazylia cesarstwo 15 listopada 1889 Piotr II Ludwik I
Bułgaria carstwo 15 września 1946 Symeon II tenże
premier Bułgarii 2001-2005
Burundi królestwo 28 listopada 1966 Ntare V Estera I
Chiny cesarstwo 22 marca 1916 Yuan Shikai
Czarnogóra królestwo 26 listopada 1918[2] Mikołaj I 1) Mikołaj II, 2) Aleksander I[3]
Czechy królestwo 28 października 1918[4] Karol III Habsburg Karol Tomasz Habsburg
Egipt królestwo 23 lipca 1952 Fuad II tenże
Etiopia cesarstwo 12 marca 1975 Haile Selassie I Zera Yacob Amha Selassie
Finlandia królestwo 14 grudnia 1918 Väinö I 1) Maurycy I, 2) Maria I
Francja cesarstwo 4 września 1870 Napoleon III 1) Jan III 2) Henryk VI 3) Ludwik XX
Grecja królestwo Konstantyn II tenże
Haiti cesarstwo 1859 Faustyn
Irak królestwo 14 lipca 1958 Fajsal II Ra'ad bin Zeid
Iran cesarstwo 1 kwietnia 1979 Mohammad Reza Pahlawi Cyrus Reza Pahlawi
Jemen królestwo 26 września 1962 Muhammad al-Badr Ageel bin Muhammad al-Badr
Laos królestwo 2 grudnia 1975 Savang Vatthana Soulivong Savang
Libia królestwo 1 września 1969 Idrys I Mohammed El Senussi
Litwa królestwo 2 listopada 1918 Mendog II Wilhelm Urach
Meksyk cesarstwo Maksymilian I Agustín de Iturbide
Nepal 28 maja 2008 Gyanendra Bir Bikram Shah Dev tenże
Niemcy cesarstwo 18 listopada 1918 Wilhelm II Jerzy Fryderyk
Polska

Polska
Polska i Litwa

królestwo

królestwo
królestwo i wielkie księstwo

14 listopada 1918

25 stycznia 1831
25 listopada 1795

Rada Regencyjna

Mikołaj I
Maria Emanuel Wettyn

Patrz: Sukcesja tronu w Polsce
Portugalia królestwo 4 października 1910 Manuel II Edward III Pius
Rosja cesarstwo 16 marca 1917 Michał II Romanow[5] Jerzy Michajłowicz Romanow
Rumunia królestwo 1947 Michał I tenże
Rwanda królestwo 28 stycznia 1961 Kigeri V tenże
Serbia królestwo 1945 Piotr II Karadziordziewić Aleksander Karadziordziewić
Tunezja królestwo 25 lipca 1957 Muhammad VIII Muhammad X Bey
Imperium osmańskie (Turcja) sułtanat 1 listopada 1922 Mehmed VI Bajazyd (III) Osman
Tybet teokracja 1950 Dalajlama XIV tenże
Węgry królestwo 16 listopada 1918[6], 1 lutego 1946[7] Karol IV[8] Karol Tomasz Habsburg
Wietnam cesarstwo 26 października 1955 Bảo Đại Bảo Thắng
Włochy królestwo 12 czerwca 1946 Humbert II Wiktor Emanuel (IV)


Żyjący byli monarchowie[edytuj | edytuj kod]

Portret Były
monarcha
Państwo Tytuł Dynastia Data urodzenia Lata panowania Przyczyna ustania mandatu
King Michael I of Romania by Emanuel Stoica.jpg Michał I  Rumunia król Hohenzollern-Sigmaringen 25 października 1921 1927-1930 i
1940-1947
zniesienie monarchii
Gyanendra Bir Bikram Shah Dev.png Gyanendra  Nepal król Szah 7 lipca 1947 1950-1951 i
2001-2008
zniesienie monarchii
Simeon II of Bulgaria.jpg Symeon II  Bułgaria car Sachsen-Coburg-Gotha 16 czerwca 1937 1943-1946[9] zniesienie monarchii
King Constantine.jpg Konstantyn II  Grecja król Glücksburgowie 2 czerwca 1940 1964-1973 zniesienie monarchii
Grand Duke Jean 29.09.2006.jpg Jan  Luksemburg wielki książę Burbon-Parma 5 stycznia 1921 1964-2000 abdykacja
- Ramón Malla Call  Andora Współksiążę episkopalny z urzędu jako biskup Seo de Urgel 4 września 1922 1969-1971 koniec posługi biskupiej
Valéry Giscard d’Estaing 1978.jpg Valéry Giscard d'Estaing  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 2 lutego 1926 1974-1981 koniec kadencji
Jacques Chirac 2.jpg Jacques Chirac  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 29 listopada 1932 1995-2007 koniec kadencji
Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit October 2010 (105).jpg Nicolas Sarkozy  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 28 stycznia 1955 2007-2012 koniec kadencji
- Jigme Singye Wangchuck  Bhutan król Wangchuck 11 listopada 1995 1972 - 2006 abdykacja
- Ahmad Szach  Malezja król z wyboru 24 października 1930 1979-1984 koniec kadencji
Tuanku Syed Sirajuddin.jpg Tuanku Syed Sirajuddin  Malezja król z wyboru 17 maja 1943 2001-2006 koniec kadencji
Tuanku Mizan Zainal Abidin  Malezja król z wyboru 22 stycznia 1962 2006-2011 koniec kadencji
Dalai Lama 1430 Luca Galuzzi 2007crop.jpg Tenzin Gjaco Flag of Tibet.svg Tybet Dalajlama XIV rozpoznany jako inkarnacja
Dalajlamy XIII
6 lipca 1935 1940-1959 upadek państwa[10]
Benedykt XVI (2010-10-17) 4.jpg Benedykt XVI Stolica Apostolska;
 Watykan
Papież;
Suweren
z wyboru 16 kwietnia 1927 2005-2013 renuncjacja[11]
Koningin Beatrix in Vries.jpg Beatrycze  Holandia
(Królestwo Niderlandów)
królowa Oranje-Nasau 31 stycznia 1938 1980-2013 abdykacja[12]
Hamad bin Khalifa Al Thani (cropped).jpg Hamad ibn Chalifa Al Sani  Katar emir As-Sani 1 stycznia 1952 1995-2013 abdykacja
Albert II.jpg Albert II  Belgia król Saksonia-Coburg-Gotha 6 czerwca 1934 1993-2013 abdykacja
Juan Carlos da Espanha.jpg Jan Karol I  Hiszpania król Bourbonowie 5 stycznia 1938 1975-2014 abdykacja

Oprócz tego Elżbieta II która panuje łącznie w 21 monarchiach (patrz tabela) w przeszłosci pełniła funkcję monarchy w następujących państwach które obecnie mają ustrój republikański: Pakistan (1952–1956), Afryka Południowa (1952–1961), Cejlon (1952–1972), Ghana (1957–1960), Nigeria (1960–1963), Sierra Leone (1961–1971), Tanganika (1961–1962), Trynidad i Tobago (1962–1976), Uganda (1962–1963), Kenia (1963–1964), Malawi (1964–1966), Malta (1964–1974), Gambia (1965–1970), Gujana (1966–1970), Mauritius (1968–1992), Fidżi (1970–1987).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dynastie Europy, wyd. Ossolineum, Wrocław Warszawa Kraków 2003.
  • Morby John, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]


Przypisy

  1. Cesarz zrzekł się udziału w rządach, ale nie złożył formalnej abdykacji
  2. Włączenie królestwa do Serbii - utracenie niepodległości przez Czarnogórę.
  3. Pretendent z rodu Karadziordziwiciów wysuwa swoje roszczenia powołując się na zapisy deklaracji z Korfu, w której rządy państw członkowskich przyszłego SHS, zrzekają się w imieniu swych władców tytułów monarszych na rzecz króla Serbii Piotra I.
  4. Proklamacja Republiki Czechosłowackiej
  5. teoretycznie ostatni car Rosji. 15 marca 1917 Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała , który jednak odmówił przyjęcia/zrzekł się tronu następnego dnia
  6. Rezygnacja z udziału w rządach króla Karola
  7. Proklamacja republiki po okresie regencji Horthyego.
  8. W okresie międzywojennym monarchia węgierska nie miała króla, a funkcję regenta pełnił Miklós Horthy.
  9. w latach 2001-2005 był premierem Bułgarii jako Symeon Borisov Saskokoburggotski
  10. Od czasu upadku powstania w 1959 przebywa na emigracji w Indiach, gdzie w Dharamsali kieruje emigracyjnym rządem swojego kraju, będącego obecnie częścią Chińskiej Republiki Ludowej. 10 marca 2011 zapowiedział w oświadczeniu wydanym z okazji Tybetańskiego Dnia Powstania Narodowego swoją rezygnację z pełnionych funkcji politycznych, na rzecz przywódcy wybranego w sposób demokratyczny
  11. Benedykt XVI 28 lutego 2013 złożył urząd. W prawie kanonicznym działanie to jest określane mianem "Renuntiatio" (łac. "Rezygnacja")-renuncjacja
  12. 30 kwietnia 2013 królowa Beatrycze abdykowała na rzecz syna Wilhelma Alexandra