Monarchia
 |
Ten artykuł należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: patrz dyskusja. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
Monarchia (gr. μοναρχία, monarchía – jedynowładztwo) – ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie suwerenem jest jedna osoba[1], nazywana monarchą. Monarcha jest głową państwa zazwyczaj dożywotnio (z wyjątkiem Andory, Malezji, ZEA), jego funkcja jest często dziedziczna (z wyjątkiem monarchii elekcyjnych) i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu państwach monarcha pełni często jedynie funkcje reprezentacyjne i nie sprawuje realnej władzy.
Spis treści |
[edytuj] Historia ustroju
Pierwsze wspólnoty plemienne charakteryzowały się hierarchią. Na czele grupy stał wódz, którego można nazwać pierwszym monarchą. W starożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (zob. despotyzm), w niektórych krajach był uznawany za boga lub półboga (faraon, august), niekiedy pozostawał w łączności z bóstwami.
W średniowieczu europejskim powstała monarchia feudalna. Monarcha był najwyższym suwerenem, jednak nie zawsze miał realną władzę nad swoimi wasalami. Przyczyną tej sytuacji był brak możliwości wyegzekwowania przez władcę swojej władzy (musiałby zdobyć zamek krnąbrnego wasala). Najlepszym przykładem tego stanu jest wojna stuletnia, gdzie król Francji nie zdołał przez długi czas zapobiec wzrostowi w siłę swojego normańskiego wasala. Taka sytuacja doprowadziła do ograniczenia władzy monarszej, do powstania pierwszych parlamentów i kodyfikacji praw.
Wynalazek działa sprawił (XV wiek), że monarcha ponownie uzyskał możliwość karania niepokornych wasali. Doprowadziło to do ponownego wzrostu znaczenia monarchy, o władzy praktycznie nieograniczonej, czyli absolutnej. Monarchia absolutna Ludwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególnie Prus, Rosji i Szwecji.
Według panujących w średniowieczu w Europie poglądów, monarcha sprawował swoją władzę z woli Boga, a więc jego pozycja była niepodważalna.
Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycji burżuazji i klasy średniej, rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu. Okazało się, że król nie zawsze jest nieomylny, co więcej, po wydarzeniach rewolucji w Anglii (Oliver Cromwell) i Francji okazało się, że lud ma prawo do buntu przeciw swojemu władcy.
Ta sytuacja, wsparta przez powstanie Stanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Doprowadziło to do powstania monarchii konstytucyjnej, gdzie król był swego rodzaju urzędnikiem administracji, o nieco większych prawach niż pozostali ludzie.
Nieco inna sytuacja miała miejsce w Anglii, a następnie w Wielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.
Upadek wielu monarchii nastąpił po I wojnie światowej. Nowo powstałe państwa (Czechosłowacja, Polska itd.) stały się republikami, w wielu przegranych krajach obalano monarchie zastępując je republikami (Rosja, Niemcy, Austro-Węgry, Turcja).
[edytuj] Formy monarchii w historii
Chrześcijańskie monarchie były cesarstwami, królestwami lub księstwami.
Islamskie monarchie są sułtanatami, emiratami, choć również zapożyczające nazwy europejskie, np. Królestwo Maroka.
Na Dalekim Wschodzie najważniejszymi monarchiami były cesarstwa w Indiach, Chinach i istniejące do dziś Cesarstwo Japonii.
Dawne monarchie wschodnie były chanatami i kaganatami, muzułmańskie - kalifatami, a prawosławne - caratami lub wielkimi księstwami.
[edytuj] Sukcesja tronu
Przeczytaj również: Sukcesja tronu
Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. że po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por. Jadwiga Andegaweńska, sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierał bezdzietnie, wówczas władzę mógł objąć brat monarchy lub inna osoba spokrewniona. Czasem osobę mógł wskazać w testamencie monarcha.
Często jednak zdarzało się, że sprawa sukcesji (czyli określenia, kto powinien objąć tron), była niejasna. Monarchowie byli ze sobą spokrewnieni i wielu z nich mogło mieć równe prawa do tronu. Często z tego powodu wybuchały wojny, np. wojna o sukcesję austriacką, wojna o sukcesję hiszpańską oraz wojna o sukcesję polską - choć w tym przypadku przyczyny były inne.
Niektóre państwa były monarchiami elekcyjnymi, tzn. takimi, gdzie monarchą zostawała osoba wybrana przez elektorów. Przykładem historycznych monarchii elekcyjnych mogą być takie państwa jak Państwo Kościelne, Polska i Litwa, Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a obecnie − Watykan.
[edytuj] Obecne monarchie i monarchowie
Obecnymi (2011) monarchiami są:
Obecnie istniejące formy monarchii – liczba
- królestwa – 34 (*20)
- księstwa – 3
- emiraty – 3 (w tym jedna federacja emiratów)
- sułtanaty – 2
- teokracje – 3
- cesarstwa – 1
- wielkie księstwa – 1
Państwa oznaczone gwiazdką (*) to państwa w unii personalnej ze Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej: "Commonwealth realms"(15), New Zealand Realm (2) i Dependencje brytyjskiej korony (3) - gdzie królową reprezentuje gubernator.
Zobacz też: Unia personalna
Rodzaje monarchii ze względu na sukcesję tronu:
- monarchia dziedziczna - władza spoczywa w rękach dynastii w ramach której następuje sukcesja tronu
- monarchia elekcyjna - monarcha jest wybierany dożywotnio (Watykan) lub na pewną kadencję (Malezja, Andora)
Ustroje monarchii:
- monarchia absolutna - panujący monarcha ma pełnię władzy
- monarchia konstytucyjna - władza monarchy jest częściowo
ograniczona przez konstytucję
-
- monarchia parlamentarna - monarchia konstytucyjna w której rzeczywista władza spoczywa w rękach parlamentu i/lub rządu, zaś monarcha "panuje lecz nie rządzi"
Współczesne monarchie na świecie i panujący monarchowie.
.jpg&filetimestamp=20090824120449)
.jpg&filetimestamp=20111024070737)
.jpg&filetimestamp=20101213115346)
.jpg&filetimestamp=20090709111250)
.jpg&filetimestamp=20090524091508)
.jpg&filetimestamp=20110329172222)
Tytularna monarchia
Fidżi - Tytuł królewski "Tui Viti" tradycyjnie przysługuje od 1878 monarchom brytyjskim. Mimo że 1978 Fidżi zostało ogłoszone republiką z prezydentem na czele, Wielka Rada Wodzów Plemiennych (80 dziedzicznych fidżyjskich wodzów plemiennych) nadal honorowo uznaje królową Elżbietę II jako "Tui Viti" bez realnej władzy w Fidżi. [49]Sama królowa nie rości sobie prawa do tego tytułu pozostawiając tę kwestię decyzji obywateli Fidżi.
[edytuj] Monarchie w ZEA i Malezji
Władcy poszczególnych emiratów Zjednoczonych Emiratów Arabskich
- Szardża - Sultan III ibn Muhammad Al-Qasimi - od 1972
- Fudżajra - Hamad I ibn Muhammad asz-Szarki - od 1974
- Adżman - Humajd V ibn Raszid Al Nuaimi - od 1981
- Abu Zabi - Chalifa ibn Zaid an-Nahajan - od 2004
- Dubaj - Muhammad ibn Raszid al-Maktum - od 2006
- Umm al-Kajwajn - Saud ibn Rashid Al Mu'alla od 2009
- Ras al-Chajma - Saud ibn Sakr al-Kasimi od 2010
Władcy stanów w Malezji
- Kedah - Tuanku Abdul Halim - od 1958
- Pahang - Ahmad Szach - od 1974
- Perak - Azlan Muhji ad-Din Szach - od 1984
- Terengganu - Tuanku Mizan Zainal Abidin - od 1998 (król Malezji od 2006)
- Perlis - Tuanku Syed Sirajuddin - od 2001
- Selangor - Szaraf ad-Din Idrys Szach - od 2001
- Negeri Sembilan - Tuanku Mukhriz - od 2008
- Johor - Ibrahim Ismail - od 2010
- Kelantan - Muhammad V Faris Petra - od 2010
[edytuj] Monarchie plemienne
W kilku państwach Afryki oraz w Indonezji i na Oceanii istnieją tradycyjne monarchie plemienne nie mające charakteru państwowego.
Są to m.in.:
[edytuj] Quasimonarchie
Współcześnie niektóre państwa rządzone metodami dyktatorskimi lub autorytarnymi mimo iż formalnie są republikami są uważane za quasi-monarchie.[50] Wynika to z faktu sukcesji władzy w obrębie jednej rodziny która stoi na czele państwa tak jak to dzieje się w dziedzicznych monarchiach. Przykłady quasi-monarchii:
Korea Północna. Po śmierci prezydenta Kim Ir Sena w 1994, faktycznym przywódcą państwa został jego syn Kim Dzong Il. Po jego zaś śmierci w 2011 na czele państwa stanął jego syn - i wnuk Kim Ir Sena - Kim Dzong Un jako "Przywódca Partii, Armii i Narodu". Z tego powodu Korea Północna jest nazywana "monarchią totalitarna", mówi się też o "dynastii Kimów"[51]
Kuba. Prezydentem Kuby- formalnie głową państwa był od 1976 r. Fidel Castro. W 2008 zastąpił go na tym stanowisku jego brat Raul Castro, lecz I Sekretarzem rządzącej krajem Komunistycznej Partii Kuby był nadal formalnie Fidel Castro[52]. 18 kwietnia 2011 Fidel Castro ogłosił ostateczną rezygnację ze stanowiska przywódcy partii przekazując je ostatecznie Raulowi[53].
Syria. W latach 1971-2000 prezydentem Syrii był Hafiz al-Assad. Po jego śmierci urząd prezydenta objął syn - Baszar al-Assad.
Gabon W latach 1967-2009 prezydentem był Omar Bongo po jego śmierci urząd prezydenta objął jego syn Ali Bongo Ondimba
[edytuj] Byłe monarchie
Poniżej podano wykaz współcześnie istniejących państw, które w okresie nowożytnym były monarchiami.
.svg&filetimestamp=20080905013810){kind=small}
.png&filetimestamp=20081221155737){kind=small}
.svg&filetimestamp=20061206205357){kind=small}
[edytuj] Zobacz też
- monarchizm
- monarchia absolutna
- monarchia despotyczna
- monarchia elekcyjna
- monarchia feudalna
- monarchia konstytucyjna
- monarchia parlamentarna
- monarchia stanowa
- diarchia
- republika
Uwagi
Przypisy
- ↑ z wyjątkiem przypadków diarchii
- ↑ w przypadku monarchii dziedzicznej
- ↑ Andora nie jest monarchią elekcyjną w pełnym znaczeniu tego słowa gdyż Współksiążę francuski którym jest prezydent Francji, pochodzi z wyborów przeprowadzanych na terenie Francji, nie Andory
- ↑ Współksiążę episkopalny - biskup Seo de Urgel pochodzi z nominacji
- ↑ prezydent Francji
- ↑ biskup Seo de Urgel w Hiszpanii
- ↑ reprezentowany przez przedstawiciela - Christian Frémont
- ↑ reprezentuje go przedstawiciel - Nemesi Marqués Oste
- ↑ Windsorowie oficjalna nazwa linii angielskiej dynastii Saksonia-Coburg-Gotha od 1917
- ↑ królową reprezentuje gubernator Louise Lake-Tack
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalnyQuentin Bryce
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Arthur Foulkes
- ↑ królową reprezentuje p.o. gubernatora generalnegoElliot Belgrave
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Colville Young
- ↑ Grenlandia i Wyspy Owcze choć posiadają bardzo szeroką autonomię (np. nie należą do UE), razem z Danią tworzą Wspólnotowe Królestwo Danii (Rigsfællesskabet)
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalnyCarlyle Glean
- ↑ W ramach Guernsey - dependencja Sark, jest monarchią z seniorem na czele i lennem króla Anglii
- ↑ "Książe Normandii" oficjalny tytuł monarchy brytyjskiego na Wyspach Normandzkich (bez względu na płeć) http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx
- ↑ królową reprezentuje gubernator porucznik Fabian Malbon
- ↑ W pełnej tytulaturze króla Hiszpanii po słowach Z Bożej łaski król Hiszpanii znajdują się m.in tytuły król Portugalii i arcyksiążę Austrii, które są pozostałościami po czasach historycznego panowania władców Hiszpanii w tych państwach i nie stanowią obecnie podstawy do żadnych roszczeń o koronę
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Patrick Allen
- ↑ "Książę Normandii" oficjalny tytuł monarchy brytyjskiego na Wyspach Normandzkich (bez względu na płeć) http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx
- ↑ królową reprezentuje gubernator porucznik Andrew Ridgway
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny David Lloyd Johnston
- ↑ faktycznie sprawami bieżącymi Liechtensteinu zajmuje się koregent Alojzy Liechtenstein, syn i następca tronu
- ↑
Linia Parmeńska dynastii Burbonów - ↑ Yang di-Pertuan Agong (tytuł głowy państwa Malezji zwyczajowo tłumaczony jako "król", wybierany jest na na 5 letnią kadencje spośród władców dziewięciu stanów-sułtanatów
- ↑ monarcha brytyjski jest tytułowany na Man jako "król/królowa, Lord/Pani Man"
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Adam Wood
- ↑ królową reprezentuje wysoki komisarz Anton Ojala
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Jerry Mateparae
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Michael Ogio
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Cuthbert Sebastian
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Pearlette Louisy
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Frederick Ballantyne
- ↑ O le Ao o le Malo - tytuł głowy państwa Samoa. Tłumaczenie w przybliżeniu brzmi: "szef rządu". Pełni on głównie funkcję reprezentacyjne. Gdy Samoa ogłosiło niepodległość w 1962 roku, dwaj o le Ao o le Malo zostali powołani na urząd dożywotnio — Malietoa Tanumafili II i Tupua Tamasese Mea'ole. Po śmierci Tupua Tamasese Mea'ole w 1963 roku Malietoa Tanumafili II pozostał jedynym o le Ao o le Malo i pełnił tę funkcję do śmierci w 2007 roku. Jego następca został wybrany spośród czterech żyjących wielkich wodzów na pięcioletnią kadencję przez parlament. Konstytucja Samoa nie precyzuje, czy o le Ao o le Malo powinien być uznawany za prezydenta, a kraj za republikę, czy za króla, a kraj za monarchię. Za republiką przemawia pięcioletnia kadencja oraz wybór głowy państwa przez parlament. Jednak dożywotnie sprawowanie urzędu przez dwóch pierwszych o le Ao o le Malo oraz tytułowanie głowy państwa Jego Wysokość są cechami charakterystycznymi dla monarchii dlatego przyjęło się Samoa określać jako monarchię a O le Ao o le Malo jako króla.
- ↑ Ntombi - królowa-matka, współpanująca - z tytułem "Indovukazi" ("Wielka Słonica")
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny
- ↑ Watykan i Stolica Apostolska - stanowią państwa (suwerenne podmioty prawa międzynarodowego) o ustroju teokratycznym złączone ze sobą ścisłą unią personalną i funkcjonalną. Ich głową jest Papież - obecnie Benedykt XVI, w imieniu którego władze w Państwie Watykan sprawuje Prezydent Gubernatoratu Giuseppe Bertello
- ↑ Monarchią elekcyjną jest Stolica Apostolska-papież jest wybierany na konklawe, zostaje równocześnie głową Państwa Watykan na mocy unii personalnej łączącej oba podmioty
- ↑ Suwerenny Władca Państwa Watykańskiego - oficjalny tytuł papieża jako głowy Państwa Watykańskiego
- ↑ Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej
- ↑ Specyficzną cechą ustroju Wielkiej Brytanii jest brak konstytucji w znaczeniu formalnym (konstytucji spisanej). Zamiast tego, o ustroju państwa informuje konstytucja w sensie materialnym, to znaczy ogół norm i zasad dotyczących wykonywania władzy.
- ↑ królową reprezentuje Przedstawiciel Królowej Frederick Goodwin
- ↑ królową reprezentuje gubernator generalny Frank Kabui
- ↑ Zakon Maltański uznawany jest za podmiot prawa międzynarodowego na równi z państwami i organizacjami międzynarodowymi. Jego dwie rzymskie nieruchomości i jedna na Malcie posiadają status eksterytorialny. Zakon jest stroną umów międzynarodowych, utrzymuje stosunki dyplomatyczne, bierze udział w konferencjach międzynarodowych i działa w różnych organizacjach jako obserwator. Stanowi suwerenne państwo i jest oficjalnie uznawany przez rządy 92 państw na świecie (w tym Polskę), przy których posiada on swoich ambasadorów.
- ↑ Formalnie głowa Zjednoczonych Emiratów Arabskich nosi tytuł "prezydenta" (odpowiadający republice) i jest wybierana przez Federalną Radę Najwyższą na 5 letnią kadencję, lecz w praktyce władza przechodzi z ojca na syna (emirów Abu Zabi) i jest dziedziczna
- ↑ oficjalny tytuł głowy państwa ZEA, w praktyce jest on monarchą (zob. wyżej)
- ↑ Fiji votes to make Queen `supreme tribal chief' - The Independent (London, England) | HighBeam Research
- ↑ Book Review: "Nothing to Envy: Ordinary Lives in North Korea" by Barbara Demick
- ↑ Po śmierci Kim Dzong Ila: Nowa-stara Korea Północna
- ↑ choć już w lipcu 2006 przekazał faktycznie obowiązki swemu bratu Raulowi Castro
- ↑ http://wiadomosci.onet.pl/swiat/fidel-castro-rezygnuje-z-przywodztwa-w-partii,1,4246813,wiadomosc.html/ Fidel Castro rezygnuje z przywództwa w partii
- ↑ Cesarz zrzekł się udziału w rządach, ale nie złożył formalnej abdykacji
- ↑ Włączenie królestwa do Serbii - utracenie niepodległości przez Czarnogórę.
- ↑ Pretendent z rodu Karadziordziwiciów wysuwa swoje roszczenia powołując się na zapisy deklaracji z Korfu, w której rządy państw członkowskich przyszłego SHS, zrzekają się w imieniu swych władców tytułów monarszych na rzecz króla Serbii Piotra I.
- ↑ Proklamacja Republiki Czechosłowackiej
- ↑ teoretycznie ostatni car Rosji. 15 marca 1917 Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała , który jednak odmówił przyjęcia/zrzekł się tronu następnego dnia
- ↑ Rezygnacja z udziału w rządach króla Karola
- ↑ Proklamacja republiki po okresie regencji Horthy'ego.
- ↑ W okresie międzywojennym monarchia węgierska nie miała króla, a funkcję regenta pełnił Miklós Horthy.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||
