Monarchia

Monarchia (gr. μοναρχία, monarchia – jedynowładztwo) – ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie niewybieraną w sposób republikański głową państwa jest jedna osoba, nazywana monarchą. Obecnie monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio (z wyjątkiem Andory, Malezji oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich). Jego funkcja jest często dziedziczna (z wyjątkiem monarchii elekcyjnych) i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu państwach monarcha pełni jedynie funkcje reprezentacyjne i nie kieruje polityką.

Historia ustroju

Król Salomon, starożytny monarcha Izraela

W pierwszych wspólnotach plemiennych nie istniała hierarchia, która (wśród ludów europejskich) pojawiła się pod koniec demokracji wojennej, a na Bliskim Wschodzie przed powstaniem pierwszych cywilizacji.

W początkach starożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (w ustroju despotycznym), w niektórych krajach był uznawany za boga lub półboga (faraon, august), niekiedy miał pozostawać w łączności z bóstwami.

W średniowieczu powstały nowe, feudalne formy monarchii: patrymonialna oraz stanowa. Uzasadnieniem władzy monarchów było jej pochodzenie od Boga, stąd ich pozycja była teoretycznie niepodważalna. Byli suzerenami, jednak nie zawsze mogli wyegzekwować swą władzę i ich wpływ został ograniczony. Powstawały pierwsze parlamenty (tym samym monarchie parlamentarne).

Od XV wieku w Europie zachodniej ponownie wzrosło znaczenie monarchy, do władzy prawie nieograniczonej lub nieograniczonej, czyli absolutnej. Monarchia absolutna Ludwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególnie Prus, Rosji i Szwecji.

Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycji burżuazji i klasy średniej, rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu. Narodził się pogląd, że suwerenem jest społeczeństwo, które ma prawo powoływać i odwoływać sprawujących władzę.

Ta sytuacja, wsparta przez powstanie Stanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Doprowadziło to do powstania pierwszych monarchii konstytucyjnych (Francja, Rzeczpospolita Obojga Narodów), gdzie król był zwierzchnikiem administracji.

Nieco inna sytuacja miała miejsce w Anglii, a następnie w Wielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.

Upadek wielu monarchii nastąpił po I wojnie światowej. Nowo powstałe państwa (Czechosłowacja, Polska itd.) wybrały ustrój republikański, w wielu krajach obalano monarchie, zastępując je republikami (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja).

Nazwy monarchii

Od kręgu kulturowego oraz religii zależy nazewnictwo monarchii. Chrześcijańskie monarchie były m.in. cesarstwami, królestwami, księstwami (nazwy tworzono od tytułu przysługującego monarsze, w tym od tytułów szlacheckich) czy carstwami. Islamskie monarchie są sułtanatami, emiratami, choć również zapożyczają nazwy europejskie, np. Królestwo Maroka. W Azji funkcjonowały także nazwy chanatu i kaganatu. Na Dalekim Wschodzie najważniejszymi monarchiami były cesarstwa w Indiach, Chinach i istniejące do dziś Cesarstwo Japonii.

Sukcesja tronu

pocztówka-monarchowie panujący w 1908 r.

Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por. Jadwiga Andegaweńska, sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierał bezdzietnie, wówczas władzę mogła objąć osoba spokrewniona, niebędąca zstępnym. Czasem następcę monarcha mógł wyznaczyć na podstawie czynności prawnej: testamentem lub zawierając układ o przeżycie.

Zdarzało się, że sprawa sukcesji była niejasna, gdy wiele osób jednocześnie dowodziło swoich praw do tronu. Z tego powodu wybuchały wojny, np. wojna o sukcesję austriacką, wojna o sukcesję hiszpańską oraz wojna o sukcesję polską.

Niektóre państwa były monarchiami elekcyjnymi, tzn. takimi, gdzie monarchą zostawała osoba wybrana przez elektorów. Przykładem historycznych monarchii elekcyjnych mogą być takie państwa jak Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a obecnie Watykan.

Obecne monarchie (stan na rok 2013)

Monarchie na świecie w 2012 r.

Obecnie istniejące formy monarchii

• królestwa – 34 (*20)
• księstwa – 3
• emiraty – 3 (w tym jedna federacja emiratów)
• sułtanaty – 2
• teokracje – 3
• cesarstwa – 1
• wielkie księstwa – 1

Państwa oznaczone gwiazdką (*) to państwa w unii personalnej ze Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej: "Commonwealth realms" (15), New Zealand Realm (2) i Dependencje brytyjskiej korony (3) – gdzie królową reprezentuje gubernator.

Państwo	forma monarchii	ustrój monarchii	dynastia lub monarchia elekcyjna	tytuł monarchy	panujący	portret	od	następca tronu (imię i tytuł)
Andora	księstwo	parlamentarna	1. monarchia elekcyjna – z urzędu 2. z urzędu	1. Współksiążę francuski 2. współksiążę episkopalny	1. François Hollande 2. Joan Enric Vives Sicília		2012 2003	z wyboru 2.z nominacji
Antigua i Barbuda	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1981	Karol, książę Walii
Arabia Saudyjska	królestwo	absolutna	Saudowie	król	Abdullah bin Abdulaziz Al Saud		2005	Salman ibn Abd al-Aziz as-Saud
Australia	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1952	Karol, książę Walii
Bahrajn	królestwo	konstytucyjna	al-Chalifa	król	Hamad ibn Isa al-Chalifa		1999	Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa
Bahamy	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1973	Karol, książę Walii
Barbados	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1966	Karol, książę Walii
Belgia	królestwo	parlamentarna	Saksonia-Coburg-Gotha	król	Albert II Koburg		1993	Filip Koburg, książę Brabancji
Belize	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1981	Karol, książę Walii
Bhutan	królestwo	konstytucyjna	Wangchuk	król	Jigme Khesar Namgyel Wangchuck		2006	–
Brunei	sułtanat	absolutna		sułtan	Hassanal Bolkiah		1967	Al-Muhtadee Billah
Dania (Wspólnotowe Królestwo Danii)	królestwo	konstytucyjna	Glücksburgowie	królowa	Małgorzata II		1972	Fryderyk, hrabia Monpezat
Grenada	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1974	Karol, książę Walii
Guernsey	księstwo Dependencja Korony brytyjskiej	parlamentarna	Windsorowie	Książę Normandii	Elżbieta II		1952	Karol, książę Walii
Hiszpania	królestwo	parlamentarna	Burbonowie	król	Jan Karol I		1975	Filip, książę Asturii
Holandia (Królestwo Niderlandów)	królestwo	parlamentarna	Oranje-Nasau	król	Wilhelm Aleksander		2013	Katarzyna Amalia
Jamajka	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1962	Karol, książę Walii
Japonia	cesarstwo	parlamentarna	epoka Gendai	cesarz	Akihito		1989	Naruhito
Jersey	księstwo Dependencja Korony brytyjskiej	parlamentarna	Windsorowie	Książę Normandii	Elżbieta II		1952	Karol, książę Walii
Jordania	królestwo	konstytucyjna	Haszymici	król	Abd Allah II ibn Husajn		1999	Husajn ibn al-Abdullah
Kambodża	królestwo	konstytucyjna	Norodom	król	Norodom Sihamoni		2004
Kanada	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1952	Karol, książę Walii
Katar	emirat	absolutna	As-Sani	emir	Hamad ibn Chalifa as-Sani		1995	ksiażę Tamim ibn Hamad as-Sani
Kuwejt	emirat	konstytucyjna	Sabah	emir	Sabah Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah		2006	Nawaf Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah
Lesotho	królestwo	konstytucyjna	Moshesh	król	Letsie III		1996	Lerotholi Seeiso
Liechtenstein	księstwo	konstytucyjna	Liechtensteinowie	ksiażę	Jan Adam II		1989	Alojzy Liechtenstein (regent)
Luksemburg	wielkie księstwo	parlamentarna	Burbonowie	wielki ksiażę	Henryk		2000	Wilhelm
Malezja	federacja sułtanatów	parlamentarna	monarchia elekcyjna	Yang di-Pertuan Agong (król)	Tuanku Abdul Halim		2011	z wyboru
Wyspa Man	królestwo Dependencja Korony brytyjskiej	parlamentarna	Windsorowie	Królowa, Pani Man	Elżbieta II		1952	Karol, książę Walii
Maroko	królestwo	konstytucyjna	Alawici	król	Mohamed VI		1999	Mulaj Hassan
Monako	księstwo	konstytucyjna	Grimaldi	książę	Albert II		2005	Karolina Hanowerska
Niue	królestwo New Zealand Realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1974	Karol, książę Walii
Norwegia	królestwo	parlamentarna	Glücksburgowie	król	Harald V		1991	Haakon Magnus Glücksburg
Nowa Zelandia	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1952	Karol, książę Walii
Oman	sułtanat	absolutna	Al 'Bu Sa'id	sułtan	Kabus ibn-Said		1970
Papua-Nowa Gwinea	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1974	Karol, książę Walii
Saint Kitts i Nevis	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1983	Karol, książę Walii
Saint Lucia	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1979	Karol, książę Walii
Saint Vincent i Grenadyny	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1979	Karol, książę Walii
Samoa	królestwo (sporne)	konstytucyjna	monarchia elekcyjna	O le Ao o le Malo	Tupua Tamasese Tupuola Tufuga Efi		2007	z wyboru
Suazi	królestwo	absolutna		1.król 2.królowa-matka	1.Mswati III 2.Ntombi		1986
Szwecja	królestwo	parlamentarna	Bernadotte	król	Karol XVI Gustaw		1973	Wiktoria Bernadotte, księżna Västergötland
Tajlandia	królestwo	parlamentarna	Czakri	król	Bhumibol Adulyadej		1946	Maha Vajiralongkorn
Tonga	królestwo	absolutna	Tupou	król	Tupou VI		2012	Siaosi Manumataongo, Ulukalala
Tuvalu	królestwo	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1978	Karol, książę Walii
Stolica Apostolska; Watykan	państwo kościelne	absolutna	monarchia elekcyjna; z urzędu	papież; Suwerenny Władca	Franciszek		2013	z wyboru
Wielka Brytania	królestwo	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1952	Karol, książę Walii
Wyspy Cooka	królestwo New Zealand Realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1965	Karol, książę Walii
Wyspy Salomona	królestwo Commonwealth realm	parlamentarna	Windsorowie	królowa	Elżbieta II		1978	Karol, książę Walii
Zakon Maltański	państwo zakonne	konstytucyjna	monarchia elekcyjna	wielki mistrz	Matthew Festing		2008	z wyboru
Zjednoczone Emiraty Arabskie	federacja emiratów	konstytucyjna	monarchia elekcyjna (sporne)	Prezydent	Chalifa ibn Zaid an-Nahajan-		2004	z wyboru

Tytularna monarchia

Fidżi – Tytuł królewski "Tui Viti" tradycyjnie przysługuje od 1878 monarchom brytyjskim. Mimo że 1978 Fidżi zostało ogłoszone republiką z prezydentem na czele, Wielka Rada Wodzów Plemiennych (80 dziedzicznych fidżyjskich wodzów plemiennych) nadal honorowo uznaje królową Elżbietę II jako "Tui Viti" bez realnej władzy w Fidżi. Sama królowa nie rości sobie prawa do tego tytułu pozostawiając tę kwestię decyzji obywateli Fidżi.

Monarchie w ZEA i Malezji

Władcy poszczególnych emiratów Zjednoczonych Emiratów Arabskich

• Szardża – Sultan III ibn Muhammad Al-Qasimi – od 1972
• Fudżajra – Hamad I ibn Muhammad asz-Szarki – od 1974
• Adżman – Humajd V ibn Raszid Al Nuaimi – od 1981
• Abu Zabi – Chalifa ibn Zaid an-Nahajan – od 2004
• Dubaj – Muhammad ibn Raszid al-Maktum – od 2006
• Umm al-Kajwajn – Saud ibn Rashid Al Mu'alla od 2009
• Ras al-Chajma – Saud ibn Sakr al-Kasimi od 2010

Władcy stanów w Malezji

• Kedah – Tuanku Abdul Halim – od 1958
• Pahang – Ahmad Szach – od 1974
• Perak – Azlan Muhji ad-Din Szach – od 1984
• Terengganu – Tuanku Mizan Zainal Abidin – od 1998 (król Malezji od 2006)
• Perlis – Tuanku Syed Sirajuddin – od 2001
• Selangor – Szaraf ad-Din Idrys Szach – od 2001
• Negeri Sembilan – Tuanku Mukhriz – od 2008
• Johor – Ibrahim Ismail – od 2010
• Kelantan – Muhammad V Faris Petra – od 2010

Monarchie plemienne

W kilku państwach Afryki oraz w Indonezji i na Oceanii istnieją tradycyjne monarchie plemienne nie mające charakteru państwowego.

Są to m.in.:

• Ghana: Aszanti, Dagomba (lud)
• Uganda: Ankole, Buganda, Bunyoro, Busoga, Rwenzururu, Toro
• Wallis i Futuna: Alo, Sigave, Uvea
• Nowa Zelandia: Maorysi
• Indonezja: Jogjakarta
• Republika Południowej Afryki: Zululand

Quasimonarchie

Współcześnie niektóre państwa rządzone metodami dyktatorskimi lub autorytarnymi mimo iż formalnie są republikami są uważane za quasi-monarchie. Wynika to z faktu sukcesji władzy w obrębie jednej rodziny która stoi na czele państwa tak jak to dzieje się w dziedzicznych monarchiach. Przykłady quasi-monarchii:

• Gabon W latach 1967-2009 prezydentem był Omar Bongo po jego śmierci urząd prezydenta objął jego syn Ali Bongo Ondimba

• Korea Północna. Po śmierci prezydenta Kim Ir Sena w 1994, faktycznym przywódcą państwa został jego syn Kim Dzong Il. Po jego zaś śmierci w 2011 na czele państwa stanął jego syn – i wnuk Kim Ir Sena – Kim Dzong Un jako "Najwyższy Przywódca Partii, Armii i Narodu". Z tego powodu Korea Północna jest nazywana "monarchią totalitarna", mówi się też o "dynastii Kimów"

• Kuba. Prezydentem Kuby- formalnie głową państwa był od 1976 r. Fidel Castro. W 2008 zastąpił go na tym stanowisku jego brat Raul Castro, lecz I Sekretarzem rządzącej krajem Komunistycznej Partii Kuby był nadal formalnie Fidel Castro. 18 kwietnia 2011 Fidel Castro ogłosił ostateczną rezygnację ze stanowiska przywódcy partii, przekazując je ostatecznie Raulowi.

• Syria. W latach 1971-2000 prezydentem Syrii był Hafiz al-Assad. Po jego śmierci urząd prezydenta objął syn – Baszar al-Assad.

• Gwinea Równikowa (potencjalnie). Urzędujący od 1979 r. przywódca państwa (prezydent od 1987) Teodoro Obiang Nguema Mbasogo jest poważnie chory i na sukcesora typowany jest jego syn Teodorín Nguema Obiang

Byłe monarchie

Poniżej podano wykaz współcześnie istniejących państw, które w okresie nowożytnym były monarchiami.

Państwo	Typ monarchii	Data zniesienia	Ostatni monarcha	Pretendent do tronu
Afganistan	królestwo	17 lipca 1973	Muhammad Zahir Chan	Ahmed Szah Chan
Afryka Środkowa	cesarstwo	20 września 1979	Jean-Bédel Bokassa	Jean-Bédel Georges Bokassa
Albania	królestwo	7 kwietnia 1939	Zogu I	Leka II
Austria	cesarstwo	11 listopada 1918	Karol I	Karol Tomasz Habsburg
Brazylia	cesarstwo	15 listopada 1889	Piotr II	Ludwik I
Bułgaria	carstwo	15 września 1946	Symeon II	tenże premier Bułgarii 2001-2005
Burundi	królestwo	28 listopada 1966	Ntare V	Estera I
Chiny	cesarstwo	22 marca 1916	Yuan Shikai	袁缉燕
Czarnogóra	królestwo	26 listopada 1918	Mikołaj I	1) Mikołaj II, 2) Aleksander I
Czechy	królestwo	28 października 1918	Karol III Habsburg	Karol Tomasz Habsburg
Egipt	królestwo	23 lipca 1952	Fuad II	tenże
Etiopia	cesarstwo	12 marca 1975	Haile Selassie I	Zera Yacob Amha Selassie
Finlandia	królestwo	14 grudnia 1918	Väinö I	1) Maurycy I, 2) Maria I
Francja	cesarstwo	4 września 1870	Napoleon III	1) Jan III 2) Henryk VI 3) Ludwik XX
Grecja	królestwo		Konstantyn II	tenże
Haiti	cesarstwo
Haiti	cesarstwo
Irak	królestwo	14 lipca 1958	Fajsal II	Ra'ad bin Zeid
Iran	cesarstwo	1 kwietnia 1979	Mohammad Reza Pahlawi	Cyrus Reza Pahlawi
Jemen
Laos
Libia
Litwa	królestwo	2 listopada 1918	Mendog II	Wilhelm Urach
Meksyk	cesarstwo		Maksymilian I	Agustín de Iturbide y Green
Nepal		28 maja 2008	Gyanendra Bir Bikram Shah Dev	tenże
Niemcy	cesarstwo	18 listopada 1918	Wilhelm II	Jerzy Fryderyk
Polska Polska Polska i Litwa	królestwo królestwo królestwo i wielkie księstwo	14 listopada 1918 25 stycznia 1831 25 listopada 1795	Rada Regencyjna Mikołaj I Maria Emanuel Wettyn	Patrz: Sukcesja tronu w Polsce
Portugalia	królestwo	4 października 1910	Manuel II	Duarte Pio
Rosja	cesarstwo	16 marca 1917	Michał II Romanow	Jerzy Michajłowicz Romanow
Rumunia	królestwo	1947	Michał I	tenże
Rwanda
Serbia	królestwo	1945	Piotr II Karadziordziewić	Aleksander Karadziordziewić
Tunezja
Imperium osmańskie (Turcja)	sułtanat	1 listopada 1922	Mehmed VI	Bajazyd (III) Osman
Tybet	teokracja 1950	Dalajlama XIV	tenże
Węgry	królestwo	16 listopada 1918, 1 lutego 1946	Karol IV	Karol Tomasz Habsburg
Wietnam
Włochy	królestwo	12 czerwca 1946	Humbert II	Wiktor Emanuel (IV)

Żyjący byli monarchowie

Portret	Były monarcha	Państwo	Tytuł	Dynastia	Data urodzenia	Lata panowania	Przyczyna ustania mandatu
	Michał I	Rumunia	król	Hohenzollern-Sigmaringen	25 października 1921	1927-1930 i 1940-1947	zniesienie monarchii
	Gyanendra	Nepal	król	Szah	7 lipca 1947	1950-1951 i 2001-2008	zniesienie monarchii
	Symeon II	Bułgaria	car	Sachsen-Coburg-Gotha	16 czerwca 1937	1943-1946	zniesienie monarchii
	Konstantyn II	Grecja	król	Glücksburgowie	2 czerwca 1940	1964-1973	zniesienie monarchii
	Jan	Luksemburg	wielki książę	Burbon-Parma	5 stycznia 1921	1964-2000	abdykacja
-	Ramón Malla Call	Andora	Współksiążę episkopalny	z urzędu jako biskup Seo de Urgel	4 września 1922	1969-1971	koniec posługi biskupiej
	Valéry Giscard d'Estaing	Andora	Współksiążę francuski	z urzędu jako prezydent Francji	2 lutego 1926	1974-1981	koniec kadencji
	Jacques Chirac	Andora	Współksiążę francuski	z urzędu jako prezydent Francji	29 listopada 1932	1995-2007	koniec kadencji
	Nicolas Sarkozy	Andora	Współksiążę francuski	z urzędu jako prezydent Francji	28 stycznia 1955	2007-2012	koniec kadencji
-	Jigme Singye Wangchuck	Bhutan	król	Wangchuck	11 listopada 1995	1972 - 2006	abdykacja
-	Ahmad Szach	Malezja	król	z wyboru	24 października 1930	1979-1984	koniec kadencji
-	Azlan Muhji ad-Din Szach	Malezja	król	z wyboru	19 kwietnia 1928	1989-1994	koniec kadencji
	Tuanku Syed Sirajuddin	Malezja	król	z wyboru	17 maja 1943	2001-2006	koniec kadencji
	Tuanku Mizan Zainal Abidin	Malezja	król	z wyboru	22 stycznia 1962	2006-2011	koniec kadencji
	Tenzin Gjaco	Tybet	Dalajlama XIV	rozpoznany jako inkarnacja Dalajlamy XIII	6 lipca 1935	1940-1959	upadek państwa
	Benedykt XVI	Stolica Apostolska; Watykan	Papież; Suweren	z wyboru	16 kwietnia 1927	2005-2013	abdykacja
	Beatrycze	Holandia (Królestwo Niderlandów)	królowa	Oranje-Nasau	31 stycznia 1938	1980-2013	abdykacja

Oprócz tego Elżbieta II która panuje łącznie w 21 monarchiach (patrz tabela) w przeszłosci pełniła funkcję monarchy w następujących państwach które obecnie mają ustrój republikański: Pakistan (1952–1956), Afryka Południowa (1952–1961), Cejlon (1952–1972), Ghana (1957–1960), Nigeria (1960–1963), Sierra Leone (1961–1971), Tanganika (1961–1962), Trynidad i Tobago (1962–1976), Uganda (1962–1963), Kenia (1963–1964), Malawi (1964–1966), Malta (1964–1974), Gambia (1965–1970), Gujana (1966–1970), Mauritius (1968–1992), Fidżi (1970–1987).

Bibliografia

• Dynastie Europy, wyd. Ossolineum, Wrocław Warszawa Kraków 2003.
• Morby John, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995.

Zobacz też

Informacje w siostrzanych projektach

 Ilustracje i media  w Wikimedia Commons
 Definicje słownikowe  w Wikisłowniku
 Cytaty  w Wikicytatach

• diarchia
• republika