Monitor rzeczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polskie monitory "Toruń" i "Warszawa" Flotylli Pińskiej z okresu międzywojennego.
Współczesny rumuński monitor dunajski "Ion C. Brătianu"

Monitor rzeczny – klasa dużych opancerzonych okrętów artyleryjskich, przeznaczonych do służby na wodach śródlądowych – rzekach i jeziorach (w składzie flotylli rzecznych). Monitor rzeczny przeznaczony był do ostrzeliwania celów lądowych, wsparcia wojsk lądowych, wsparcia desantów, ochrony przepraw i do walki z okrętami rzecznymi przeciwnika. Uzbrojony był w działa i karabiny maszynowe. Wyporność i wielkość monitorów rzecznych znacznie wahała się w zależności od głębokości rzek, na których były używane – od 70-100 ton (polskie monitory używane na Prypeci) przez jednostki 300-500 tonowe (większość, np. monitory dunajskie), do monitorów o wyporności do 1000 ton, używanych na Amurze. Zanurzenie wahało się od 0,4 m do 1,5 m. Monitory rzeczne przeważnie uzbrojone były w 2-4 działa kalibru od 75 mm do 120 mm, umieszczone w wieżach obrotowych. Silniejsze były radzieckie monitory amurskie, uzbrojone aż w 8 dział 120 mm lub 4 działa 130 mm. Oprócz tego, monitory miewały artylerię małokalibrową lub przeciwlotniczą oraz karabiny maszynowe. Monitory były przeważnie lekko opancerzone, rzadsze były jednostki ciężej opancerzone.

Klasa monitorów rzecznych powstała w USA podczas wojny secesyjnej, kiedy oznaczała okręty w typie "Monitora" (opancerzone, o niskim kadłubie i posiadające uzbrojenie w wieży) o wielkości umożliwiającej wykorzystanie na rzekach. Monitory rzeczne używane były przede wszystkim w czasie obu wojen światowych, głównie na Dunaju (Austria, Węgry, Rumunia, Jugosławia) oraz rzekach ZSRR i Chin. Jednostki tego typu były także do 1939 używane w Polsce w dorzeczu Prypeci (Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej) oraz przejściowo na Wiśle. Po II wojnie światowej, klasa ta praktycznie zanikła, lecz w czasie wojny w Wietnamie siły zbrojne USA zaczęły używać nowo zbudowanych monitorów w delcie Mekongu (były to okręty mniejsze, wielkości kanonierki). Ponadto monitory rzeczne używane były po wojnie w dalszym ciągu przez ZSRR do patrolowania granicy z Chinami.

Przykładowe charakterystyki[edytuj | edytuj kod]

Nazwa (typ) Państwo /
rok wejścia
do służby
wyporność
długość
/ szerokość
/ zanurzenie, m.
uzbrojenie (liczba x kaliber dział) opancerzenie (maks.) uwagi
USS "Ozark" USA
1864
578 t 54,9 / 15,2 / 1,5 m 2 × 279 mm, 1 × 254 mm, 3 × 229 mm wieża 152 mm, burty 63 mm (żelazne) działał na dopływach Missisipi[1]
typ Milwaukee USA
1864
1300 t 69,8 / 17 / 1,8 m 4 × 279 mm wieże 203 mm, burty 76 mm (żelazne) 4 okręty; działały na dopływach Missisipi[1]
SMS "Leitha" Austro-Węgry
1872
310 t konstr. 50 / 8,1 / 1,1 m 2 × 150 mm (początkowo) wieża 50 mm, burty 44 mm bliźniaczy "Maros"; działały na Dunaju
(pierwsze austriackie monitory)[2]
SMS "Temes" Austro-Węgry
1905
442 t konstr. 56 / 9,6 / 1,2 m 2 × 120 mm, 1 × 120 mm haubica, 2 × 37 mm, 1 km wieża 75 mm, burty 40 mm bliźniaczy "Bodrog"; działały na Dunaju
(późn. rumuński "Ardeal")[3]
typ Bratianu Rumunia
1907
680 / 750 t 63,5 / 10,3 / 1,8 m 3 × 120 mm, 2 × 120 mm haubica, 4 × 47 mm, 2 km (początkowo) wieże 75 mm, burty 70 mm 4 okręty, austriackiej budowy; działały na Dunaju [4]
typ Sztorm Rosja/ZSRR
1910
963 /1000 t 70,9 / 12,8 / 1,4 m 2 × 152 mm, 4 × 120 mm, kmy (początkowe) wieże 76 mm, burty 76 mm 8 okrętów; działały na Amurze[5]
typ Humber W. Brytania
1914
1260 / 1520 t 81,3 / 14,9 / 1,7 m 2 × 152 mm, 2 × 120 mm haubica, 4 × 47 mm, 6-7 km-ów wieża 100 mm, burty 75 mm 3 okręty, budowane pierwotnie dla Brazylii[6]
SMS "Sava" Austro-Węgry
1915
600 t konstr. 61 / 10,3 / 1,3 m 2 × 120 mm, 2 × 120 mm haubica, 2 × 70 mm plot, 2 × 47 mm, 6 km wieża 50 mm, burty 40 mm bliźniaczy "Bosna"; działały na Dunaju
(późn. rumuński "Bucovina")[7]
typ Warszawa ("gdański") Polska
1920
110 / 126 t 34,5 (m.p.) / 5,1 / 0,8 m 3 × 75 mm, 4 km (ostateczne) wieże i burty 8 mm 4 okręty; działały na Prypeci[8]
typ Kraków Polska
1926
70 / 90 t 35 / 6 / 0,4 m 3 × 100 mm, 3 km wieże i burty do 8 mm 2 okręty; działały na Prypeci[8]
typ Żelezniakow ZSRR
1936
230 /263 t 51,2 / 8,2 / 0,9 m 2 × 102 mm, 2 × 45 mm, 2 km wieża 30 mm, burty 16 mm 6 okrętów; działały na Dnieprze i Dunaju[5]
"Parnaiba" Brazylia
1938
620 /720 t 55,02 / 10,1 / 1,6 m 1 × 152 mm, 2 × 87 mm, 2 × 47 mm, 4 × 20 mm burty 76 mm [9] Pozostaje w służbie (jak na 2014)
typ Chasan ZSRR
1942
1704 /1900 t 88,03 / 11,1 / 2,94 m 6 × 130 mm, 4 × 76 mm plot, 6 × 45 mm plot, 10 wkm burty 75 mm 3 okręty; działały na dolnym Amurze i w Cieśninie Tatarskiej - największe okręty rzeczne świata[5]
Program 5 MON (Monitor) USA
1968
76 t 18,4 / 5,3 / 1 m 1 × 105 mm, 1 × 40 mm, 2 × 20 mm, 2 wkm, 2 km przeciw broni ręcznej + ekrany przeciwkumulacyjne działały w delcie Mekongu[10]

Polskie monitory[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Angus Konstam, Union River Ironclad 1861-65, New Vanguard no. 56, Osprey Publishing 2002, ISBN 1-84176-444-2, ss.42-43
  2. G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., s.24
  3. G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., s.52
  4. S.W. Patjanin, M.S. Barabanow, Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Bałkanskich gosudarstw i stran Wostocznogo Sriediziemnomoria, Moskwa 2007, "Morskaja Kampanija" 3/2007 (ros.) ss.26-27
  5. 5,0 5,1 5,2 S.W. Patianin. Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMF SSSR 1941-1945 gg., "Morskaja Kampanija" nr 3(24)/2009, ss.54-56
  6. Robert Gardiner (red.), Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, ISBN 0-87021-907-3G. s.42
  7. G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., s.82
  8. 8,0 8,1 Jerzy Pertek. Wielkie dni małej floty. Poznań, 1976. s.604
  9. S.W. Patianin, M.S. Barabanow, N.W. Mitiukow. Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS stran Łatinskoj Ameriki i Azji, "Morskaja Kampanija" nr 4(17)/2008, s.21
  10. Gordon L. Rottman, Vietnam Riverine Craf 1962-75, New Vanguard no. 128, Osprey Publishing 2006, ISBN 1-84176-931-2, ss.33-35

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Georg Pawlik, Heinz Christ, Herbert Winkler. Die k.u.k. Donauflottille 1870–1918, Graz, 1989, ISBN 978-3-900310-45-5

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]