Monstera

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Monstera
monstera Adansona
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klad okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd żabieńcowce
Rodzina obrazkowate
Podrodzina Monsteroideae
Rodzaj monstera
Nazwa systematyczna
Monstera Adans.
Fam. Pl. 2: 470 (1763)
Typ nomenklatoryczny
Monstera adansonii Schott[2]
Synonimy

Tornelia Gut. ex Schott
Serangium Wood ex Salisb.[3]

"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Monstera (Monstera Adans.) – rodzaj pnączy z rodziny obrazkowatych, obejmujący 37 gatunków pochodzących z Ameryki Środkowej i Południowej, od Meksyku do Boliwii i Brazylii. Monstera Adansona została introdukowana do Portoryko, a monstera dziurawa na Seszelach i Wyspach Towarzystwa[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rosłe pnącza o dużych, charakterystycznych liściach, osiągające nawet 20 metrów wysokości[4].
Łodyga
Długie i grube łodygi pnące, tworzące w węzłach korzenie powietrzne[5]. Tkanki tych roślin zawierają liczne trichosklereidy, które są odpowiedzialne za ich drewnienie[6].
Morfologia monstery perforowanej
Monstera dziurawa na stanowisku naturalnym
Liście młodociane monstery dziurawej
Liście dojrzałe monstery dziurawej
Kwiatostan monstery dziurawej
Owocostan monstery perforowanej
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe, naprzemianległe. Liście właściwe wierzchołkowo kolankowate, tworzące zwykle długą pochwę, trwałą, wysychającą do postaci błony lub odpadającą. Blaszki liściowe całobrzegie, asymetryczne, podłużne do jajowato-eliptycznych, często wyraźnie perforowane w wyniku programowanego obumierania niektórych komórek[7], rzadziej pierzastodzielne. Kształt liści młodocianych jest inny niż dojrzałych, nie są one nigdy perforowane. Nerwacja pierwszorzędowa pierzasta, zbiegająca się do żyłki marginalnej, drugorzędowa równoległo-pierzasta lub siatkowata (np. Monstera dubia), dalsza siatkowata. Liście młodych roślin często ściśle przywierają do pnia drzewa[6].
Kwiaty
Roślina tworzy w każdym rozgałęzieniu od jednego do kilku kwiatostanów, typu kolbiastego pseudancjum, na pędach kwiatostanowych krótszych od ogonków liściowych. Pochwa kwiatostanu jajowata do podłużno-jajowatej, o zaostrzonym wierzchołku, łódko-kształtna i trochę zwinięta u nasady, wewnątrz biała do różowej. Kolba siedząca, niemal cylindryczna, nieco krótsza od pochwy, pokryta obupłciowymi kwiatami pozbawionymi okwiatu, jedynie u nasady pokryta prątniczkami. Kwiaty zbudowane z 4 wolnych pręcików i pojedynczej zalążni. Pręciki o spłaszczonych nitkach i podłużno-eliptycznych pylnikach, otwierających się przez podłużną szczelinę. Zalążnia pryzmatyczna, odwrotnie jajowata do eliptycznej, dwukomorowa, z 2 anatropowymi zalążkami w każdej komorze, powstającymi z osiowo-bazalnych łożysk. Szyjka słupka masywna, szersza od zalążni, zakończona okrągłym, podłużno-eliptycznym lub równowąskim znamieniem[6].
Owoce
Miąższowate jagody zawierające od 1 do 3 nasion. Nasiona odwrotnie jajowate do eliptycznych, spłaszczone, o gładkiej łupinie. Zarodek duży, bielmo nieobecne[6].
Gatunki podobne
Przedstawiciele plemienia Monstereae, od których różnią się budową kwiatów[6]. Wiele gatunków monster jest podobnych do roślin z rodzaju filodendron, również w tym przypadku różnice morfologiczne dotyczą kwiatostanów[8].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Wieloletnie, wiecznie zielone hemiepifity, zwykle pnące się po pniach drzew lub głazach (np. monstera dziurawa, z wiekiem drewniejące do postaci lian[6]. W okresie kwitnienia rośliny wykorzystują mechanizm termogenezy, podnosząc temperaturę kwiatostanu nawet o 15 °C powyżej otoczenia[9]. Kwiaty monstery zapylane są przez pszczoły bezżądłowe z rodzaju Trigona oraz żukowate[10].
Siedlisko
Wilgotne lasy równikowe oraz lasy mgliste[6]. Monstera dziurawa często występuje na stanowiskach palm z rodzaju sabal, które wykorzystuje jako podporę[11].
Cechy fitochemiczne
Tkanki tych roślin, w szczególności korzenie powietrzne i niedojrzałe owoce, zawierają w idioblastach kryształy szczawianu wapnia. Ugryzienie, żucie lub spożycie tych roślin może wywołać ostrą reakcję zapalną śluzówki jamy ustnej i układu pokarmowego, a kontakt soku z oczami, ich poważne podrażnienie[12]. Owoce monstery dziurawej zawierają wysokie stężenie aminów aromatycznych, dopaminy i tyraminy[13].
Liczba chromosomów 2n = 60 (24, 48, 56, 58, 70)[6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)
Należy do plemienia Monstereae[14], podrodziny Monsteroideae, rodziny obrazkowatych (Araceae), rzędu żabieńcowców (Alismatales) w kladzie jednoliściennych (ang. monocots)[1].
Podział rodzaju według Madisona (1977)[6]
  • sekcja Monstera
  • sekcja Marcgraviopsis
  • sekcja Echinospadix
  • sekcja Tornelia
Gatunki[3]

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Toponimia nazwy naukowej
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa monstrum (potwór, dziwadło) i odnosi się specyficznej perforacji liści wielu gatunków z tego rodzaju[4].
Nazwy rodzajowe
Rodzaj znany jest w Polsce pod spolszczoną nazwą łacińską „monstera”. Pod tą nazwą opisany został już w Botanice Szczególnej Czerwiakowskiego w roku 1852[15]. W późniejszych pracach z przełomu XIX i XX wieku oprócz nazwy „monstera” podawana była obocznie nazwa „zlenna”[16][17], która jednak nie przyjęła się.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Owocostany monstery dziurawej
Monstera Adansona w uprawie
Rośliny lecznicze
Napar z liści i korzeni powietrznych monstery dziurawej jest stosowany w leczeniu artretyzmu. Odpowiednio przygotowane korzenie tej rośliny służą też jako remedium na ukąszenia węży[13].
Rośliny alimentacyjne
Owocostany monstery dziurawej (ang. ceriman), przypominające wydłużoną szyszkę, osiągające długość 30 cm i średnicę 6 cm, są jadalne i bardzo cenione w Ameryce. Mogą być spożywane jedynie po pełnym dojrzeniu, kiedy jagody osiągają żółtawą barwę i łatwo schodzi z nich skórka. Owoce nie w pełni dojrzałe są silnie piekące z uwagi na zawartość kryształów szczawianu wapnia. Kremowo-biały miąższ jagód jest bardzo delikatny i słodki, przypomina w smaku banana i ananasa lub piña coladę. Jest składnikiem deserów, sałatek owocowych i lodów[13].
Owoce monstery dziurawej[13]
Wartości odżywcze na 100 g produktu
Składniki pokarmowe Witaminy Składniki mineralne
woda 77,9 g witamina A mg magnez mg
energia 73,7 kcal witamina B1 mg fosfor mg
błonnik 0,57 g witamina B2 mg żelazo mg
białko 1,8 g witamina B6 mg sód mg
tłuszcze 0,2 g witamina C mg wapń mg
węglowodany 16,2 g witamina PP mg potas mg
Rośliny ozdobne
Monstera dziurawa jest jedną z najpopularniejszych roślin pokojowych, uprawianą na całym świecie przede wszystkim ze względu na atrakcyjne, perforowane liście, osiągające długość 1 metra. Gatunek ten został introdukowany do uprawy w 1840 roku i obecnie jest częściej spotykany poza miejscem naturalnego występowania, gdzie jest rzadki[9]. Oprócz monstery dziurawej w uprawie spotyka się mniej rosłe gatunki, np. Monstera dubia, monstera perforowana, o spiczastych, silnie perforowanych liściach, oraz Monstera acuminata, o blaszce liściowej nie większej niż 10–25 cm.
Inne zastosowania
Korzenie powietrzne monstery dziurawej są surowcem do produkcji koszy i lin[13].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Monstera dziurawa w uprawie
Wymagania
Monstera dziurawa wymaga stanowiska oświetlonego, lecz nie narażonego na bezpośrednie promieniowanie słoneczne. Starsze rośliny tolerują znaczne zacienienie, jednak w takich warunkach wyciągają się i tworzą wyłącznie całobrzegie liście. Temperatura latem nie powinna być niższa niż 18 °C i wyższa niż 25 °C, zimą powinna wynosić około 12 °C. Optymalnym podłożem do uprawy tej rośliny jest mieszanka ziemi liściowej, darniowej, gnojowej, torfu i piasku w równych proporcjach. Rosnąc wymagają silnych podpór. W warunkach domowych, przy zapewnieniu optymalnych warunków, monstera może zakwitnąć[18].
Pielęgnacja
Monsterę należy podlewać dość obficie wodą o temperaturze pokojowej, jedynie zimą ograniczając nawadnianie. Przelewanie może jednak powodować zgniliznę. Korzystne jest spryskiwanie liści i wycieranie z nich kurzu. Młode rośliny należy przesadzać co rok, starsze co 3–5 lat. Latem monstera wymaga nawożenia nawozem wieloskładnikowym[18].
Rozmnażanie
Bardzo proste z sadzonek pędowych, które powinny mieć przynajmniej jeden liść, pąk pachwinowy i korzeń przybyszowy lub sadzonek wierzchołkowych z kilkoma liśćmi i korzeniem powietrznym o długości co najmniej 20 cm. Sadzonkę należy posadzić w mieszance torfu i piasku oraz trzymać w wysokiej temperaturze, około 25–30 °C. Monsterę można też rozmnażać z nasion, które należy wysiać bezpośrednio po zbiorze w ciepłe podłoże. Kiełkują po 2–4 tygodniach[18].
Choroby i szkodniki
Rośliny są atakowane przez czerwce, mszyce i wełnowce, a uprawiane na zewnątrz również przez gąsienice i koniki polne. Monstery są również podatne na plamistość liści wywoływaną przez Lasiodiplodia theobromae (incertae sedis) i Acrosperia fluctuata oraz zgniliznę[13].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Peter F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001.... [dostęp 2010-10-26].
  2. Index Nominum Genericorum (ang.). [dostęp 2010-10-26].
  3. 3,0 3,1 3,2 Rafael Govaerts, David G. Frodin: World Checklist and Bibliography of Araceae (and Acoraceae) (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew, 2002. [dostęp 2010-10-26].
  4. 4,0 4,1 Adolf Engler, Kurt Krause. Araceae-Monsteroideae. „Das Pflanzenreich”. 37, s. 97-117, 1908 (łac.). 
  5. Paul C. Standley. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 31, s. 29-32, 1944 (ang.). 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Simon J. Mayo, Josef Bogner, Peter C. Boyce: The Genera of Araceae. Eleanor Catherine (ilustr.). Kew: The Trustees, Royal Botanic Gardens, 1997, s. 135-138. OCLC 468572283. (ang.)
  7. H. Arunika et al.. Programmed cell death and leaf morphogenesis in Monstera obliqua (Araceae). „Planta”. 221, s. 607–618, 2005 (ang.). 
  8. Margot Schubert: Mieszkamy wśród kwiatów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991, s. 268. ISBN 83-09-00563-6.
  9. 9,0 9,1 David J. Mabberley: The plant-book: a portable dictionary of the vascular plants. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 1997, s. 556. ISBN 0-521-41421-0. (ang.)
  10. Marc Gibernau. Pollinators and Visitors of Aroid Inflorescences. „Aroideana”. 26, 2003 (ang.). 
  11. Jiří Haager: Mieszkanie w kwiatach : moje hobby. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1992, s. 73, 213. ISBN 83-7066-343-5.
  12. David W. Nellis: Poisonous plants and animals of Florida and the Caribbean. Sarasota, Fla: Pineapple Press, 1997, s. 150. ISBN 1-56164-111-1. (ang.)
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Jules Janick i Robert E. Paull (red.): The encyclopedia of fruit & nuts. Wallingford: CABI, 2008, s. 77-78. ISBN 978-0-85199-638-7. (ang.)
  14. L.I. Cabrera et al. Phylogenetics relationships of aroids and duckweeds (Araceae) inferred from coding and noncoding plastid DNA. „American Journal of Botany”. 95(9), s. 1153-1165, 2008 (ang.). 
  15. Ignacy Rafał Czerwiakowski: Botanika Szczególna. T. 2: Opisanie róslin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: Uniwersystet Jagielloński, 1852, s. 372. (pol.)
  16. Józef Rostafiński: Słownik polskich imion ródzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 570. (pol.)
  17. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik łacińsko-polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 365. (pol.)
  18. 18,0 18,1 18,2 Mieczysław Czekalski: Cisus, hoja, filodendron...: rośliny pnące ozdobą mieszkania. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 33-35. ISBN 83-09-01250-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]