Moralność pani Dulskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy dramatu. Zobacz też: Moralność pani Dulskiej.
Moralność pani Dulskiej
Autor Gabriela Zapolska
Miejsce wydania Warszawa
Język polski
Data wydania 1907
Typ utworu komedia satyryczna
poprzednia
brak
następna
Pani Dulska przed sądem

Moralność pani Dulskiejdramat Gabrieli Zapolskiej wydany w Warszawie w 1907; prapremiera odbyła się w 1906 w Krakowie; akcja toczy się we Lwowie[1].

Pierwsza część cyklu "Moralność Pani Dulskiej", z kontynuacjami Pani Dulska przed sądem i Śmierć Felicjana Dulskiego[2]. Pełna nazwa utworu to: Moralność pani Dulskiej – tragifarsa kołtuńska.

Bohaterowie utworu[edytuj | edytuj kod]

  • Aniela Dulska – tytułowa pani Dulska.
  • Felicjan Dulski – jej mąż
  • Zbyszko – syn Dulskich, romansuje z Hanką
  • Hesia i Mela – córki Anieli i Felicjana
  • Hanka – służąca w domu Dulskich
  • Juliasiewiczowa – radczyni, krewna Dulskiej

W dziele występują także: Tadrachowa (matka chrzestna Hanki) oraz Lokatorka kamienicy Dulskich.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Moralność pani Dulskiej powstała w ciągu kilkunastu dni na przełomie października i listopada 1906 roku. Premiera odbyła się w grudniu w Teatrze Miejskim w Krakowie.

Czas i miejsce akcji[edytuj | edytuj kod]

Akcja utworu rozgrywa się na początku XX wieku we Lwowie, w salonie państwa Dulskich. Autorka w didaskaliach informuje o umeblowaniu wnętrza: "Dywany, meble solidne... Rogi obfitości, sztuczne palmy, landszaft haftowany za szkłem... Stara piękna serwantka mahoniowa i empirowy ekranik. Lampa z abażurem z bibuły, stoliki, a na nich fotografie". W niektórych późniejszych adaptacjach akcja rozgrywa się w Krakowie.

Problematyka dzieła[edytuj | edytuj kod]

Sztuka Zapolskiej jest tragifarsą, czyli połączeniem elementów komedii z elementami tragedii. Główna bohaterka – Aniela Dulska – jest postacią obłudną, dwulicową, fałszywą, chciwą, nie potrafi okazać życzliwości, gardzi ludźmi biednymi, słabymi i wrażliwymi. Wszystko co robi, robi na pokaz. Jej postawa, nazywana "dulszczyzną", prezentuje pozorną moralność; życie w zakłamaniu i obłudzie. Przymyka oko na romans jej syna z Hanką, aby tylko ten nie włóczył się nocami po lokalach (w rzeczywistości Dulska nie wyobraża sobie małżeństwa Zbyszka z Hanką, uważałaby to za hańbę dla jej rodziny i splamienie honoru). Problem pojawia się, gdy Hanka zachodzi w ciążę.

Miejsca akcji: Kraków i Lwów[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie akcja utworu została umieszczona we Lwowie, ponieważ tam pierwotnie miała nastąpić premiera (problemy z obsadą związane z chorobą jednej aktorki spowodowały takie opóźnienie, że premiera została przeniesiona do Krakowa). Jednakże na potrzeby przedstawienia premierowego w Krakowie (i na prośbę ówczesnego dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie — Ludwika Solskiego) autorka przeniosła akcję utworu do tego miasta (dotyczyło to odniesień do rozmaitych miejsc – np. w wersji „lwowskiej” Felicjan Dulski odbywa „spacer” na Wysoki Zamek, a przy ulicy Teatyńskiej musi przyspieszyć, bo „tunel rozbijają”, podczas kiedy w „krakowskiej” celem „spaceru” jest Kopiec Kościuszki, a przyspieszyć musi koło Parku Jordana, bo „zaczepiają”). Później sztukę wystawiano w innych miastach i w zależności od tego, z którą wersją miał reżyser do czynienia (do 1908 r. sztuka krążyła tylko w postaci odpisów), miejscem akcji był Lwów lub Kraków. Dramat został wydany drukiem przez wydawnictwo Orgelbrandów w 1908 r. i była to wersja „lwowska”. Kolejne wydanie (wydawnictwo Lektor) z 1921 r. oparte zostało na jednym z odpisów wykonanych dla potrzeb krakowskiego teatru – akcja umieszczona została w Krakowie. Z uwagi na to, że użyto odpisu prawdopodobnie przeznaczonego dla suflera, wydanie to odznaczało się pominięciem większości didaskaliów; ponadto było dość niechlujne (liczne błędy językowe). Późniejsze wydania aż do 1987 r. wywodziły się przeważnie z tego wydania, z tym że usuwano z nich błędy językowe oraz w mniejszym lub większym stopniu uzupełniano didaskalia. Wszystkie ekranizacje dramatu dzieją się w Krakowie. W 1988 r. wydany został tekst pochodzący z Orgelbranda z akcją we Lwowie. Obecne wydaje się obie wersje, zależnie od pochodzenia źródła.

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Sztuka Gabrieli Zapolskiej była wystawiana nie tylko na scenach teatrów, ale też adaptowana na potrzeby filmowe. W 1930 roku na jej podstawie powstał pierwszy film pod tytułem Moralność pani Dulskiej w reżyserii Bolesława Newolina. Warto zaznaczyć, iż był to pierwszy w Polsce film dźwiękowy. W późniejszym okresie sztuka była pięciokrotnie adaptowana na potrzeby Teatru Telewizji w latach 1968, 1970, 1992, 2006 i 2013. W roku 1975 powstał film pod tytułem Dulscy w reżyserii Jana Rybkowskiego, wykorzystujący wątki z tej sztuki. Wątki z Moralności pani Dulskiej wykorzystano też w serialu Z biegiem lat, z biegiem dni... Andrzeja Wajdy (odcinek 7, "Kraków 1907").

Przypisy

  1. Literatura polska : przewodnik encyklopedyczny. Julian Krzyżanowski (red.). T. 1: A–M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 687. ISBN 83-01-05368-2.
  2. BiblioNETka » książki w cyklu "Moralność pani Dulskiej" (pol.). [dostęp 2013-03-02].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]