Mord w Winnicy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mieszkańcy Winnicy poszukujący ciał krewnych wśród zwłok ekshumowanych w 1943 roku
Pomniki poświęcone ofiarom mordu w Winnicy
Współczesny pomnik terroru sowieckiego lat 1937–1938 w pobliżu Parku Gorkiego w Winnicy
Współczesny pomnik terroru sowieckiego lat 1937–1938 w pobliżu Parku Gorkiego w Winnicy

Mord w Winnicy (ukr. Вінницька трагедія) – masowa zbrodnia dokonana przez sowiecką policję polityczną NKWD w Winnicy na Ukrainie w latach 1937-1938, w okresie tzw. wielkiego terroru w czasach stalinowskich.

Masowe groby ofiar zbrodni zostały odkryte na terenie miasta przez Niemców w czerwcu 1943 roku, trzy miesiące po odkryciu masowych grobów ofiar zbrodni katyńskiej. W czasie ekshumacji, dokumentowanej fotograficznie, odkryto w sumie 9432 ciała, z czego 169 ciał kobiecych[1]. Większość zamordowanych stanowili Ukraińcy, najczęściej chłopi, z domieszką robotników i duchownych; procent przedstawicieli inteligencji był znikomy[1]. Wśród 679 zwłok zidentyfikowanych przez Niemców w 1943 roku była również pewna liczba Rosjan i 28 Polaków; według szacunków polskiego pisarza Józefa Mackiewicza ok. 6 procent ofiar mordu w Winnicy (560 osób) mogło być narodowości polskiej[1].

Ofiary zbrodni były zabijane na terenie więzienia NKWD w Winnicy za pomocą strzałów w tył głowy; stosowano do tego amunicję kalibru 5,6 mm, która nie zawsze powodowała natychmiastową śmierć ofiar[1]. Do większości ofiar strzelano dwa razy, do 78 trzy razy, a do dwóch cztery razy. Zwłoki mężczyzn odnalezionych w Winnicy miały skrępowane ręce; starsze kobiety były ubrane, a młodsze nagie[1]. 395 ofiar miało roztrzaskane czaszki[1].

Egzekucje miały charakter tajny – krewnych ofiar nie informowano o wydanych wyrokach śmierci, a na zapytania rodzin władze odpowiadały, że aresztowani zmarli z przyczyn naturalnych, zostali zesłani bez prawa korespondencji na daleką północ lub przeniesieni do innych więzień[1]. Dokumenty osobiste rozstrzelanych i akta śledztw w ich sprawach nie zostały zarchiwizowane, lecz zakopane w osobnym dole wśród masowych mogił[1].

W 1943 roku Niemcy powołali dwie komisje do zbadania zbrodni – jedną złożoną z 13 ekspertów niemieckich i drugą, w której skład weszli specjaliści w zakresie medycyny sądowej z 11 krajów europejskich (m.in. dr Ferenc Orsós, jeden z członków komisji badającej masowe groby ofiar zbrodni katyńskiej). Obie komisje doszły do identycznych wniosków co do daty popełnienia zbrodni (lata 1937–1938). Komisje zakończyły prace w lipcu 1943 roku i w tym samym roku opublikowano w Lipsku oficjalny raport na temat zbrodni zatytułowany Amtliches Material zum Massenmord von Winniza. Mord w Winnicy był wykorzystywany przez władze niemieckie do celów propagandowych (np. jako temat plakatów).

W okresie II wojny światowej na miejscu pogrzebania zwłok wzniesiono pomnik poświęcony "ofiarom stalinowskiego terroru", który w czasie drugiej okupacji sowieckiej został najpierw przemianowany na pomnik ofiar nazizmu, a potem zdemontowany w ramach prac przekształcających obszar pochówku w park rozrywki im. Maksima Gorkiego. Władze ZSRR nie podjęły próby oskarżenia Niemców o mord w Winnicy na procesie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze[1]. O mordzie w Winnicy po raz pierwszy zaczęto pisać na Ukrainie w 1988 roku[2].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Józef Mackiewicz: Klucz do "Parku Kultury i Odpoczynku", [w:] Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary, tom II, Warszawa 1997, str. 329–339. ISBN 83-86482-32-X (przedruk z tygodnika Wiadomości nr 48 z 2 grudnia 1951)
  2. В. Васильев, Ю. Шаповал:Этапы «большого террора»: Винницкая трагедия (ros.) «Зеркало недели» №31, 17 августа 2002 [dostęp 2011-10-10]

Literatura, linki[edytuj | edytuj kod]

  • Ihor Kamenetsky: The Tragedy of Vinnytsia: Materials on Stalin's Policy of Extermination in Ukraine/1936-1938, Ukrainian Historical Association 1991. ISBN 978-0-685-37560-0
  • Sandul, I. I., A. P. Stepovy, S. O. Pidhainy: The Black Deeds Of The Kremlin: A White Book. Ukrainian Association of Victims of Russian Communist Terror, Toronto 1953
  • Israel Charny, William S. Parsons, and Samuel Totten: Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts, Routledge, New York, London. ISBN 0-415-94429
  • Dragan, Anthony: Vinnytsia: A Forgotten Holocaust, Jersey City, NJ, Svoboda Press, Ukrainian National Association 1986, octavo, str. 52.
  • Crime of Moscow in Vynnytsia, Ukrainian Publication of the Ukrainian American Youth Association, Inc., New York 1951
  • Вінниця – Злочин Без Кари, Воскресіння, Київ 1994
  • Вінницький злочин // Енциклопедія українознавства, [В 10 т.]. – Перевид. в Україні. – Київ 1993. – Т.1. – str .282
  • Making sense of war: the Second World War and the fate of the Bolshevik Revolution, Princeton University Press, Princeton 2001
  • Ukraińska strona o mordzie w Winnicy (ukr.) memorial.kiev.ua [dostęp 2011-10-10]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons