Mordechaj Anielewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mordechaj Anielewicz
Marian, Malachi, Aniołek
Mordechaj Anielewicz
Data i miejsce urodzenia 1919
Wyszków
Data i miejsce śmierci 8 maja 1943
Warszawa
Przebieg służby
Stanowiska dowódca Żydowskiej Organizacji Bojowej
Główne wojny i bitwy Powstanie w getcie warszawskim
Odznaczenia
Krzyż Walecznych Krzyż Grunwaldu III klasy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Mordechaj Anielewicz (pierwszy z prawej) z grupą kolegów z Haszomer Hacair w Warszawie (1937)
Nazwiska Mordechaja Anielewicza, Miry Fuchrer oraz innych żydowskich powstańców, którzy zginęli w bunkrze przy ul. Miłej 18, wyryte na obelisku u podnóża Kopca Anielewicza
Fragment płaskorzeźby Walka na pomniku Bohaterów Getta, z prawej Mordechaj Anielewicz

Mordechaj Anielewicz, ps. Marian, Malachi, Aniołek (ur. 1919 w Wyszkowie, zm. 8 maja 1943 w Warszawie) – dowódca Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), przywódca powstania w getcie warszawskim.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z żydowskiej rodziny mieszkającej na warszawskim Powiślu. Jego ojciec Abram prowadził tam sklep, z dochodów z którego utrzymywał rodzinę.

Ukończył prywatne Męskie Gimnazjum „Laor” na Nalewkach, gdzie w 1938 zdał maturę[1]. Od 1934 należał do lewicowo-syjonistycznej organizacji skautowskiej Ha-Szomer Ha-Cair. Od 1937 był dowódcą oddziału (gdudu) hufca „Bechazit” i członkiem komendy warszawskiej HC, a w 1939 wszedł do Komendy Naczelnej. W życiu prywatnym wielokrotnie, aby zarobić na życie, musiał zajmować się handlem. Wyróżniał się ambicją, sprytem i przedsiębiorczością. Był również uzdolnionym dziennikarzem[2].

W czasie kampanii wrześniowej wraz z kolegami z organizacji Ha-Szomer Ha-Cair usiłował przedostać się do Rumunii, jednak został na krótko aresztowany przez władze radzieckie. Powrócił do Warszawy po kapitulacji miasta, a pod koniec 1939 wyjechał na kilka tygodni do Wilna[3]. Po powrocie do Warszawy kontynuował swoją działalność w Komendzie Naczelnej Ha-Szomer Ha-Cair. Włączył się także do redagowania pisma Neged Hazerem (pol. "Pod prąd"). Przyjaźnił się z Emanuelem Ringelblumem[4]. Był bardzo lubiany przez kolegów; wzbudzał zaufanie swoją skromnością, opanowaniem i wnikliwością[5].

Wiosną 1942 zaczął współorganizować żydowski Blok Antyfaszystowski – organizację działającą w gettach Generalnego Gubernatorstwa i Śląska. W 1942 odwiedził getta w Będzinie i Sosnowcu. Wrócił do Warszawy jesienią 1942, już po zakończeniu wielkiej akcji deportacyjnej do Treblinki[6].

Od października 1942 komendant Żydowskiej Organizacji Bojowej. Był m.in. współorganizatorem zamachu dokonanego 29 października 1942 na zastępcę komendanta Żydowskiej Służby Porządkowej Jakuba Lejkina (chociaż osobiście nie wziął w nim udziału)[7].

W dniach 18–21 stycznia 1943 kierował pierwszą zbrojną samoobroną w getcie warszawskim, która doprowadziła do przerwania drugiej niemieckiej akcji deportacyjnej do Treblinki (tzw. akcji styczniowej); m.in. oddział dowodzony przez Anielewicza wmieszał się w kolumnę Żydów prowadzonych na Umschlagplatz i na dany przez niego sygnał, na rogu ulic Zamenhofa i Niskiej, zaatakował niemieckich konwojentów. Większość żydowskich bojowców zginęła, jednak kilkudziesięciu Żydom prowadzonym na Umschlagplatz udało się zbiec[8]. Walki w styczniu wzmocniły pozycję i autorytet Anielewicza jako dowódcy ŻOB[9].

19 kwietnia 1943 Mordechaj Anielewicz stanął na czele powstania w getcie warszawskim. Zginął 8 maja 1943 wraz z członkami dowództwa ŻOB w otoczonym przez Niemców bunkrze przy ul. Miłej 18. Wraz z nim popełniło samobójstwo ok. 120 powstańców, w tym jego dziewczyna Mira Fuchrer.

Jego dziennik, prowadzony do marca 1943, zaginął.

Odznaczenia i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Rozkazem L.400/BP z dnia 25 lipca 1944 Komendy Głównej AK Mordechaj Anielewicz został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Walecznych, a 18 kwietnia 1945 dowództwo Ludowego Wojska Polskiego przyznało mu Krzyż Grunwaldu III klasy[10].

Jeszcze w trakcie wojny jego imieniem nazwano oddział partyzancki Gwardii Ludowej utworzony z uczestników powstania w getcie warszawskim.

W 1955 dawnej ulicy Gęsiej w Warszawie nadano nazwę ul. Mordechaja Anielewicza[11].

Mordechaj Anielewicz został upamiętniony jednym z kamiennych bloków warszawskiego Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów znajdującym się przy ulicy Dubois, a także na płaskorzeźbie Walka na Pomniku Bohaterów Getta w Warszawie. Jego nazwisko widnieje na kamieniu pamiątkowym oraz na obelisku znajdującym się u podnóża upamiętnienia przy dawnej ulicy Miłej 18, nazywanego Kopcem Anielewicza.

W Wyszkowie, przy moście na Bugu, w miejscu gdzie stał dom, w którym urodził się Anielewicz, znajduje się poświęcony mu pomnik z napisami w językach polskim, hebrajskim i angielskim.

Imię Anielewicza nosi kibuc Yad Mordechai w Izraelu, powstały w 1943 (w brytyjskiej Palestynie), oraz założone w 1990 przy Uniwersytecie Warszawskim (od 2001 działające jako zakład w Instytucie Historycznym UW) Centrum Badania i Nauczania Dziejów i Kultury Żydów w Polsce im. Mordechaja Anielewicza.

Przypisy

  1. Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 30. ISBN 83-211-0739-7.
  2. Anka Grupińska: Ciągle po kole. Rozmowy z żołnierzami getta warszawskiego. Warszawa: Wydawnictwo Twój Styl, 2000, s. 42. ISBN 83-7163-187-1.
  3. Anka Grupińska: Odczytane listy. Opowieści o powstańcach żydowskich. Warszawa: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 30. ISBN 83-08-03314-8.
  4. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 841. ISBN 978-83-63444-27-3.
  5. Bernard Mark: Walka i zagłada warszawskiego getta. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1959, s. 151.
  6. Rudi Assuntino, Wlodek Goldkorn: Strażnik. Marek Edelman opowiada. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006, s. 78. ISBN 83-240-0647-8.
  7. Joanna Nalewajko-Kulikov: Anielewicz Mordechaj w Żydzi Polscy. Historie niezwykłe. Warszawa: Demart, 2010, s. 12. ISBN 978-83-7427-3.
  8. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 784. ISBN 978-83-63444-27-3.
  9. Israel Gutman: Żydzi warszawscy 1939-1943.. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 1993, s. 448. ISBN 83-85249-26-5.
  10. Aleksander Mazur: Order Krzyża Grunwaldu 1943-1985. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1988, s. 89. ISBN 83-11-07449-6.
  11. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 384. ISBN 83-86619-97X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sabine Gebhardt-Herzberg: "Das Lied ist geschrieben mit Blut und nicht mit Blei": Mordechaj Anielewicz und der Aufstand im Warschauer Ghetto. Sabine Gebhardt-Herzberg, 2003. ISBN 3-00-013643-6.
  • Joanna Nalewajko-Kulikov: Anielewicz Mordechaj w Żydzi Polscy. Historie niezwykłe. Warszawa: Demart, 2010, s. 11-13. ISBN 978-83-7427-3.
  • Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 T.1. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 30. ISBN 83-211-0758-3.
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Mordechaja Anielewicza

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]