Mordechaj Gebirtig
Mordechaj Gebirtig, jid. מרדכי געבירטיג, właśc. Mordechaj Markus Bertig (ur. 4 kwietnia 1877 w Krakowie, zm. 4 czerwca 1942 w getcie krakowskim) – ludowy poeta i pieśniarz żydowski, aktor, z zawodu stolarz. Syn Szyfry i Izaaka Bertigów.
Przez całe życie mieszkał na krakowskim Kazimierzu. Odebrał tradycyjne żydowskie wykształcenie w chederze, terminując później u stolarza. Na jego twórczość miał w tym czasie wpływ m.in. Juliusz Hoffman, muzykolog, który zapisywał jego utwory w postaci nut. W pierwszej dekadzie XX w. próbował swoich sił także jako aktor. W czasie I wojny światowej nie walczył na froncie z uwagi na chorobę serca, pracował za to jako sanitariusz w szpitalu wojskowym w Krakowie. W dwudziestoleciu międzywojennym związany był jako twórca głównie ze scenami kabaretowymi oraz kołem literackim Bundu.
W czasie okupacji hitlerowskiej, gdy Żydzi musieli w 1940 r. opuścić Kazimierz, zamieszkał w Łagiewnikach, a potem w getcie krakowskim przy ul. Janowa Wola. Napisał ponad 100 pieśni i wierszy. W jednym ze swych wierszy żegnał się z Krakowem przed wywózką do getta:
- "Krakowie, bądź mi pozdrowiony
- – przed domem czeka zaprzężony wóz,
- jak psa mnie gnają stąd,
- ostatni raz widzę może
- miejsce tak bliskie i znajome,
- na grobie matki wypłakałem serce,
- ostatnią łzą zwilżyłem kamień ojca,
- święta ta ziemia..."
4 czerwca 1942 został wraz z żoną i dwiema córkami zamordowany przez Niemców podczas prowadzonej przez nich akcji wysiedleńczej. Na domu przy ul. Berka Joselewicza 5, gdzie niegdyś mieszkał, umieszczono w 1992 r. tablicę pamiątkową z napisem: "Bądź zdrów mój Krakowie. Mordechaj Gebirtig (1877-1942) – stolarz, poeta, pieśniarz".
Postać Gebirtiga spopularyzowali w Polsce: Gołda Tencer, która w 1991 r. wystawiła na deskach Państwowego Teatru Żydowskiego w Warszawie przedstawienie Der trubadur fun Galicje (Trubadur z Galicji); Przemysław Gintrowski, komponując i wykonując (z Joanną Trzepiecińską) monumentalny utwór do własnej muzyki z tekstem Anny Kamieńskiej Stół Mordechaja Gebirtiga, a także żydowski pieśniarz, André Ochodlo, mający w swoim repertuarze wiele pieśni Gebirtiga i jego wierszy w tłumaczeniu Agnieszki Osieckiej z muzyką autorstwa czołowych polskich kompozytorów.
Teksty Gebirtiga śpiewa Bente Kahan, m.in "Kinderjohren" (album Farewell Cracow).
[edytuj] Znane piosenki autorstwa Gebirtiga
- "אברהמל דער מרוויחער" ("Awrejml der marwicher") - Abram złodziejaszek (wyk. m.in. zespół Bratsch, Bente Kahan, Chava Alberstein)
- "הוליעט הוליעט קינדערלעך" ("Huliet, huliet kinderlech") - Hulajcie, hulajcie dzieciaczki (Bawcie się, bawcie dziateczki) (wyk. m.in. Anja, Katja i Jakov Kazyansky, Oksana Sowiak & Anton St)
- "ס'ברענט!" ("S'brent!") - Gore! (wyk. m.in. Bente Kahan)
- "יאַנקעלע" ("Jankiele") - Jankiele
- "רייזעלע" ("Rejzele") - Rejzele (wyk. m.in. Bente Kahan, Chór Żydowski "Clil", Chava Alberstein)
- "דרײַ טעכטערלעך" ("Draj techterlech") - Trzy córeczki (wyk. m.in. Sława Przybylska)
- "בלײַב געזונט מיר קראָקע!" ("Blajb gezunt mir Kroke!") - Bywaj zdrów mój Krakowie (Żegnaj Krakowie) (wyk. m.in. André Ochodlo, Jaga Wrońska)
- "קינדער־יאָרן" ("Kinder-jorn") - Dziecięce lata (wyk. m.in. Marek Ravski, Samuel Rettig)
[edytuj] Literatura w języku polskim
- Natan Gross, Żydowski bard. Gawęda o życiu i twórczości Mordechaja Gebirtiga, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000 - biograficzna książka o poecie.
- Natan Gross, "Mordechaj Gebirtig – piosenka ludowa i kabaretowa" [w:] Teatr żydowski w Polsce, pod red. A. Kuligowskiej-Korzeniewskiej i M. Lejko, Łódź 1998, s. 156-167.
- Natan Gross, "Mordechaj Gebirtig – człowiek teatru" [w:] Teatr żydowski w Krakowie. Studia i materiały, pod red. J. Michalik i E. Prokop-Janiec, Kraków 1995, s. 115-125.
