Morela pospolita

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Morela pospolita
Morela pospolita: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd różowce
Rodzina różowate
Rodzaj śliwa
Gatunek morela pospolita
Nazwa systematyczna
Prunus armeniaca L.
Species plantarum, edition 1 Species plantarum, edition 1; 1753 474 1753[2]
Synonimy

Armeniaca vulgaris Lam.

Mapa zasięgu
Morela pospolita: zasięg występowania na mapie
Kategoria zagrożenia
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Pęd z kwiatami
Kwitnąca morela

Morela pospolita, m. zwyczajna (Prunus armeniaca L.) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny różowatych. Pochodzi z Azji, rodzimy obszar jej występowania obejmuje Kirgistan, Chiny i Koreę. Jako gatunek introdukowany rośnie dziko także w Japonii. Jest uprawiany w wielu krajach świata[4], również w Polsce[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Drzewo lub krzew o wysokości do 8 m[6].
Liście
Jajowate, o brzegach podwójnie pikowanych[7].
Kwiaty
Rozwijają się przed liśćmi, są białe, rzadziej różowe. Mają 5-płatkową koronę, 1 żółty słupek omszony w dolnej części i liczne pręciki. Pąki kwiatowe powstają zarówno na krótkopędach, jak i na długopędach[7][6].
Owoce
Kulisty i nieco spłaszczony pestkowiec o skórce pomarańczowej z niewielkim rumieńcem i pomarańczowym lub żółtym miąższem. Ma masę 30-70 g.

Historia uprawy[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy zaczęto ją uprawiać w Chinach przed ponad 4000 lat[8]. W Cesarstwie rzymskim znana była już w I w. n.e. Do Europy dotarła z Armenii. Podczas wojen rzymskich i perskich w I w. p.n.e. morele trafiły na tereny Włoch i Grecji. Stamtąd w XIII wieku rozpowszechniły się w innych krajach europejskich. Francja i kraje Ameryki poznały morelę w XVII wieku.

Znajduje się w rejestrze roślin uprawnych Unii Europejskiej[9]. W Polsce największe uprawy są w rejonie tarnobrzeskim. Polska leży na północnej granicy zasięgu upraw. Czynnikiem hamującym jest wrażliwość pączków kwiatowych na mróz w czasie zimy i na przedwiośniu. Z tego względu jej uprawa nie ma u nas większego znaczenia i występuje głównie w uprawach amatorskich w najcieplejszych rejonach kraju. Obecnie uprawiane odmiany pochodzą od kilku dzikich gatunków. W 2014 r. głównymi ośrodkami uprawy moreli były: Turcja, Iran, Uzbekistan, Algieria, Włochy[10].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Sztuka kulinarna: jadalne owoce spożywa się zazwyczaj na surowo, ale również suszone lub w przetworach. Nadają się na dżemy, marmoladę i kompoty[7]. Zawierają dużo witaminy C – szklanka soku wystarczy na pokrycie dziennego zapotrzebowania na tę witaminę. Zawierają też sporo żelaza. Jadalne nasiona słodkie lub gorzkie zastępują migdały. Morele są źródłem żelaza, fosforu i potasu (300mg w 100g owocu). Zawierają beta-karoten (cztery razy więcej niż brzoskwinie) a także trzy razy więcej witaminy B2 (160mg w 100g). Dzięki temu morele pomagają w tworzeniu czerwonych ciałek krwi, wzmacniają i regenerują organizm. W porównaniu do brzoskwiń są jednak nieco bardziej kaloryczne[11].
  • Olej z nasion używany jest w przemyśle farmaceutycznym i perfumeryjnym.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Wymaga dużej ilości światła i ciepła, źle znosi długotrwałe opady, owoce wówczas masowo pękają i gniją. W zimie wytrzymuje mrozy do -30 °C, jednak rozwija się bardzo wcześnie na wiosnę i dlatego w Polsce jej kwiaty często przemarzają. W okres owocowania wchodzi w 4-5 roku po posadzeniu. Koronę prowadzi się w formie kulistej, lub szpalerowej, gdy morela uprawiana jest przy ścianie domu. Cięcie ogranicza się tylko do usuwania gałęzi chorych[6][12].

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Niektórzy znawcy roślin biblijnych uważają, że w Biblii pod hebrajskim słowem tappûa kryje się jabłoń dzika lub morela zwyczajna. Ma to miejsce w 3 miejscach: Pieśń nad Pieśniami 2,3 i 8,5 oraz Księga Joela 1,12. M. Zohary wyklucza morelę, gdyż nie jest ona rodzima dla Ziemi Świętej, F. N. Hepper jednak ją akceptuje, przypominając, że Salomon miał w swoim ogrodzie wiele gatunków sprowadzonych z odległych nawet krajów. Ponadto w owym czasie, w epoce wojen, podbojów i rozkwitu gospodarczego sprowadzano rośliny, często wraz z bryłą ziemi i zakładano nowe ogrody[13].
  • Barwa morelowa jest trzecim kolorem na fladze ormiańskiej.
  • To bardzo ceniony owoc w Armenii, jego łacińska nazwa pochodzi właśnie od nazwy tego kraju. W 2010 roku na Konkursie Piosenki Eurowizji, reprezentantka Armenii, Eva Rivas wykonała utwór "Apricot stone" (Pestka moreli).

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-29].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
  3. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (ang.). [dostęp 6 marca 2014].
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-01-03].
  5. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  6. 6,0 6,1 6,2 Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 83-8331-1916-0.
  7. 7,0 7,1 7,2 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  8. W. Seneta, J. Dolatowski. Dendrologia, s. 300
  9. Wykaz gatunków roślin uprawnych objętych rejestracją. [dostęp 2013-04-23].
  10. Baza danych statystycznych FAO (ang.). [dostęp 15-05-2014].
  11. Iwona Krupa: Trele morele... (pol.). 2013. [dostęp 2013-02-10].
  12. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  13. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.