Morzewo (województwo wielkopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Morzewo
Kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego w Morzewie
Kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego w Morzewie
Państwo  Polska
Województwo wielkopolskie
Powiat pilski
Gmina Kaczory
Liczba ludności 620
Strefa numeracyjna (+48) 67
Kod pocztowy 64-810
(poczta: Kaczory)
SIMC 0526506
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Morzewo
Morzewo
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Morzewo
Morzewo
Ziemia 53°05′02,12″N 16°53′31,18″E/53,083922 16,891994Na mapach: 53°05′02,12″N 16°53′31,18″E/53,083922 16,891994

Morzewowieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie pilskim, w gminie Kaczory.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa pilskiego.

W Morzewie znajduje się szkoła podstawowa (w dwóch budynkach: dla klas 1-3 oraz 4-6).

Jest tu także kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego.

Na cmentarzu znajduje się kamień przywieziony z Ziemi Świętej.

Historia miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi przypuszczalnie pochodzi od imienia Morz lub Morzysław, albo od słowiańskiego ludu Morzyców zamieszkałych na terenie Pomorza[1]. Należy do typu wsi tworzonych w XIII-XIV wieku w zwartej, owalnej zabudowie[2]. Mimo wielokrotnych przekształceń zachowało się wiele elementów pierwotnej zabudowy, jak na przykład granice wsi, drogi, czy usytuowanie parcel budowlanych. Nie jest znany przywilej lokacyjny wsi. O słowiańskim pochodzeniu miejscowości świadczą długo utrzymujące się staropolskie nazwy pobliskich uroczysk i łąk[3]. Według Przemysława Szafrana pierwszy zapis źródłowy odnoszący sie do Morzewa pochodzi z 1455 roku, a więc czasów Kazimierza Jagiellończyka i wojny trzynastoletniej[4]. W innych źródłach podaje się fakty świadczące o wcześniejszym pochodzeniu miejscowości: już w roku 1400 ród rycerski Pałuków herbu Topor władał okolicami Morzewa, a Jakusz Kusz dokonał zamiany dóbr z Piotrem z Wysokiej, a jedną z nabytych części była ćwierć Morzewa[5][6]. Od Średniowiecza do połowy XIX wieku Morzewo było wsią szlachecką, graniczącą od północy i zachodu z dobrami królewskimi. Jej obszar uprawny w 1511 r. wynosił 18 łanów, potem przejściowo zmalał do 11 łanów, aby w latach 1578-1581 wzrosnąć do 24 łanów[7]. W roku 1618 tereny uprawowe zmalały do 20 łanów kmiecych[8].

Od 15 stycznia 1772 r. Morzewo znalazło się w zaborze pruskim, z czym związane były fiskalne posunięcia rządu pruskiego niekorzystne dla ludności polskiej[9]. Po wybudowaniu Kanału Bydgoskiego w 1774 r. oraz melioracjach w dolinie Noteci w 1798 r. sytuacja ekonomiczna Morzewa poprawiła się[10]. Działania władz pruskich w latach 1807-1823 spowodowały zniesienie poddaństwa osobistego (1807) i uwłaszczenie chłopów morzewskich 11 listopada 1838[11].

W 1868 r. z inicjatywy ks. Leona Klarowicza powstało kółko rolnicze w Morzewie. W ciągu roku zapisało się do niego 61 członków, z czego 10 nie opłacało kwartalnych składek członkowskich (25 fenigów). Prezesem został ksiądz Klarowicz, wiceprezesem Walenty Kozak z Morzewa, sekretarzem Antoni Kranz z Dziembowa, a skarbnikiem Józef Kaja[12]. W 1913 r. zmieniono władze kółka. Księdza Klarowicza zastąpił prezes kółka z Rzadkowa K. Kaczorowski, wiceprezesem został Andrzej Zabel z Morzewa, a skarbnikiem i sekretarzem odpowiednio Władysław Dahlke i Michał Kłos, obaj z Morzewa[13].

Około 1885 r. Morzewo posiadało 705 mieszkańców, w tym 5 ewangelików, 693 katolików i 7 żydów. 166 mieszkańców było analfabetami[14]. Parafia w Morzewie była bardzo aktywna w obronie języka polskiego w czasach, gdy Cesarstwo Niemieckie prowadziło politykę germanizacyjną. Na terenie parafii istniały dwa Katolickie Towarzystwa Robotników Polskich. Proboszcz popierał polskich kandydatów do parlamentu niemieckiego. 12 maja 1913 roku odbyło się w Morzewie zebranie wyborcze, po którym za przemówienie patriotyczne przed sądem został postawiony wikary parafii w Margoninie, ksiądz W. Bajerowicz[15].

W listopadzie 1918 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w pobliskim Rzadkowie zwołano wiec polski, na którym apelowano o ofiary na rzecz Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu oraz o tworzenie Straży Ludowych. Straż została założona przez ówczesnego proboszcza morzewskiego, ks. Józefa Smolińskiego. Została ona jednak szybko rozwiązana przez władze niemieckie. W czasie powstania wielkopolskiego Morzewo zostało przez grenzschutz odcięte od terenów objętych powstaniem. Patriotyczna młodzież przekraczała jednak linię demarkacyjną i wstępowała do wojsk powstańczych. Byli to między innymi mieszkańcy Morzewa: Antoni Zabel[16], J. Gapiński, F. Kozera[17]. Po wejściu w życie traktatu wersalskiego Morzewo weszło w skład Rzeczypospolitej Polskiej.

W czasie okupacji hitlerowskiej ludność polska Morzewa i okolic została wysiedlona do pracy w Niemczech lub do Generalnym Gubernatorstwie, a inteligencja polska wyniszczona bądź bezpośrednimi egzekucjami, bądź poprzez zesłanie do obozów koncentracyjnych[18].

Mord na Wzgórzach Morzewskich[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Mord na Wzgórzach Morzewskich.

Niedaleko Morzewa, nad brzegiem Noteci, na tak zwanych Wzgórzach Morzewskich, znajduje się grób zbiorowy (41 osób) inteligencji polskiej, rozstrzelanej 7 listopada 1939 roku przez Niemców. Gdy w 1944 roku zbliżały się wojska radzieckie, Niemcy ekshumowali ciała ofiar i spalili je w celu zatarcia śladów. Nie wiedzieli, że Antoni Zabel, szwagier jednego z zabitych, Władysława Kai, kierownika szkoły w Budzyniu, obserwował rozstrzelanie ukryty w kopie siana. Jeszcze tego samego dnia wieczorem Joanna Kaja, żona Władysława, dowiedziała się o tragedii (przebywała wtedy z trójką dzieci w domu brata ok. 1 km od miejsca mordu)[19].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny
  • Cmentarz katolicki
  • Miejsce Pamięci Narodowej 1939 r. (Wzgórza Morzewskie)

Przypisy

  1. Stanisław Kozierowski: Badania nazw topograficznych w dzisiejszej Archidiecezji Gnieźnieńskiej. Poznań: 1914, s. 183.
  2. Józef Burszta: Kultura ludowa Wielkopolski. T. 1. Poznań: 1960, s. 58-65.
  3. Kozierowski, op. cit., s. 344.
  4. Przemysław Szafran: Osadnictwo historycznej Krajny w XVI-XVIII wieku (1511-1772). T. 1. Gdańsk: 1961, s. 172.
  5. Adam Szweda. Na polsko-krzyżackim pograniczu. Działalność starosty nakielskiego Jarosława z Iwna (1413-1423). „Roczniki Historyczne”. LXIX, s. 114, 2003. 
  6. Adam Szweda, op. cit., aneks 4, s. 124-125.
  7. Roman Chwaliszewski: Stąd nasz ród. Parafia pw. Przemienienia Panskiego w Morzewie 1612-2012. Piła: 2012, s. 16.
  8. Chwaliszewski, op. cit., s. 17.
  9. Chwaliszewski, op. cit., s. 19.
  10. Chwaliszewski, op. cit., s. 19.
  11. Chwaliszewski, op. cit., s. 21-23.
  12. Chwaliszewski, op. cit., s. 25-26.
  13. Chwaliszewski, op. cit., s. 30.
  14. Chwaliszewski, op. cit., s. 31.
  15. Chwaliszewski, op. cit., s. 35.
  16. Informacja ustna od Józefa Andrzeja Kai, siostrzeńca Antoniego.
  17. Chwaliszewski, op. cit., s. 35.
  18. Chwaliszewski, op. cit., s. 46-50.
  19. Marian Kaczmarek: Morzewo, pow. Chodzież, Wzgórza Morzewskie - miejsce hitlerowskich egzekucji. Poznań: Wielkopolski Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, 1972, seria: Miejsca Pamięci Narodowej województwa poznańskiego.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]