Mu’ammar al-Kaddafi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mu’ammar al-Kaddafi
Muammar al-Gaddafi-2-30112006.jpg
Data i miejsce urodzenia 13 września 1942
Syrta
Data i miejsce śmierci 20 października 2011
Syrta
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Przywódca Rewolucji 1 września
Okres urzędowania od 1 września 1969
do 23 sierpnia 2011[1]
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Sekretarz Generalny Powszechnego Kongresu Ludowego
Przynależność polityczna bezpartyjny
Okres urzędowania od 2 marca 1977
do 2 marca 1979
Poprzednik urząd utworzony
Następca Abd al-Ati al-Ubajdi
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Premier Libii
Przynależność polityczna bezpartyjny
Okres urzędowania od 16 stycznia 1970
do 16 lipca 1972
Poprzednik Mahmud Sulajman al-Maghribi
Następca Abd as-Salam Dżallud
Odznaczenia
Wielki Mistrz Orderu Odwagi (Libia) Order Białego Lwa I Klasy (CSRS) Narodowy Order Zasługi I Klasy z Kollaną (Malta) Xirka Ġieħ ir-Repubblika (Malta) Wielka Wstęga Orderu Zasługi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Krzyż Wielki Orderu Dobrej Nadziei (RPA) Order Księcia Jarosława Mądrego I Klasy (Ukraina) Order Bohdana Chmielnickiego I Klasy (Ukraina) Wielka Kollana Orderu Wyzwoliciela (Wenezuela)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Mu’ammar al-Kaddafi
pułkownik
Przebieg służby
Lata służby 1961-2011
Siły zbrojne  Libia
Główne wojny i bitwy rewolucja libijska w 1969, wojna Jom Kippur, konflikt graniczny między Libią i Egiptem, wojna toyot, wojna ugandyjsko-tanzańska, wojna domowa w Libii

Mu’ammar al-Kaddafi, arab. معمر القذافـي i, trl. Muʿammar al-Qaḏḏāfī, trb. Mu’ammar al-Kazzafi[2], dialektalnie Gaddafi (ur. 13 września lub 7 czerwca[3] 1942 roku w Syrcie, zm. 20 października 2011 roku w okolicach Syrty[4]) – libijski pułkownik, polityk i rewolucjonista. W latach 1969–2011 sprawował w Libii władzę autorytarną jako Przywódca Rewolucji 1 września, od 2009 do 2010 roku był przewodniczącym Unii Afrykańskiej.

Syn zubożałego Beduina, karierę polityczną umożliwiła mu szybka kariera wojskowa. W trakcie służby w armii założył panarabską komórkę rewolucyjną. Do władzy doszedł w wyniku bezkrwawego zamachu stanu z 1969 roku, w którym obalił niepopularną w kraju monarchię. W latach 1969–1977 był Przewodniczącym Rady Dowódczej Rewolucji. Od 1970 do 1972 roku piastował urząd premiera, a w latach 1977–1979 był Sekretarzem Generalnym Powszechnego Kongresu Ludowego. Władzę sprawował na mocy dekretów, w polityce starał się wykorzenić z Libii wszystko, co uważał jako obce i imperialistyczne wpływy, i wzmocnił więzi z innymi arabskimi rządami nacjonalistycznymi. Forsując własną koncepcję islamskiego socjalizmu, jako system prawny wprowadził szariat i znacjonalizował przemysł naftowy. Pieniądze z ropy wykorzystywał do realizacji i finansowania programów społecznych, finansowania ruchów wyzwoleńczych na całym świecie i do rozbudowy wojska. W latach 70. zainicjował w Libii budowę modelu demokracji bezpośredniej, w której zachował on jednak czołową rolę.

W 1977 roku rozwiązał republikę i utworzył Dżamahirję. Dżamahiria opierała się na teorii opisanej w Zielonej książce. Oficjalnie przyjął jedynie symboliczną rolę w rządzie – jako dowódca naczelny wojska i szef Komitetów Rewolucyjnych. Zaangażował się w konflikty graniczne z Egiptem i Czadem. Radykalna i antyzachodnia polityka al-Kaddafiego doprowadziła do izolacji Libii przez zachód, a w rezultacie bombardowań Libii przez lotnictwo amerykańskie w 1986 roku i nałożenie na Libię sankcji gospodarczych przez ONZ. Od 1999 roku rozpoczął proces prywatyzacji, ogólnoafrykańskiej integracji gospodarczej i poprawy relacji z Zachodem. W 2011 roku został obalony w wyniku wojny domowej, a w trakcie jej trwania zabity przez przeciwników jego rządu.

Al-Kaddafi był postacią kontrowersyjną. Jego zwolennicy chwalili go za postawę antyimperialistyczną i jego poparcie dla idei panarabskich i panafrykańskich, dzięki czemu otrzymał on wiele różnych nagród międzynarodowych. Przeciwnicy natomiast potępiali go jako autokratę, którego polityka wspierała konflikty plemienne i walki wewnętrzne w wielu innych krajach.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Al-Kaddafi pochodził z niewielkiego plemienia Al-Kaddafa[5] zaliczanego do plemion grupy arabskiej o dziedzictwie berberyjskim, wywodzącego się z Syrty w środkowej części wybrzeża Libii. Jego ród uważa się za potomków Mahometa[6]. Jest synem Beduina i wędrownego hodowcy wielbłądów, Mohhamada Abdula Salama bin Hameda bin Mohammada, znanego jako Abu Meniar (zmarł w 1985 roku) i Aishy (zmarła w 1978 roku). Abu Meniar prowadził skromny żywot jako hodowca wielbłądów i kóz[7]. Koczowniczy Beduini byli analfabetami i nie przechowywali żadnych aktów urodzenia[8]. W związku z tym data urodzenia Kaddafiego nie jest znana. Prawdopodobnie urodził się wiosną 1942 lub 1943 roku, jednak niektórzy biografowie, tj. Blundy i Lycett, uważają, że może być to nawet rok przed 1940 rokiem[9].

Urodził się w namiocie w pobliżu wiejskiego regionu Kasr Abu Hadi[10]. Był jedynym żyjącym synem, miał trzy starsze siostry[11]. Wychowanie w kulturze beduińskiej wpłynęło na jego osobiste upodobania do końca życia. W późniejszym życiu wielokrotnie wyjeżdżał na pustynię w celu medytacji[12]. W chwili jego urodzenia Libia była okupowana przez faszystowskie Włochy. Jako dziecko był świadkiem konfliktu między wojskami włoskimi a brytyjskimi w trakcie II wojny światowej. W wyniku przeżyć z tej kampanii od dziecka był świadom zaangażowania europejskich kolonizatorów w Afryce Północnej[13]. Dziadek Kaddafiego, Abdessalam Bouminyar, został zabity przez włoskie wojska podczas inwazji w 1911 roku[14]. Pod koniec wojny światowej, w 1945 roku, kontrolę nad Libią przejęły siły brytyjskie i francuskie. Mimo że mocarstwa kolonialne zamierzały podzielić kraj między siebie, Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych oświadczyło, że Libii należy przyznać niezależność polityczną[15]. W 1951 roku ONZ utworzyło Zjednoczone Królestwo Libii, państwo federalne pod przywództwem prozachodniego monarchy, Idrisa I. Idris zaprowadził w kraju monarchię absolutną i zakazał istnienia partii politycznych[16].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsza edukacja Kaddafiego miała charakter religijny i została ukształtowana przez miejscowego nauczyciela islamu[17]. Z czasem przeniósł się do pobliskiej Syrty, gdzie w ciągu czterech lat przeszedł przez sześć klas szkoły[18]. Edukacja w Libii nie była bezpłatna, lecz ojciec mimo problemów finansowych opłacał naukę syna. W tygodniu młody Kaddafi spał w meczecie, a w weekendy przemierzał 20 mil, aby odwiedzić swoich rodziców. Prześladowany za to, że był Beduinem, pozostawał dumny ze swojej tożsamości i do tego samego zachęcał inne beduińskie dzieci[19]. Z Syrty wraz z rodziną przeprowadził się do miasta Sabha w Fezzan w południowo-środkowej Libii. Jego ojciec został dozorcą lokalnego lidera plemiennego. W nowym miejscu Muammar uczęszczał do szkoły średniej, a niekiedy pomagał rodzicom w ich pracy[20]. Był popularny w szkole, niektórzy znajomi z tego okresu zdobyli znaczące miejsca pracy w jego późniejszej administracji, dotyczyło to w szczególności jego najlepszego przyjaciela, Abd as-Salama Dżalluda[21].

Wielu nauczycieli Kaddafiego było Egipcjanami, od których po raz pierwszy uzyskał dostęp do gazet panarabskich, a także usytuowanej w Kairze radiostacji Głos Arabów[22]. Dorastając, był świadkiem istotnych wydarzeń w historii świata arabskiego, w tym I wojny izraelsko-arabskiej, rewolucji w Egipcie w 1952 roku, kryzysu sueskiego i krótkotrwałego istnienia Zjednoczonej Republiki Arabskiej między 1958 a 1961 rokiem[23]. W młodości zafascynował się postacią i ideologią egipskiego prezydenta Nasera, co ukształtowało jego poglądy[24]. Naser stworzył podwaliny arabskiego nacjonalizmu – odrzucenie zachodniego kolonializmu, neokolonializmu i syjonizmu, a także przejście od kapitalizmu do socjalizmu. Książka Nasera, Filozofia rewolucji, okazała się dla Kaddafiego kluczowa[25].

Organizował demonstracje i dystrybuował plakaty krytykujące monarchię[26]. W październiku 1961 roku poprowadził demonstrację skierowaną przeciwko secesji Syrii od ZRA. W trakcie demonstracji wybił dwa okna w miejscowym hotelu, w którym podawano alkohol, co sprzeczne było z islamską tradycją. Poczynania młodego Kaddafiego doprowadziły do zainteresowania reżimu, a w rezultacie do wydalenia jego rodziny z miejscowości[27]. Wtedy rodzina przeprowadziła się do Misraty, a przyszły przywódca rozpoczął naukę w tamtejszym liceum[28]. Nie wyrzekł się aktywizmu politycznego, chciał dołączyć do jednej z partii politycznych (które działały wówczas nielegalnie), w tym do Arabskiego Ruchu Nacjonalistycznego, Partii Baas i Bractwa Muzułmańskiego[29]. Stale czytał na temat Nasera i rewolucji francuskiej z 1789 roku. Często sięgał po prace syryjskiego teoretyka politycznego Michela Aflaqa i biografię Abrahama Lincolna, Sun Jat-sena i Mustafa Kemala Atatürka[30].

Kariera wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Krótko studiował historię na Uniwersytecie Libijskim w Bengazi. Jednak zrezygnował ze studiów, aby rozpocząć karierę wojskową[31]. W 1963 roku rozpoczął edukację na Królewskiej Akademii Wojskowej w Bengazi. Wraz z nim edukację prowadziło kilku przyjaciół z Misraty o zbliżonych do niego poglądach. Siły zbrojne oferowały możliwość awansu społecznego dla niżej usytuowanych Libijczyków a Kaddafi widział w nich potencjalne narzędzie zmiany politycznej[32]. Siły zbrojne były szkolone przez brytyjskich żołnierzy co wywoływało w nim gniew, uważał on bowiem Brytyjczyków za imperialistów. W rezultacie nie chciał się uczyć języka angielska, był niemiły dla brytyjskich oficerów i oblał egzaminy[33]. Brytyjscy oficerowie stale oskarżali go o niesubordynacje i obraźliwe w stosunku do nich zachowania, aż w końcu w 1963 roku oskarżyli go udział w zabójstwie komendanta Akademii Wojskowej. Raport Brytyjczyków został jednak zignorowany a Kaddafi kontynuował naukę[34].

Z grupą lojalnych kadr w 1964 roku założył Komitet Centralny Ruchu Wolnych Oficerów, grupę rewolucyjną której nazwa pochodziła z ruchu utworzonego przez Gamala Nasera. Grupa na czele z Muammarem spotykała się potajemnie i została zorganizowania w systemie komórki konspiracyjnej a członkowie grupy przeznaczali swoje wojskowe pensje do jednego wspólnego funduszu[35]. Podróżował po kraju zbierając dane wywiadowcze i rozwijał połączenia z sympatykami ruchu. Służby rządowe zignorowały go i uznały za nikłe zagrożenie[36].

Akademię ukończył w sierpniu 1965[37]. Został oficerem Korpusu Komunikacji[38]. W kwietniu 1966 roku został wysłany do Wielkiej Brytanii w celu dalszego szkolenia; w ciągu dziewięciu miesięcy przeszedł kurs języka angielskiego w Beaconsfield w Buckinghamshire, przeszkolenie Korpusu Lotniczego w w Bovington Camp i Dorset a także kurs wojsk lądowych w Folkestone[39]. Mimo późniejszych plotek nie uczestniczył w szkoleniach Royal Military Academy Sandhurst[40].

Dyrektor centrum w Bovington, informował, że Kaddafi skutecznie przezwyciężył problemy w nauce języka angielskiego. Zwrócił też uwagę na to że ulubionym zajęciami młodego oficera było granie w piłkę nożną i czytanie. Kaddafi został określony jako "zabawny oficer, zawsze wesoły, pracowity i sumienny"[41]. Sam Muammar nie lubił Anglii, uważał że brytyjscy żołnierze często obrażali go w sposób rasistowski a on sam nie mógł się dostosować do kultury tego kraju. Podczas swojego pobytu w Londynie chcąc prezentować swoją arabską tożsamość nosił tradycyjne libijskie szaty[42]. W późniejszym okresie opowiadał że przed wyjazdem do UK uważał że kraj jest ten bardziej nowoczesny od Libii, po powrocie do kraju on sam okazał się być "bardziej pewny siebie, dumny z naszych wartości, ideałów i społecznego charakteru [Libii]"[43].

Dojście do władzy[edytuj | edytuj kod]

W ostatnich latach dekady lat 60. rząd króla Idrisa był coraz bardziej niepopularny. Scentralizowany system formalnie federalnej Libii pogłębiał tradycyjne podziały regionalne i plemienne[44]. W całej branży naftowej z której Libia czerpała większość dochodów powszechna była korupcja[45]. Na popularności zyskiwał coraz bardziej arabski nacjonalizm – po porażce Egiptu w wojnie sześciodniowej z Izraelem w Libii wybuchły protesty panarabistów skierowane przeciwko mocarstwom zachodnim i administracji Idrisa która postrzegana była jako proizraelska[46].

W Bengazi i Trypolisie wybuchły antyzachodnie zamieszki, a pracownicy naftowi rozpoczęli strajk solidarnościowy z Egiptem[47]. W 1969 roku, amerykańska agencja CIA spodziewała się że pewna część sił zbrojnych chce dokonać w Libii przewrotu. Mimo że CIA wiedziało o Ruchu Wolnych Oficerów to błędnie ignorowali grupę i skupili się na monitorowaniu rewolucyjnej grupy Czarnych Butów, założoną przez Abdula Aziza Shalahi[48].

W połowie 1969 roku, gdy Idris wyjechał za granicę aby spędzić lato w Turcji i Grecji, puczyści skupieni wokół Kaddafiego zainicjowali "Operację Jeruzalem" mającą na celu obalenie reżimu[49]. 1 września puczyści zajęli lotniska, magazyny policyjne, stacje radiowe i biura rządowe w Trypolisie i Bengazi. Kaddafi przejął kontrolę nad barakami Berka w Bengazi a Omar Meheisha zajął baraki w Trypolisie i baterie przeciwlotnicze. Khweldi Hameidi aresztował księcia Hasana as-Sanusi i zmusił go do zrzeczenia się roszczeń do tronu[50]. Puczyści nie napotkali poważnego oporu a wobec zwolenników monarchy użyli niewielkiej siły[51].

Po tym gdy zniesiono monarchię, Kaddafi ogłosił fundamenty Libijskiej Republiki Arabskiej[52]. Przez radio ogłosił kres istnienia "reakcyjnego i skorumpowanego reżimu"[53]. Ze względu na bezkrwawy charakter zamach stanu, został początkowo określony jako "biała rewolucja" a później został przemianowany na "rewolucję 1 września" (ze względu na dzień w którym pucz miał miejsce)[54]. Kaddafi podkreślił że zamach stanu jest rewolucją która rozpoczyna powszechne zmiany charakteru społeczno-gospodarczego i politycznego państwa[55]. Ogłosił że rewolucja oznacza "wolność, socjalizm i jedność" a w najbliższych latach zrealizowane zostaną środki które doprowadzą do tego celu[56].

Al-Kaddafi został naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz Przewodniczącym Rady Dowódczej Rewolucji – junty wojskowej rządzącej krajem aż do wprowadzenia Dżamahirijji w 1977 roku. W latach 1970–1972 był także premierem, a od 1977 do 1979 Sekretarzem Generalnym Powszechnego Kongresu Ludowego – formalną głową państwa. W 1979 zrezygnował z piastowania wszystkich funkcji pozostając jedynie wodzem ideologicznym. Faktycznie jednak aż do 2011 roku miał w swoich rękach pełnie władzy w państwie. W 2011 roku w długości rządzenia zajmował czwarte miejsce w historii[57].

Władza w Libii (1969-1977)[edytuj | edytuj kod]

Mu’ammar al-Kaddafi i prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser (1969)

Objęcie rządów[edytuj | edytuj kod]

Dwunastu członków KC Ruchu Wolnych Oficerów ogłosiło siebie Radą Rewolucyjną, nowym rządem kraju[58]. Kaddafi został przewodniczącym Rady a więc de facto głową państwo, liderowi puczu nadano stopień pułkownika i tytuł dowódcy naczelnego sił zbrojnych[59]. Prezesem rady ministrów Rady Rewolucyjnej został Jalloud[60]. Prezesem Cywilnej Rada Ministrów został Sulaiman Maghribi, celem rady cywilnej było wdrażanie polityki wojskowego rządu[61].

Chociaż organ władzy teoretycznie był kolegialny i działał poprzez budowanie konsensu, radę zdominował Kaddafi[62] przez co niektórzy jej członkowie próbowali ograniczyć jego wpływy[63]. Pozostał twarzą rządu, tożsamość pozostałych członków rady została publicznie ujawniona 10 stycznia 1970[64]. Członkowie rady byli w większości młodymi ludźmi z obszarów wiejskiej, głównie z klasy średniej i pracującej. Żaden z nich nie miał wyższego wykształcenia co rozróżniało rząd od wcześniej rządzących gabinetów bogatych, wykształconych konserwatystów[65].

Po tym gdy pucz został w pełni zrealizowany, Rada przystąpiła do umocnienia rządu rewolucyjnego i modernizacji kraju[66]. Świat polityczny i siły zbrojne zostały oczyszczone z monarchistów i członków klanu Idrisa, Sennusi. Wielu członków klanu uwięziono jednakże żadnego z nich nie zabito, jedyną osobą skazaną na śmierć był sam Idris który jednak nie został stracony a wyrok zapadł zaocznie[67].

W maju 1970 roku, utworzono Seminarium Rewolucyjnych Intelektualistów[68]. Do systemu prawnego wprowadzono szariat, islamskie prawo koraniczne[69]. Rząd podtrzymał pewną część elementów ustroju z okresu monarchii m.in. brak prowadzenia działalności przez partie polityczne[70]. We wrześniu 1971 roku, Kaddafi na krótko zrezygnował twierdząc że jest niezadowolony z tempa reform, jednak na swój urząd powrócił w ciągu miesiąca[71]. W lutym 1973 r., zrezygnował ponownie jednakże po krótkim czasie wrócił do rządu ponownie[72].

Reformy społeczno-gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Obejmując władzę w Libii, postawił sobie za cel likwidację podziałów klanowo-plemiennych i wprowadzenie libijskiej tożsamości narodowej oraz zaprowadzenie wśród obywateli lojalności wobec państwa. Polityka ta poniosła klęskę, ponieważ al-Kaddafi sam obsadzał instytucje państwa głównie członkami swojego i zaprzyjaźnionych rodów. Wykorzystywał również plemienne animozje, kupując lojalność rodów przywilejami ekonomicznymi, małżeństwami albo wymuszając ją siłą[6]. Przywódcy plemienni byli dyskredytowani jako agenci starego reżimu w 1971 sąd wojskowy postawił wielu z nim zarzut działalności kontrrewolucyjnej[73]. Dawne granice administracyjne zostały zastąpione w ten sposób aby przekroczyć granice plemienne, tradycyjnych liderów zastąpili prorewolucyjni modernizatorzy, wielu z nich było często odrzucanych przez lokalne społeczności[74]. Zdając sobie sprawę z niepowodzeń takich modernizatorów, Kaddafi utworzył Arabski Związek Socjalistycznej której prezesem został[75].

Dążył do poprawy wydajności sektora naftowego. W październiku 1969 ogłosił że bieżące warunki handlowe są nieuczciwe, korzystają na nich zagraniczne korporacje aniżeli państwo libijskiego. W grudniu tego roku rząd zwiększył więc cenę libijskiej ropy. W roku 1970, idąc śladem Libii pozostałe kraje OPEC zwiększyły ceny ropy[76]. Rząd na skutek Umowy Trypolitańskiej wprowadził koncernom naftowym podatek dochodowy. Działania te przyniosły Libii miliard dodatkowych przychodów w pierwszym roku[77].

W celu zwiększenia kontroli państwa nad sektorem naftowym, rząd rozpoczął program nacjonalizacji poczynając od wywłaszczenia akcji British Petroleum w grudniu 1971. We wrześniu 1973 roku ogłoszono nacjonalizację wszystkich zagranicznych firm naftowych w Libii. Dla Kaddafiego był to ważny krok w kierunku budowy socjalizmu[78]. Reformy okazały się sukcesem gospodarczym, podczas gdy w 1969 roku produkt krajowy brutto wynosił 3,8 miliarda dolarów amerykańskich to w 1974 roku wzrósł do 8,170 miliardów a w 1979 do 24,5 miliarda[79]. Normy życia Libijczyków w ciągu pierwszej dekady administracji Kaddafiego znacznie się poprawiły. W 1979 roku średni dochód na mieszkańca wynosił 8,170 dolarów (w porównaniu do 40 dolarów w 1951). Dochód ten był powyżej średniej wielu krajów uprzemysłowionych, w tym Wielkiej Brytanii i Włoch[80].

W ramach wprowadzenia szariatu zakazano spożywania alkoholu, zamknięto kluby nocne i kościoły chrześcijańskie, zachęcano ludność do noszenia tradycyjnych strojów a język arabski uznano jako jedyny język dopuszczalny w oficjalnych komunikatach i znakach drogowych[81]. Od 1969 do 1973 wprowadzono programy socjalne finansowe z pieniędzy z ropy, w ramach których budowano domy i poprawiono systemy opieki zdrowotnej oraz edukacji[82]. W ten sposób znacznie rozszerzono sektor publiczny, dając tym samym zatrudnienie tysiącom ludzi[83].

Rozbudowano obowiązek szkolny, wprowadzono program alfabetyzacji dorosłych a uniwersytety uczyniono darmowymi. Założony Uniwersytet Beida a rozszerzeniu uległy Uniwersytet Trypolitański i Uniwersytet Bengazi[84]. Programy społeczne okazały się być w Libii popularne[85]. Popularność wynikała z osobistej charyzmy, młodego wieku i słabszego statusu społecznego (jako Beduina) Kaddafiego, jak również z jego retoryki w której określał się następca antywłoskiego bojownika, Umar al-Muchtara[86].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Wpływ arabskiego nacjonalizmu w stylu Nasera na Kaddafiego został od razu zauważony[87]. Administracja Kaddafiego została uznana przez rządy panarabskie w Egipcie, Syrii, Iraku i Sudanie[88]. Egipt wysłał Libii na pomoc ekspertów[89]. Zgłaszał propozycję utworzenia jednego państwa arabskiego rozciągniętego na całą Afrykę Północną i na Bliski Wschód. W grudniu 1969 roku, Libia wraz z Egiptem i Sudanem założyła Arabski Front Rewolucyjny, stanowiący krok w kierunku politycznego zjednoczenia Arabów. W 1970 roku Syria wyraziła zamiar dołączenia do Frontu[90].

Po śmierci Nasera w listopadzie 1970 roku jego następca, Anwar as-Sadat zasugerował że zamiast tworzenia zjednoczonego państwa należy utworzyć federację polityczną. Projekt ten zrealizowano w kwietniu 1971 roku, w ten sposób Egipt, Syria i Sudan dostały duże dotacje pieniężne pochodzące z libijskiej ropy[91]. W lutym 1972 roku, Kaddafi i Sadat podpisali nieoficjalną umowę o połączeniu państw co jednak nigdy nie zostało zrealizowane ze względu na rozłam między przywódcami do którego doszło w następnym roku. Wówczas Sadat coraz bardziej obawiał się radykalnego kierunku obranego przez Libię (termin utworzenia federacji ustalono na wrzesień 1973 roku)[92].

Po zamachu stanu z 1969 roku, przedstawiciele czterech mocarstw – Francji, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego – zostali wezwani do spotkania z przedstawicielami nowego rządu[93]. Wielka Brytania i USA szybko nawiązały oficjalne stosunki dyplomatyczne z rządem al-Kaddafiego mając nadzieje na zdobycie pozycji w Libii. Było to o tyle ważne, że państwa te posiadały w Libii bazy wojskowe. Mając nadzieje na uzyskanie sympatii Kaddafiego, w 1970 r. USA poinformowały go o co najmniej jednym planowanym przeciwko niemu zamachu stanu[94]. Próby te jednak mijały się z celem, Kaddafi uważał że Libia powinna wymazać kolonialne i imperialistyczne wpływy i zaprowadzić suwerenność narodową[95]. Al-Kaddafi w 1970 roku zlikwidował w swoim kraju amerykańskie (w lipcu) i brytyjskie (w marcu) bazy wojskowe, wydalił włoskie i żydowskie organizacje narodowe, a w 1973 roku dokonał nacjonalizacji spółek naftowych należących do zachodnich inwestorów[96].

Przeprowadzając akcje zmniejszając wpływy włoskie, w październiku 1970 roku wywłaszczył wszystkie aktywa należące do Włoch i wydalił z kraju 12000 Włochów a także mniejszą liczbę Żydów. Dzień w którym do tego doszło stał się świętym narodowym[97]. Dążył do zmniejszenia wpływów NATO w basenie Morza Śródziemnego, w 1971 roku Libia zwróciła się do Malty aby ta przestała udzielać własnych gruntów siłom NATO. W ramach kompromisu, rząd Malty kontynuował umożliwianie siłom NATO dostępu do wyspy pod warunkiem że sojusz nie użyje Malty jako bazy do ataku na terytoria arabskie[98]. Libia kupowała broń we Francji i w ZSRR. Stosunki handlowe z tym ostatnim doprowadziły do zaognienia stosunków z USA które prowadziły z Sowietami zimną wojnę[99].

Był szczególnie krytyczny dla USA ze względu na poparcie tego kraju dla Izraela. W konflikcie izralesko-palestyńskim wspierał Palestyńczyków. Utworzenie Izraela w 1948 r. uważał za kolonialną okupację[100]. Rozmawiał z krajami arabskimi w celu prowadzenia ciągłej "wojny" przeciwko Izraelowi, w 1970 zainicjował utworzenie Funduszu Dżihadystycznego na rzecz finansowania palestyńskich bojowników[101]. W czerwcu 1972 roku utworzył Centrum Ochotników Naserystowskich które zajmowało się wspieraniem i szkoleniem partyzantów palestyńskich[102].

Jego relacje z palestyńskim przywódca Jasirem Arafatem z partii Al-Fatah były napięte, Kaddafi widział w nim polityka umiarkowanego i wzywał do bardziej brutalnych działań[103]. Zamiast Arafata popierał organizacje takie jak Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny - Dowództwo Generalne, Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny, As-Sa’ika, Front Palestyńskiej Walki Ludowej, Czarny Wrzesień i Organizacja Abu Nidala[104]. 11 czerwca 1972 roku, ogłosił, że każdy Arab chcący zgłosić się na ochotnika do palestyńskich grup zbrojnych może zarejestrować się w dowolnej libijskiej ambasadzie a potem otrzyma odpowiednie przeszkolenie do walki. Obiecał również wsparcie finansowe dla takich ataków[105]. W odpowiedzi Stany Zjednoczone wycofały swojego ambasadora.

Wspierał inne grupy bojowników na całym świecie, w tym Czarne Pantery (grupa afroamerykańska), Naród Islamu (islamska organizacja afroamerykańska), Tupamaros (lewicowy ruch partyzancki w Urugwaju), Ruch 19 Kwietnia (boliwariański ruch partyzancki w Kolumbii), ASALA (grupę ormiańską) czy sandinistów (opozycyjna antyreżimowa partyzantka w Nikaragui o charakterze lewicowo-chrześcijańskim). Wspierał także ruchy niepodległościowe czy separatystyczne tj. Provisional Irish Republican Army (irlandzcy katolicy), Ruch Wolnego Acechu (w Indonezji), Front Narodowego Wyzwolenia Moro (działający na rzecz wyzwolenia muzułmańskiego regionu Moro w Filipinach) i Afrykański Kongres Narodowy i inne ruchy wolnościowe walczące z apartheidem w RPA, baskijska ETA i Front Polisario (z Sahary Zachodniej). A także lewicowe organizacje tj. Czerwone Brygady (Włochy), Frakcja Czerwonej Armii (Republika Federalna Niemiec), Japońska Armia Czerwona czy Action directe (Francja). Kaddafi często finansował takie grupy. Ponadto czasem wspierał w konfliktach zbrojnych jedną ze stron konfliktów jak np. zrobił to w trakcie wojny o niepodległość Erytrei gdzie wsparł tamtejszych antyetiopskich separatystów[106] (wsparcia zaprzestał gdy władzę przejął w Etiopii, Haile Mariam Mengistu poparty przez rząd Libii[107]). W latach 70. grupy te otrzymywały wsparcie finansowe Libii, która chciała być postrzegana jako lider walki Trzeciego Świata przeciwko kolonializmowi i neokolonializmowi[108]. Choć wiele tych grup było oznaczanych jako "terroryści", Kaddafi odrzucił taki podział traktując takie grupy jako rewolucjonistów zaangażowanych w walkę wyzwoleńczą[109].

W 1973 roku flota irlandzka przechwyciła na irlandzkich wodach terytorialnych statek Claudia z którego radziecka broń wysyłana była z Libii do Provisional IRA[110]. Po serii ataków Tymczasowej IRA w 1976 r. Kaddafi stwierdził że wsparł finansowo ataki po to aby Brytyjczycy zapłacili za swoje czyny z przeszłości[111].

W w czasie wojny Jom Kippur wysłał samoloty wojskowe na pomoc państwom arabskim toczącym walkę z Izraelem[112].

Rewolucja Ludowa (1973-77)[edytuj | edytuj kod]

16 kwietnia 1973 w przemówieniu w Zuwarze ogłosił początek "rewolucji ludowej"[113]. Zainicjował 5-punktowy plan, w pierwszym z nich obwieścił odejście od wszystkich istniejących przepisów prawnych które mają być zastąpione przez rewolucyjne zarządzenia. Drugi punkt głosił, że wszyscy przeciwnicy rewolucji muszą zostać usunięci, trzeci że rozpoczęła się rewolucja administracja i usunięte zostaną wszelkie ślady biurokracji i burżuazji, czwarty że populacja musi tworzyć komitety ludowe i zbroić się do obrony rewolucji, w piątym była mowa o początku rewolucji kulturalnej która wyzwolili Libię spod "trujących" obcych wpływów[114]. Na temat nowej fazy rewolucji wykładał we Francji, Egipcie i Libii[115].

W ramach rewolucji ludowej zapraszał obywateli kraju do tworzenia komitetów ludowych które miały podnosić świadomość polityczną Libijczyków. Chociaż sam oferował niewiele wskazówek na temat konfiguracji tych rad, twierdził że jest to forma bezpośredniego udziału w życiu politycznym, która była bardziej demokratyczna niż tradycyjny system oparty na reprezentatywnej partii. Miał nadzieję że rady zmobilizują ludzi do poparcia rządu, osłabią siły plemiennych przywódców i biurokracji oraz stworzą nowy system prawny kreowany przez obywateli[116].

W Komitetach Ludowych wysoki odsetek społeczeństwa uczestniczył w podejmowaniu decyzji (w granicach dozwolonych przez Radę Rewolucyjną)[117] równocześnie jednak Komitety pogorszyły podziały międzyplemienne[118]. Komitety służyły również jako system nadzoru, wspomagania służb bezpieczeństwa w odnajdywaniu osób z poglądami krytycznymi wobec Rady Rewolucyjnej na skutek czego doszło do aresztowań wielu baasistów, marksistów i islamistów[119]. Podstawową formą był lokalne grupy robocze które wysyłały wybranych przedstawicieli do poziomu powiatowego, na szczeblu krajowym władza dzielona była między Generalny Kongres Ludowy i Generalny Komitet Ludowy[120]. Powyżej komitetów pozostawał Kaddafi i Rada Rewolucyjna – odpowiedzialna za wszystkie najważniejsze decyzje[121].

Zielona Książeczka i Trzecia Teoria Międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]
Zielona książka w angielskiej i rosyjskiej wersji językowej

W czerwcu 1973 utworzył ideologię polityczną stanowiącą podstawę ludowej rewolucji. Trzecia Teoria Międzynarodowa uznała ZSRR i USA za kraje imperialistyczne, odrzucała zachodni kapitalizm i ateizm bloku wschodniego[122]. W związku z tym idea ta była podobna do teorii trzeciego świata opracowanej przez przywódcę Chin, Mao Zedonga[123]. W ramach tej teorii Kaddafi pochwalił nacjonalizm i zalecał utworzenie panarabskiego państwa które poprowadzi świat islamu i Trzeci Świat w walce przeciwko imperializmowi[124].

W islamie widział kluczową rolę tej ideologii, wzywał do odrodzenia islamu, powrotu do początków Koranu, odrzucał interpretacje naukowe i Hadis (opowieść przytaczająca wypowiedź proroka Mahometa) co rozgniewało wielu libijskich duchownych[125]. W 1973 i 1974 roku jego rząd pogłębił prawo od zależności szariatu, wprowadził np. karę chłosty jako karę dla skazanych za cudzołóstwo lub kontakty homoseksualne[126].

Zestawił Trzecią Teorię Międzynarodową w trzech krótkich tomach opublikowanych w latach 1975-79, znanych jako Zielona Książeczka. Jeden tom był poświęcony kwestii demokracji, przedstawiając wady systemów przedstawicielskich i przewodnictwo bezpośrednich (Rad Ludowych). Drugi opisywał poglądy Kaddafiego dt. socjalizmu, natomiast trzeci dotyczył kwestii społecznych dotyczących rodziny i plemienia. Dwa pierwsze tomy zalecały radykalną reformą, trzeci natomiast przyjmował społecznie konserwatywne stanowisko, głosząc że pomimo że mężczyźni i kobiety są równi, to biologicznie przeznaczeni są w życiu do różnych ról[127]. W następnych latach, kaddafiści przyjęli cytaty z Zielonej Książeczki tj. "reprezentacja jest oszustwem" jako hasła[128]. We wrześniu 1975 roku realizował dalsze środki zmierzające do poprawy relacji między radami i Arabską Partią Socjalistyczną[129].

Radykalne reformy doprowadziły do niezadowolenia opozycji z powodu decyzji Rady dt. wydawania pieniędzy z ropy na cele zagraniczne[130]. W 1974 r., w kraju doszło do pierwszego ataku na rząd Kaddafiego – budynek wojskowy w Bengazi został wówczas zaatakowany za pomocą materiałów wybuchowych[131]. W 1975 dwóch członków Rady, Bashir Saghir al-Hawaadi i Omar Mehishi podjęli się próby nieudanego zamachu na Kaddafiego, w następstwie Radę ograniczono do pięciu członków[132] a w marcu 1977 oficjalnie zniesiono Radę[133].

We wrześniu 1975 roku dokonał czystki w armii, aresztował około 200 starszych oficerów a w październiku tego samego roku założył Centralę Bezpieczeństwa Rewolucji[134]. W 1976 r. w Trypolisie i Bengazi wybuchły studenckie demonstracje rozbite przez policję i studentów będących zwolennikami kaddafizmu. Rada na bunt odpowiedziała aresztowaniami i wprowadzeniem obowiązku służby wojskowej dla młodych ludzi[135]. Niezgoda pojawiła się także z konserwatywnymi duchownymi i Bractwem Muzułmańskim których represjonowano jako działaczy antyrewolucyjnych[136]. W styczniu 1977 r. Amnesty International potępiła Libia za przeprowadzenie w tym kraju egzekucji[137].

Relacje zagraniczne[edytuj | edytuj kod]

Wielokrotnie zabiegał o utworzenie ścisłej federacji państw północnoafrykańskich i bliskowschodnich. Proponował zawarcie unii m.in. Sudanowi, Egiptowi, Syrii oraz Malcie. W wyniku pogarszających się stosunków z Egiptem nawiązał współpracę z ZSRR, ale w zimnej wojnie pozostawał neutralny, wiążąc się z Ruchem Państw Niezaangażowanych. Wspierał AFN w walce z apartheidem, a przez Nelsona Mandelę nazywany był przyjacielem i towarzyszem broni[138].

W 1970 roku Libijczycy złożyli wizytę w Chinach gdzie Kaddafi i jego premier Abdessalam Jalloud podjęli nieudaną próbę przekonania Chińczyków do sprzedaży Libii taktycznej broni jądrowej. W rozmowach stronę chińską reprezentował Zhou Enlai[139]. Kaddafi chciał rozwijać broń atomową co deklarował publicznie w związku z jego obawami co do potencjału nuklearnego Izraela. W 1974 roku Libia została zaproszona przez premiera Pakistanu, Zulfikara Ali Bhutto do udziału w konferencji 2nd OIC (OIC) w Lahore a reprezentanci Libii wzięli udział w programie jądrowym, Project-706[140]. W 1977 roku po wojskowym zamachu stanu w Pakistanie, libijscy technicy ds. technologii atomowych zostali deportowani z kraju a Libia zawiesiła stosunki dyplomatyczne z Pakistanem. Nowy przywódca Pakistanu, Muhammad Zia ul-Haq był zdecydowany wrogiem Libii a prywatnie nie lubił al-Kaddafiego[141]. Libijczycy podjęli się próby infiltracji pakistańskich instytuów badawczych, próby te zostały jednak udaremnione przez pakistańskie służby wywiadowcze Inter-Services Intelligence, które schwytały i aresztowały libijskich agentów[142].

Al-Kaddafi finansował w pierwszych miesiącach 1971 rząd maltański, gdy Wielka Brytania zaprzestała płacenia za utrzymanie baz Royal Navy na Malcie[143].

W okresie rządów Sadata w Egipcie doszło do dalszego pogorszenia stosunków między obydwoma państwami. Sadatowi nie podobała się nieprzewidywalność Kaddafiego i nalegania Libii na rzecz przeprowadzenia w Egipcie rewolucji kulturowej[144]. Gdy w lutym 1973 roku wojska izraelskie zestrzeliły statek LN 114, Libijskich Arabskich Lini Lotniczych który na skutek burzy piaskowej przekroczył niechcący egipską przestrzeń powietrzną i wleciał na teren Izraela. Kaddafi był w szoku gdy odwecie Libia zaplanowała zniszczyć brytyjskich statek, RMS Queen Elizabeth 2 wyczarterowany przez amerykańskich Żydów do wypłynięcia do Hajfy na 25-lecie państwowości Izraela a mimo prośby Egipt wycofał swój okręt podwodny z akcji przeciwko okrętowi ze względu na obawy eskalacji konfliktu[145].

Początkowo wspierał rząd Sudanu który uznawał za rząd reprezentujący nacjonalistyczny ruch rewolucyjny. Na spotkaniu pod koniec 1971 roku zaproponował Sudanowi utworzenie Unii Arabskiej, co jednak zostało odrzucone przez stronę sudańską[146]. W Darfurze, zachodniej prowincji Sudanu wsparł utworzenie panarabskiej organizacji Tajammu Al-Arabi[147].

Przywódca był też rozwścieczony po tym gdy Egipt i Syria zaplanowały wojnę Jom Kippur bez konsultacji z jego państwem. Jeszcze bardziej rozgniewało go to gdy Egipt przyznał się do rozmów pokojowych a nie dążył do całkowitego zwycięstwa jak tego chciał Kaddafi[148]. Sadat i Kaddafi stali się otwartymi wrogami, a ten drugi wezwał do obalenia egipskiego prezydenta[149]. Gdy prezydent Sudanu, Dżafar Muhammad an-Numajri poparł stronę egipską, Kaddafi od 1975 roku stał się sponsorem południowosudańskiej organizacji separatystycznej działającej pod nazwą Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu[150]. Natomiast w 1976 roku tysiąc uzbrojonych i wyszkolonych przez Libię rebeliantów na czele z Sadiqem al-Mahdim (byłym ale też i przyszłym umiarkowanie islamistycznym premierem Sudanu), przekroczyło granicę w Ma'tan as-Sarra. Rebelianci stoczyli walki z siłami rządowym, w wyniku walk na ulicach Chartumu i Omdurmanu, zginęło 3000 osób. Rebelia doprowadziła do konfliktu Numajri z libijskim przywódcą, Muammarem al-Kaddafim. Numajri wysłał do miasta kolumnę czołgów i pokonał rebeliantów[151]. Za udział w rebelii w Sudaniu straconych zostało dziewięćdziesiąt osiem osób[152].

Al-Kaddafi stopniowo skupił swoją uwagę w inne miejsce Afryki, pod koniec 1972 i na początku 1973 roku, Libia zaatakowała Czad w celu przyłączenia bogatego w uran regionu Strefa Aozou[153].

Zachęcał poprzez dotacje finansowe do zerwania stosunków dyplomatycznych z Izraelem, w 1973 roku przekonał w ten sposób osiem państw kontynentu[154]. W 1973 założył Centrum Islamskie, które w ciągu dekady uruchomiło 132 ośrodki w całej Afryces[155]. Dzięki działaniu organizacji w 1973 udało się nawrócić na islam, konserwatywnego[156] prezydenta Gabonu, Omara Bonga a trzy lata później prezydenta (a następnie cesarza) Republiki Środkowoafrykańskiej, Jean-Bédela Bokassę[157].

Chciał rozwijać bliższe stosunki z krajami Maghrebu, w styczniu 1974 roku Libia i Tunezja ogłosiły unię polityczną Arabską Republikę Islamską. Mimo że utworzenie unii zostało zaproponowane wspólnie przez al-Kaddafiego i prezydenta Tunezji, Habib Burgiba, ruch okazał się być w Tunezji bardzo niepopularny i wkrótce upadł[158]. W odwecie Libia sponsorowała w latach 80. tunezyjskich antyrządowych bojowników[159]. Kaddafi zwrócił się w stronę Algierii, w 1975 roku Libia podpisała umowę obronną z tym kraju w przeciwdziałaniu "marokańskiemu ekspansjonizmowi" a również finansowała niepodległościowy ruch Front Polisario w okupowanej przez Maroko Saharze Zachodniej[160].

W celu zwiększenia dochodów Libii, rząd zaczął nabywać akcje największych europejskich koncernów tj. Fiat a także zakupił nieruchomości na Malcie i we Włoszech, które stały się cennym źródłem dochodowym w latach 80. gdy załamały się zyski z ropy naftowej[161].

Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna (1977-2011)[edytuj | edytuj kod]

Mu’ammar al-Kaddafi i Jaser Arafat. (1977)

2 marca 1977 roku Ludowy Kongres Generalny na życzenie al-Kaddafiego przyjął "Deklarację ustanowienia władzy ludowej". W jej wyniku rozwiązano Libijską Republikę Arabską która zastąpiło "państwo ludowe" – Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna (w arabskim: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية, al-Jamāhīrīyah al-‘Arabīyah al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah)[162]. Oficjalnie dżamahiria była demokracją bezpośrednią w której ludzie rządzili poprzez składający się ze 187 reprezentantów Kongres Ludowy. W wyborach brali udział wszyscy dorośli Libijczycy a głosowania odbywały się nad poszczególnymi decyzjami Kongresu. Wyniki pracy Kongresu przekazywano Walnemu Kongresowi Ludowemu który był transmitowany na żywo w telewizji. W zasadzie Kongres Ludowy był najwyższym organem Libii a ważne decyzje proponowane przez urzędników państwowych lub samego Kaddafiego wymagały zgody Kongresów Ludowych[163].

Dawne instytucje prawne zostały zniesione, Kaddafi jako poradnictwo prawne dżamahiri przewidział Koran, uważał on że prawa nienaturalne i dyktatorskie są "sztuczne" a jedynyną drogą jest prawo Allaha (szariat)[164]. Po roku prawo koraniczne było jednak wycofywane ze względu na przekonanie rządu o tym że szariat jest nieodpowiedni dla szariatu gdyż gwarantuje ochronę własności prywatnej a w ten sposób narusza zasady socjalizmu przedstawione w Zielonej Książęce Kaddafiego[165]. Odejście od szariatu i przyjęcie osobnego prawa konserwatywni duchowni islamscy uznali za szirk a więc grzech oddawania czci komuś innemu niż Allahowi, w rezultacie przeszli oni do opozycji antyrządowej[166].

W lipcu 1977 roku przegrał mimo wyższości technologicznej krótkotrwałą, przygraniczną wojnę z Egiptem. Konflikt trwał tydzień, a obie strony zgodziły się na traktat pokojowy wynegocjowany przez kilka państw arabskich[167]. W tym samym roku został zaproszony do Moskwy w uznaniu za rosnące relacje handlowe libijsko-radzieckie[168]. Relacje między Egiptem a Libią pozostawały szczególnie wrogie po tym gdy w 1976 roku rząd Egiptu stwierdził, że odkrył libijski spisek mający na celu obalenie rządu w Kairze a 26 stycznia 1976 roku wiceprezydent Egiptu Husni Mubarak rozmawiał z ambasadorem USA na temat wykorzystania wewnętrznych problemów Libii przeciwko rządowi Kaddafiego[169]. 22 lipca 1976 roku rząd Libii oficjalnie zagroził zerwaniem stosunków dyplomatycznych z Egiptem[170]. Istnieją dowody, że rząd egipski rozważał wojnę z Libią już w 1974 roku. 28 lutego 1974 roku podczas wizyty amerykańskiego dyplomaty Henry'ego Kissingera w Egipcie prezydent as-Sadat powiedział mu o takim zamiarze i zażądał nacisku wobec rządu Izraela, aby ten nie jego państwa gdy siły zbrojne będą zaangażowane w wojnę z zachodnim sąsiadem[171]. W sierpniu 1976 roku natomiast doszło do wybuchu w biurze na placu Tahrir a egipski rząd obarczył winą za zamach agentów wywiadu Libii[172]. 23 sierpnia został uprowadzony egipski samolot pasażerski. Porywaczami wedle Egipcjan mieli być pracownicy być libijskiego wywiadu. W odwecie za oskarżenia rząd Kaddafiego nakazał zamknięcie egipskiego konsulatu[173]. Rząd Libii nie pozostawał dłużny Egiptowi, twierdził on, że odkryto egipską sieć szpiegowską[174]

Ustąpienie z formalnych funkcji[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1978 roku, ustąpił ze stanowiska Sekretarza Generalnego i ogłosił swój nacisk na rewolucje a nie działania rządowe. Mimo iż oficjalnie znalazł się poza rządem, przyjął tytuł "przywódcy rewolucji" i nadal pozostawał dowódcą naczelnych sił zbrojnych[175].

Libia zaczęła obracać się w kierunku socjalizmu. W marcu 1978 roku rząd wydał wytyczne do programu redystrybucji mieszkań, na celu miało to doprowadzenia do sytuacji w której każdy dorosły Libijczyk będzie posiadał własne mieszkania i dzięki temu będzie zwolniony z płacenia czynszu. Większości rodzin zakazano też posiadania więcej niż jednego mieszkania a dawne mieszkania pod wynajem zostały zajęte i sprzedane lokatorom (co było dotowane przez rząd)[176]. We wrześniu wezwał komitety ludowe do wyeliminowania biurokracji w sektorze publicznym oraz likwidacji "dyktatury sektora prywatnego", Komitety Ludowe przejęły kontrolę nad kilkuset firmami i przekształciły je w spółdzielnie prowadzone przez wybieranych drogą głosowania pracowników[177].

2 marca 1979 ogłoszono oddzielenie rządu i rewolucji, władze nad tą drugą objęły Komitety Rewolucyjne działające w tandemie z Komitetami Ludowymi. Komitety takie działały w szkołach, na uniwersytetach, związkach zawodowych, policji i wojsku[178]. Zdominowane przez największych zwolenników rewolucji Komitety były prowadzone przez Mohammada Maghouba i Centralne Biuro Koordynacyjne, działacze instytucji tych często spotykały się z samym Kaddafim[179]. Komitety publikowały tygodnik "Zielony Marzec" (al-Zahf al-Akhdar). Komitety utrwaliły rewolucyjny zapał, prowadziły nadzór ideologiczny a później przyjęły rolę bezpieczeństwa i prowadził aresztowania zgodnie z "prawem rewolucji" (Qanun al-Thawra)[180].

W roku 1979, Komitety rozpoczęły proces redystrybucji ziemi na równinie Jefara, co kontynuowano do 1981 roku[181]. W następnym roku rząd przejął kontrolę nad wszystkimi funkcjami importu, eksportu i dystrybucji, supermarkety państwowe zastąpiły prywatne przedsiębiorstwa co wbrew zamierzeniom doprowadziło do rozwoju czarnego rynku[182].

Radykalny kierunek Dżamahirii doprowadził do aktywizacji wielu przeciwników rządu. W lutym 1978 roku odkryto spisek szefa wywiadu wojskowego który chciał dokonać zabójstwa al-Kaddafiego, po tym incydencie przywódca zwiększył swoje bezpieczeństwo i otaczał się ludźmi ze swojego plemienia Qaddadfa[183]. Przeciwko rządowi zwróciły się szczególnie osoby którym skonfiskowano majątki. Zachód finansował grupy opozycyjne zakładane przez libijskich emigrantów. Najbardziej znanym był założony w 1981 przez Muhammada Jusufa al-Makarjafa, Narodowy Front Ocalenia Libii. Organizacja ta zaaranżowała zbrojne ataki bojówek na rząd Libii[184]. Inna z organizacji, al-Borkan dokonywała zabójstw libijskich dyplomatów za granicą[185]. Grupy takie nazywane były przez Kaddafiego jako "bezpańskie psy". Przeciwko takim organizacjom stanął pułkownik Junis Bilgasim, który utworzył Komitety Rewolucyjne poza granicami kraju i likwidował przebywających na emigracji dysydentów[186]. Choć okoliczne kraje, takie jak Syria prowadziły podobne działania, Kaddafi nie ukrywał się z nimi i publicznie chwalił się sukcesami – w czerwcu 1980 roku wezwał wszystkich dysydentów do powrotu do domu a w przeciwnym razie zapowiedział zabicie ich gdziekolwiek się znajdują[187].

W 1979 roku, USA umieściła Libię na liście państw sponsorujących terroryzm[188] po tym gdy pod koniec roku demonstranci w tym kraju spalili ambasadę USA w Trypolisie w ramach akcji solidarności ze sprawcami irańskiego kryzysu zakładników (irańscy rewolucjoniści islamscy przetrzymywali obywateli Ameryki od 1979 do 1981 roku)[189]. Po roku libijskie myśliwce zaczęły przechwytywać amerykańskie myśliwce latające nad Morzem Śródziemnym co sygnalizowało całkowity upadek stosunków między krajami[190]. Pogorszyły się także stosunki z Libanem i społecznością szyicką całego światu po tym jak w sierpniu 1978 roku w trakcie wizyty w Libii w kraju tym zaginął imam Musa al-Sadr, Libańczycy oskarżyli Kaddafiego o uwięzienie lub zabicie go, czemu Libia zaprzeczała (pojawiły się też wersje o porwaniu go przez Włochów bądź służby wierne irańskiemu szachowi)[191]. Poprawił natomiast stosunki z Syrią, Kaddafiego i prezydenta Syrii, Hafiza al-Asada łączyła wrogość wobec Izraela i Egiptu Sadata. W 1980 roku Libia zaproponowała Syrii unię polityczną w zamian proponowano Syryjczykom spłatę ich miliardowego długu względem Związku Radzieckiego, pomysł nie został zrealizowany lecz Syria pozostała sojusznikiem Libii[192]. Kolejnym sojusznikiem okazała się Uganda, w 1979 roku, Kaddafi wysłał do Ugandy 2500 żołnierzy w celu obrony rządu prezydenta Idi Amina przed atakującymi ten kraj wojskami tanzańskimi[193]. Misja nie powiodła się, zginęło 400 Libijczyków a reszta została zmuszona do wycofania się[194]. Kaddafi później żałował wsparcia Amina i otwarcie krytykował go[195].

Pogorszenie stosunków międzynarodowych[edytuj | edytuj kod]

Na początku i w połowie lat 80. pojawiły się w Libii pewne problemy ekonomiczne. Od 1982 do 1986 roczne dochody z ropy w tym kraju spadły 21 miliardów dolarów do 5,4 miliardów[196]. Dużo pieniędzy pochłonęły projekty nawadniania tj. Wielka Sztuczna Rzeka która mimo projektów które zakładały ukończenie jej do końca dekady pozostała niekompletna do początków XXI wieku[197]. Idea rzeki zrodziła się, gdy pod koniec lat 70. gdy źródła wody pitnej Bengazi zostały zanieczyszczone przez wodę morską i nie były już zdatne do picia. Znalezienie nowych źródeł stało się wtedy kwestią priorytetową. Zaczęto więc rozważać czerpanie jej z pokładów znajdujących się pod Saharą lub importowanie z Europy. Wybrano pierwszą opcję jako najtańszą[198]. Zwiększono też wydatki wojskowe a zmniejszono wydatki na inne cele[199].

Libia od dawna popierała w sąsiednim Czadzie milicję FROLINAT (Front de Libération Nationale du Tchad, Front Wyzwolenia Narodowego Czadu) a za pośrednictwem państw bloku wschodniego a szczególnie NRD Libia prowadziła przeszkolenie i uzbrajanie żołnierzy FROLINAT[200][201]. W grudniu 1980 roku kraj interweniował w kraju rządzonym przez GUNT (Gouvernement d'Union Nationale de Transition). Kaddafi zaproponował FROLINAT połączenie polityczne Libii i Czadu. Organizacja Jedności Afrykańskiej odrzuciła propozycje Libii i wezwała do wycofania się z Czadu Libii. Po ponownych starciach wewnętrznych w listopadzie 1981 roku Libia ponownie wysłała do Czadu swoje wojska, ścierając się tym razem z wojskami francuskimi które popierały południowe, wierne GUNT siły czadyjskie[202]. Konflikt między Libią a rządem Czadu rozpoczął się już w okresie rządów Françoisa Tombalbaye - Kaddafi choć panafrykanista był przeciwnikiem polityki Tombalbaye, która z jednej strony proponowała afrykanizację w drugiej była w dużym stopniu związana z jego chrześcijańskim wyznaniem i odrzucała supremację w kręgu Sahelu przez przedstawicieli kultury arabskiej[203] a już w 1971 Tombalbaye oskarżył Libię i Egipt o próbę zamach na niego[204]

W akcji w Czadzie Libia wykorzystała Legion Islamski[205], była to powołana w 1972 roku organizacja paramilitarna dążąca do utworzenia Wielkiego Państwa Islamskiego Sahelu. Legion składał się głównie z imigrantów z biedniejszych krajów Sahelu[206] a także według niektórych źródeł z tysięcy Pakistanczyków i mieszkańców Bangladeszu którzy formalnie zostali zatrudnieni jako pracownicy cywilni w Libii[207]. Legion uczestniczył też w akcjach w Ugandzie, Palestynie, Libanie i Syrii[208]. W Sudanie pogrążonym konflikcie wewnętrznym, niektórzy przywodcy oddziałów funkcjonujących jako dżandżawidzi deklarowało że zostali przeszkolenii w Libii[209].

Wiele państw afrykańskich miała dość polityki Libii, od początku lat 80., dziewięć państw tego kontynentu zerwało stosunki dyplomatyczne z krajem rządzonym przez Kaddafiego[210], a w 1982 OJA odwołało zaplanowaną w Trypolisie konferencję, obawiając się przewodnictwa Kaddafiego w organizacji[211]. Tuaregowie żyjący w Mali i Nigrze a także Zaghawa w Sudanie i Czadzie, uznawani byli przez Kaddafiego przez Arabów przez co rząd Libii często ingerował w konflikty wewnętrzne włączając się po ich stronie[212].

W sierpniu 1984 roku zaproponował Maroko jedność polityczną, wraz z tamtejszym monarchą, Hassanem II podpisał traktat Oujda tworząc tym samym Unię Afrykańsko-Arabską. Związek ten odebrany został ze zdziwieniem ze względu na silne różnice polityczne i długotrwałą wrogość między oboma krajami. Relacje w dalszym ciągu pozostały napięte, szczególnie ze względu na przyjazne stosunki Maroka z USA i Izraelem – w sierpniu 1986 roku w rezultacie z żądania Hassana, zniesiono umowę[213].

Libii zagroziło widmo konfliktu wewnętrznego po tym gdy w maju 1984 r. dom Kaddafiego w Bab al-Azizia został bezskutecznie zaatakowany przez zjednoczoną milicję Narodowego Frontu Ocalenia Libii i Bractwa Muzułmańskiego. Po ataku 5000 dysydentów zostało aresztowanych[214].

Po tym gdy Kaddafi zerwał stosunki z Pakistanem, znormalizował on w 1978 roku stosunki z Indiami z którymi osiągnął wzajemną współpracę atomową. W 1984 roku indyjska premier Indira Gandhi wizytująca Libię w 1984 roku podpisała z rządem al-Kaddafiego pakt o energetyce jądrowej[215][216]. W 1979 roku Kadafi wysłał do Pakistanu premiera by ten podjął się rozmów z wojskowym establishmentem w celu uwolnienia obalonego premiera Bhutto. Na konferencji prasowej, Jallound powiedział dziennikarzom, że Kadafi zaproponował dyktaturze wygnanie Bhutto do Libii a na lotnisku w Islamabadzie na Zulfikara Ali Bhutto czekał już specjalnie wyznaczony prezydencki samolot. Po tygodniu, junta pakistańska odrzuciła wniosek premiera Libii[217].

W 1981 roku, nowy prezydent USA Ronald Reagan nazwał Kaddafiego "wściekłym psem Bliskiego Wschodu" i "międzynaroodwym pariasem". Zaostrzył stanowisko amerykańskie wobec Libii, błędnie uznając rząd tego kaju za marionetkowy reżim ZSRR[218]. Sam Kaddafi w odwecie zwiększył wymianę handlową z Sowietami w trakcie jego wizyt w Moskwie w kwietniu 1981 i 1985 roku. Przywódca zagroził też dołąceniem do Układu Warszawskiego[219]. Sowieci w kontaktach z Libią byli ostrożni, uważając Kaddafiego za nieprzewidywalnego i ekstremistycznego[220]. W sierpniu 1981 roku lotnictwo amerykańskie zestrzeliło na libijskich wodach terytorialnych dwa libijskie samoloty Su-17 (wersja 22)[221]. W odpowiedzi na to zamknięta została ambasada Libii w Waszyngtonie. Reagan wycofał z Libii część przedsiębiorstw amerykańskich co miało na celu zmniejszenie liczby Amerykanów przebywających w tym państwie[222]. W marcu 1982 roku, USA wprowadziło embargo na libijską ropę[223] a w styczniu 1986 roku rząd USA nakazał wszystkim firmom amerykańskim zaprzestania działalności w kraju mimo tego że w dalszym ciagu w Libi przebywało kilkuset pracowników pochodzących z Ameryki[224]. Pogorszone zostały również stosunki dyplomatyczne z Wielką Brytanią po tym gdy w nieznanych okolicznościach w Londynie w kwietniu 1984 roku zastrzelona została brytyjska policjantka Yvonne Fletcher a o jej zabójstwo oskarżeni zostali libijscy dyplomaci[225]. Na wiosnę 1986 roku, US Navy po raz kolejny rozpoczęła ćwiczenia w Zatoce Syrtyjskiej u wybrzeży Libii, rozwścieczeni Libijczycy podjęli się próby wojskowego odwetu za ćwiczenia, akcja nie udała się a Amerykanie zatopili kilka libijskich okrętów[226].

W 1986 roku, rząd USA oskarżył Libię o zorganizowanię zamachu na dyskotekę w Berlinie w 1986 roku, w zamachu zginęło dwóch amerykańskich żołnierzy. Reagan obarczając winą za zamach rząd Libii, zorganizował wojskowy odwet[227]. Ruch ten skrytykowała CIA, która uważała że większe zagrożenie dla interesów USA w regionie stanowi Syria a tak wzmocni tylko dobrą reputację Kaddafiego, mimo rad CIA, rząd uznał Libię za "miękki cel" i zdecydował się na uderzenie[228]. Na arenie międzynarodowej Reagana wsparła Wielka Brytania, pozostali europejscy sojusznicy Amerykanów uznali natomiast atak za niezgodny z prawem międzynarodowym[229]. 15 kwietnia 1986 amerykańskie samoloty wojskowe rozpoczęły serię ataków powietrznych, akcja przeprowadzona zostałą pod nazwą Operation El Dorado Canyon. Bombardowaniu uległy obiekty wojskowe w różnych częściach kraju, w ataku zginęło około 100 Libijczyków, w tym wielu cywilów. Jednym z celów ataku był dom Kaddafiego. On sam wyszedł z ataku bez szwanku, rannych zostało natomiast jego dwóch synów a śmierć poniosła czteroletnia adoptowana córka Hanna[230]. Po tym wydarzeniu, Kaddafi wycofał się na pustynię i oddał się medytacji[231]. W tym czasie dochodziło do sporadycznych starć kaddafistów i oficerów którzy chciceli obalić rząd[232]. Chociaż USA za tak zostało na arenie międzynarodowej potępione to Reagan zwiększył swoją popularność w kraju[233]. W następstwie ataku zwiększona została reputacja Kaddafiego jako antyimperialisty w rezultacie cieszył się on coraz większym poparciem zaróno w kraju i w całym świecie arabskim[234].

W 1986 roku z jego inicjatywy w Libii zmieniono nazwy miesięcy[235].

Liberalizacja[edytuj | edytuj kod]

Rewolucja w rewolucji (1987-1998)[edytuj | edytuj kod]

Mu’ammar al-Kaddafi i Ali Abd Allah Salih. (1990)

Pod koniec 1980 roku przeprowadził szereg liberalizacyjnych reform gospodarczych co zaprowadzić miało do ograniczenia spadków z dochodów z ropy naftowej. W maju 1987 roku, ogłosił początek rewolucji w ramach "rewolucji" która rozpoczęła się reformą przemysłu i rolnictwa oraz ponownym otwarciem małego biznesu[236]. Ograniczona zostałą także działalność Komitetów Rewolucyjnych, w marcu 1988 roku ograniczono jej wpływy na wymiar sprawiedliwości poprzez utworzenie Ministerstwa Mobilizacji Ludowej i Kierownictwa Rewolucyjnego. W sierpniu 1988 roku publicznie skrytykował Komitety[237]. Al-Kaddafi krytykując Komitety stwierdził że "prawdziwy rewolucjonista nie praktykuje represji"[238] a w marcu z inicjatywy rządu uwolniono setki więźniów politycznych[239]. W czerwcu wydano Wielką Zieloną Kartę Praw Człowieka, zawierająca 27 artykułów księga zawierała prawa i gwarancje zmierzające do poprawy sytuacji praw człowieka w Libii, ograniczenia stosowania kary śmierci (księga wezwała też do ostatecznego jej znieniesia). Wiele z zaproponowanych artykułów zostało zrealizowanych w następnym roku, inne natomiast nie zostały zrealizowane[240].

W 1989 roku, rząd Libii utworzył Międzynarodową Nagrodę Praw Człowieka Al-Kaddafiego, która miała zostać przyznawana osobom z Trzeciego Świata zwalaczającym kolonializm i imperializm, w pierwszym roku jej laureatem został południowoafrykański działacz antyapartheidowski, Nelson Mandela[241]. W rezultacie lauretami nagrody został szereg osób o przeróżnych poglądach (od liberalnych gospodarczo po lewicowe czy islamistyczne). W kolejnych latach laueratami zostały dzieci palestyńskie (1990), rdzenna ludność Ameryki (1991), Afrykańskie Centrum Zwalczanie AIDS (1992), dzieci Bośni i Hercegowiny (1993), organizacja Union of Human Rights Societies and Peoples in Africa (1994), Ahmed Ben Bella (były prezydenta Algierii i jednocześnie przywódca tamtejszego ruchu niepodległościowego) i Francisco da Costa Gomes (przywódca portugalskiej rewolucji goździkowej która zaprowadziła do zaprowadzenia demokracji w tym kraju) (1995), Louis Farrakhan (lider afroamerykańskiej organizacji Naród Islamu) (1996), Gracelyn Smallwood, Melchior Ndadaye (prezydent Burundi zabity w zamachu stanu), Melba Hernández (ambasodor Kuby w Wietnamie i Kambodży a także tamtejszy działacz rewolucyjny), Manal Younes Abdul-Razzak, Doreen McNally (1997), Fidel Castro (przywódca Kuby) (1998), dzieci Iraku (1999), Suha Biszara (Libanka która próbowała dokonać zamachu na proizralelskiego lidera Armii Południowego Libanu Antoine Lahada, po tym wydarzeniu została uwięziona i torturowana), Joseph Ki-Zerbo (lewicowy polityk i historyk z Burkina Faso), Evo Morales Ayma (boliwijski działacz związkowy i przyszły prezydent tego kraju), Ruch Września i Centrum Trzeciego Świata (2000), Mamadou N'Diaye (senegalski sportowiec), Roger Garaudy (francuski filozof), Ibrahim Al-Koni (pochodzący z Libii jeden z najpopularniejszych arabskich pisarzy), Jean Ziegler (polityk Socjaldemokratycznej Partii Szwajcarii), Nadeem Albetar, Ali M. Almosrati, Khaifa M. Attelisie, Mohamed A. Alsherif, Ali Fahmi Khshiem, Rajab Muftah Abodabos, Mohamed Moftah Elfitori, Ali Sodgy Abdulgader, Ahmed Ibrahim Elfagieh (2002), Szenuda III (patriarcha Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego) (2003), Hugo Chávez (prezydent Weneuzeli) (2004), Mahathir bin Mohamad (premier Malezji) (2005), Evo Morales (po raz drugi) (2006), biblioteki Timbuktu (2007), Dom Mintoff (były premier Malty) (2008), Daniel Ortega Saavedra (prezydent Nikaragui i lider rewolucji sandinistowskiej) (2009), Recep Tayyip Erdoğan (premier i prezydent Turcji) (2010)[242][243][244][245][246][247][248].

Od 1994 do 1997 roku, rząd przeprowadził czystkę w Komitetach co miało na celu wykorzynienie korupcji, w szczególności w sektorze gospodarczym[249].

W następstwie amerykańskiego ataku z 1986 roku, armia została oczyszczona z elementów postrzeganych jako nielojalne[250], w 1988 roku, ogłosił utworzenie milicji ludowej mającej zastąpić wojsko i policję[251]. W 1987 roku w zakładzie w Rabta rozpoczął produkcję iperytu, choć publicznie zaprzeczał składowaniu broni chemicznej[252] a także podjął się bezskutecznych prób rozwijania broni jądrowej[253]. W tym okresie w kraju doszło do wzrostu działalności opozycji islamistycznej sformowanej w grupach takich jak Bractwo Muzułmańskie i Libijska Islamska Grupa Bojowa. Rząd udaremnił liczne zamachy na Kaddafiego a w 1989 roku siły bezpieczeństwa dokonały rajdy na meczety które uważane były za ważne ośrodki kontrrewolucyjnej propagandy[254]. W październiku 1993 roku, oficerowie coraz bardziej marginalizowanej armii zainicjonowali nieudany zamach w Misracie, z kolei we wrześniu 1995 roku islamiści rozpoczęli nieudaną rebelię w Bengazi a w 1996 roku zamieszki pomiędzy zwolennikami wrogich sobie drużyn piłkarskich w Trypolisie zmieniły się w protest przeciwko Dżamahirji[255]. W celu zwalczania islamistów odrodzona została działalność Komitetó Rewolucyjnych[256].

W 1989 z jego inicjatywy utworzona została Arabska Unia Maghrebu, jednocząca Libię w pakcie gospodarczym z Maroko, Tunezją, Algierią i Mauretanią. Kaddafi widział w organizacji początki nowej unii panarabskiej[257]. w międzyczasie Libia zintensyfikowała wsparcie dla antyzachodnich organizacji zbrojnych tj. Tymczasowa IRA[258], a w 1988 roku doszło do zamachu na lot Pan Am Flight 103 nad Lockerbie w Szkocji. Za udział w zamachu brytyjska policja oskarżyła dwóch Libijczyków - Abdelbaseta Ali Mohmeda Al Megrahiego (zmarł 20 maja 2012 w stolicy Libii, Trypolisie[259][260][261][262]. Odmowa wydania oskarżonych szkockiemu wymiarowi sprawiedliwości spowodowała nałożenie przez ONZ sankcji gospodarczych na Libię w 1992[263][264][265]. W wyniku sankcji kraj odnióśł 900.000.000 dolarów straty[266].

Innymi problemami które pojawiły się w relacjach z zachodem był incydent z stycznia 1989 roku kiedy to dwa libijskie samoloty bojowe zostały zestrzelone przez USA na libijskim wybrzeżu[267]. Wiele państw afrykańskich sprzeciwiło się sankcjom ONZ nałożonym na Libię, jednym z afrykańskich liderów którzy byli im przeciwni był m.in. Mandela który skrytykował je w trakcie spotkania z Kaddafim w 1997 roku. Przy okazji Mandela pochwalił Libię za jej walkę z apartheidem i przyznał Kaddafiemu Order Dobrej Nadziei[268]. Sankcje zostały cofniętę w 1998 roku gdy Libia zgodziła się na ekstradycję podejrzanych do Szkockiego Sądu w Holandii[269].

Ostatecznie w kwietniu 1999 al-Kaddafi wydał zgodę na ekstradycję zamachowców w wyniku rozprawy przed sądem w holenderskiej bazie wojskowej USA Camp Zeist 31 stycznia 2001 Al Megrahi został skazany na dożywocie (wyszedł z więzienia w sierpniu 2009 r. po 8⅛ latach odbywania kary[264][270]), natomiast Fhimaha uniewinniono z powodu braku dowodów. 16 sierpnia 2003 rząd ibijski podpisał ugodę i wziął na siebie odpowiedzialność za zamach nad Lockerbie[265] oraz zobowiązał się wypłacić rodzinie każdej z ofiar po 10 milionów dolarów, w efekcie czego sankcje ONZ zostały zniesione[263][271]. Nieoficjalnie podejrzewa się działanie irańskich służb wywiadowczych, w związku z omyłkowym zestrzeleniem samolotu lotu Iran Air 655[272]. Na pokładzie kilka miejsc pozostało pustych, przeciwnicy udziału Libii w zamachu twierdzą że ważne osoby były wcześniej ostrzeżone o katastrofie. Na pokład nie wsiedli m.in. Pik Botha - Minister Spraw Zagranicznych RPA, Steve Green - funkcjonariusz DEA oraz John McCarty - ambasador USA na Cyprze[273]. Potwierdzono jednak, że na kilka dni przed zamachem ambasady Stanów Zjednoczonych w Moskwie i Helsinkach otrzymały telefony z informacją, iż samolot z Frankfurtu do Nowego Jorku może być obiektem ataku.

Panafrykanizm, prywatyzacja, złagodzenie kursu międzynarodowego i reformy gospodarcze (1999–2011)[edytuj | edytuj kod]

Od połowy lat 90. Al-Kaddafi prowadził bardziej umiarkowaną politykę. W chwili gdy XX wiek dobiegał końcu, Kaddafi sfrustrowany brakiem panarabskich ideałów coraz bardziej marginalizował arabski nacjonalizm, zamiast tego zwrócił się w stronę panafrykanizmu i podkreślał afrykańską tożsamość Libii[274]. Od 1997 do 2000 roku, Libia podpisała umowy o współpracy lub porozumienia o dwustronnej pomocy z dziesięcioma państwami kontynentu[275], a w 1999 roku przystąpiła jako członek założyciel do Wspólnoty Państw Sahelu i Sahary[276] (pozostałymi założycielami były Burkina Faso, Czad, Mali, Niger i Sudan). W czerwcu 1999 odwiedził w RPA Mandelę[277], a w następnym miesiącu wziął udział w szczycie OJA w Algierze gdzie wezwał do większej integracji politycznej i gospodarczej kontynentu oraz zaproponował utworzenie Stanów Zjednoczonych Afryki[278]. Projekt utworzenie Stanów poparły Erytrea, Ghana, Senegal, Zimbabwe, i Republika Zielonego Przylądka[279][280] natomiast RPA, Nigeria i Kenia wyraziły zainteresowanie pomysłem[281]. Kaddafi chciał też włączyć do Stanów kraje Karaibów z liczną diasporą afrykańską - Haiti, Jamajkę i Dominikanę a także inne wyspy regionu[282].

W lipcu 2002 roku został jednym z założycieli Unii Afrykańskiej (UA) mającej na celu zastąpienie OJA. Na ceremonii otwarcia, stwierdził państwa afrykańskie powinny odrzucać pomoc warunkową z krajów rozwiniętych co kontrastowały z orędziem wygłoszonym przez prezydenta RPA, Thabo Mbekiego[283]. Na trzecim szycie UA, który odbył się w Libii w lipcu 2005 roku wezwał do dalszego poziomu integracji - wprowadzenie jednolitego paszportu UA, utworzenia wspólnego systemu obrony i wspólnej waluty, w trakcie przemowy wykorzystał hasło "Stanów Zjednoczonych Afryki"[284]. W czerwcu 2005 roku Libia dołączyła do Wspólnego Rynku Afryki Wschodniej i Południowej[285]. W sierpniu 2008 roku został ogłoszony przez komisję tradycyjnych afrykańskich przywódców (wodzów) "Królem Królów"[286]. 1 lutego 2009 w Addis Abebie w Etiopii odbyła się jego ceremonia koronacyjna, co zbiegło się z jego wyborem na szefa Unii Afrykańskiej na okres jednego roku[96][287]. W październiku 2010 roku przeprosił w imieniu narodów arabskich przywódców afrykańskich za ich udział w handlu niewolnikami w Afryce[288].

Mu’ammar al-Kaddafi i prezydent Tanzanii Jakaya Kikwete na szczycie UA w Addis Ababie. (2009)
Mu’ammar al-Kaddafi podczas spotkania z premierem Grecji Jorgosem Papandreu. (2010)

Nowy wiek oznaczał dla Libii powrót na arenię międzynarodową. W 1999 roku, Libia zaczęła tajne rozmowy z brytyjskim rządem w celu normalizacji stosunków[289]. W 2001 roku al-Kaddafi potępił zamach z 11 września 2001 roku przygotowany przez Al-Kaidę, wyraził współczucie dla ofiar i wezwał do zaangażowania Libii w wojnę z terroryzmem wojującego islamizmu[290]. Jego rząd w dalszym ciągu tłumił wewnątrz kraju ruch islamistyczny a jednocześnie Kaddafi wezwał do szerszego stosowania prawa szariatu[291]. Libia nawiązała bliższe połączenia z Chinami i Koreą Północną a kwietniu 2002 roku Libię odwiedził przewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej Jiang Zemin[292]. Pod wpływem amerykańskiej inwazji na Irak, w grudniu 2003 roku, Libia wyrzekła się posiadania broni masowego rażenia, zlikwidował program broni chemicznej i jądrowej[293]. W rezultacie poprawiły się stosunki z USA[294], a w marcu 2004 roku brytyjski premier Tony Blair spotkał się z Kaddafim na jednej z libijskich pustyń[295]. W kwietniu 2004 roku Kaddafi odwiedził siedzibę Unii Europejskiej w Brukseli co w rezultacie doprowadziło do poprawy stosunków rządu z państwami UE[296]. UE zakończyła sankcje wobec Libii a w październiku 2010 roku wypłaciła Libii 50 milionów euro które przeznaczone zostały na zatrzymanie afrykańskich imigrantów próbujących dostać się do Europy, Kaddafi popierał zatrzymanie imigracji do Europy twierdząc że jest to konieczne aby zapobiec europejskiej tożsamości kulturowej w nowej "Czarnej Europie"[297]. W 2007 wypuścił z kraju oskarżane o zarażenie wirusem HIV kilkuset niemowląt bułgarskie pielęgniarki i palestyńskiego lekarza, którym w Libii groziła kara śmierci[96]. Według ujawnionego w 2012 dokumentu rząd libijski miał w 2007 roku wesprzeć kampanię Nicolasa Sarkozy'ego kwotą 50 mln dolarów[298]. Polepszenie stosunków z zachodem nie wyeliminowało całkowicie zgrzytów z krajami tego regionu - na wiosnę 2010 roku po tym gdy szwajcarska policja oskarżyła dwóch członków jego rodziny o przestępstwo potępione w tym kraju, Kaddafi wezwał do dżihadu przeciwko Szwajcarii a stosunki między oboma krajami zostały dwustronnie zerwane[299].

W 2006 roku Libia została usunięta z amerykańskiej listy państw sponsorujących terroryzm[300]. Mimo poprawy relacji z zachodem, al-Kaddafi kontynuował prowadzenie retoryki antyzachodniej, a na Drugim Szczycie Ameryki Południowej-Afryki w Wenezueli we wrześniu 2009 roku wsparł wenezuelskiego prezydenta Hugo Cháveza i wezwał do utworzenia antyimperialistycznego frontu państw Afryki i Ameryki Łacińskiej. Zaproponował utworzenie Południowego Sojuszu Atlantyckiego który miał rywalizować z blokiem NATO[301]. W tym samym miesiącu skierował się do Zgromadzenia Ogólnego ONZ ze słowami potępienia "zachodniej agresji"[302][303][304]. W tym czasie Libia starała się naprawić stosunki ze Stanami Zjednoczonymi podczas gdy Wenezuela wysuwała się do roli czołowego przeciwnika administracji Busha w Ameryce Południowej[305][306].

Skąd inąd pierwsza podróż wenezuelskiego prezydenta do Libii miała miejsce w 2001 roku po osobistym zaproszeniu które już w 1999 roku otrzymał od tamtejszego przywódcy Muammara Kaddafiego[307]. W czasie krótkiej wizyty omówili sytuację międzynarodowe, poziom produkcji OPEC i spadek cen ropy naftowej[308]. W 2004 roku prezydent Wenezueli został odznaczony Międzynarodową Nagrodą Praw Człowieka Al-Kaddafiego[309]. Chávez nazwał Kaddafiego przyjacielem i podkreślił że łączy ich ten sam światopogląd[310]. W 2006 roku, podczas trzeciej wizyty Cháveza, przywódcy podpisali ogólny traktat wspólpracy ekonomicznej i kulturalnej a Chávez wezwał do wzajemnego zjednoczenia przeciwko "amerykańskiej hegemonii"[311]

Gospodarka Libii uległa prywatyzacji, mimo odrzucenia socjalistycznej polityki nacjonalizacji przemysłu która opisana została w Zielonej Książeczce, rząd twierdził że ustrojem gospodarczym Libii jest "socjalizm ludowy" a nie kapitalizm[312]. Zadowolonych z tych reform al-Kaddafi w przemówieniu w marcu 2003 roku wezwał do prywatyzacji na szeroką skalę[313]. W 2003 roku, przemysł naftowy został w dużej mierze sprzedany prywantym korporacjom[314]. Do 2004 roku bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Libii wyniosły 40 miliardów dolarów, w porównaniu z 2003 rokiem odnotowano więc sześciokrotny wzrost[315]. Przeciwko liberalnym gospodarczo reformom wystąpiły szerokie kręgi libijskiego społeczeństwa a wobec nowych reform doszło do wielu demonstracji publicznych[316]. Choć w marcu 2006 roku nad Powszechnym Kongresem Ludowym władzę przejęli twardogłowi rewolucjoniści którzy ograniczyli tempo zmian, reformy nie zostały zatrzymane aż do upadku rządów al-Kaddafiego[317]. W 2010 roku ogłoszono plan wedle którego, połowa libijskiej gospodarki miała zostać sprywatyzowana w następnym dziesięcioleciu[318].

Choć liberalizacji ekonomicznej nie towarzyszyła większa liberalizacja systemu politycznego i Kaddafi w dalszym ciągu zajmował w kraju najważniejszą rolę[319] to w marcu 2010 rząd przekazał radom gminnym szereg uprawnień[320] W rządzie kraju wzrosła liczba technokratów i reformatorów, najbardziej znanym z nich był syn Kaddafiego i planowany spadkobierca przywódcy, Sajf al-Islam al-Kaddafi, który otwarcie krytykował jakość praw człowieka w Libii. Sajf prowadził grupę któa zaproponowała opracowanie nowej konstytucji, która jednakże nigdy nie została przyjęta[321]. Sajf popierał popularyzacje Libii wśród zagranicznych turystów a w 2008 założył kilka prywatnych kanałów medialnych które jednak po tym gdy krytykowały rząd zostały znacjonalizowane w 2009 roku[322].

Jako głowa państwa libijskiego w czerwcu 1978 roku gościł w Polsce, spotykając się m.in. z sekretarzem Edwardem Gierkiem, a w 2005 roku przyjął premiera Marka Belkę składającego oficjalną wizytę w Libii.

Wojna domowa w Libii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wojna domowa w Libii (2011).

Po rozpoczęciu arabskiej wiosny w 2011 roku, al-Kaddafi wypowiedział się na korzyść tunezyjskiego prezydenta Zajn al-Abidin ibn Aliego i zargroził tamtejszej rewolucji. Stwierdził też że Tunezyjczycy będą zadowoleni jeśli ibn Ali wprowadzi tam dystem Dżamahirji[323]. Pod koniec stycznia opozycjonista Dżamal al-Hadżi zapowiedział w internecie zorganizowanie demonstracji mających na celu, "wywalczenie większej wolności w Libii". 27 stycznia 2011 rząd ustosunkował się do manifestacji, znosząc podatki i cła na krajowe i importowane produkty żywnościowe[324]. W obawie przed protestami krajowymi, rząd Libii wdrożył także środki zapobiegawcze tj. oczyszczenie przywództwa armii z potencjalnych dezerterów a także wydał kilku islamistycznych więźniów[325]. Zmiany te jednak nie wiele dały i w lutym doszło do publicznych wystąpień przeciwko reżimowi. W przeciwieństwie do Tunezji i Egiptu, Libia była w dużej mierze jednorodna religijnie i nie miała silnego ruchu islamistycznego, niezadowolenie związane było natomiast z bezrobociem i niezadowoleniem z systemu[326].

Przywódca oskarżył rebeliantów o powiązania z Al-Kaidą, ogłosił że umrze jako męczennik i nie ma zamiaru opuścić kraju[327]. Po starciach zbrojnych z opozycją, część starszych polityków zrezygnowała z urzędów lub przeszła na stronę protestujących[328]. Powstanie rozprzestrzeniło się w mniej rozwiniętej gospodarczo wschodniej części państwa[329]. Pod koniec lutego, wschodnie miasta tj. Bengazi, Misrata, al-Bayda i Tobruk znalazły się pod kontrolą rebeliantów[330]. W Bengazi buntownicy założyli opozycyjną wobec al-Kaddafiego Narodową Radę Tymczasową[331].

W pierwszych miesiącach konfliktu wszystko wskazywało na to że siły wierne rządowi zwyciężą w wojnie domowej[332]. W trakcie działań wojennych obie strony konfliktu naruszały prawa człowieka dokonując aresztowań, tortur, linczów czy ataków odwetowych[333]. W dniu 26 lutego Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych zawiesiła Libię ONZ-owskiej Rady Praw Człowieka, wdrożyła wobec niej sankcję i wezwała Międzynarodowy Trybunał Karny do śledztwa w sprawie tłumienia rebelii[334]. W marcu Rada Bezpieczeństwa zadeklarowała zakaz lotów nad Libią[335]. Rada wyraźnie zabroniła też ingerencji obcych wojsk na terenie kraju co zignorował Katar który wysłał do kraju setki żołnierzy wspierających dysydentów. Francja i Zjednoczone Emiraty Arabskie natomiast udzielały rebeliantom szkolenia i dozbrajały ich[336].

Także i Kaddafi zyskał poparcie innych państw. Rosja związana z Libią kontraktami zbrojeniowymi wartymi miliardy dolarów dopiero po dość późnym czasie potępiła jego politykę[337]. Według UE między Trypolisem a Białorusią miały miejsce loty wojskowe, niektóre z samolotów libijskich miały odwiedzić rzekomo bazę wojskowa w Baranowiczach która zajmowała się składowaniem uzbrojenia isprzętu wojskowego. Także synowie Kaddafiego wcześniej uczestniczyli w białorusko-rosyjskich ćwiczeniach wojskowych[338]. Kaddafiego poparła Wenezuela a jej prezydent zaproponował pośredniczenie w rozmowach między nim a opozycją[339], poparcia kaddafistom udzieliły też inne kraje Ameryki Łacińskiej m.in. Nikaragua i Kuba[340][341]. O wsparcie dla Kaddafiego oskarżona została Serbia (Jugosławia miała z Libią przyjazne stosunki już od czasów Josipa Broz Tito), której piloci mieli rzekomo uczestniczyć w bataliach wojny domowej[342], zarzuty zostały zdementowane przez rząd bałkańskiego kraju[343]. O wpsarcie militarne dla Libii oskarżona była także Ukraina[344][345]. Bardziej jawnego poparcia militarnego kaddafistom udzieliły natomiast rządy Algierii[346], Syrii[347], Czadu[348] i Zimbabwe[349].

Odsunięcie od władzy[edytuj | edytuj kod]

Wraz z ofensywą powstańców, wspieranych z powietrza przez siły NATO, wzrastało uznanie międzynarodowe dla Narodowej Rady Tymczasowej. 23 sierpnia 2011 powstańcy zdobyli kwaterę al-Kaddafiego w Trypolisie, zmuszając go do ucieczki, a NRT efektywnie (de facto) przejęła władzę w kraju[350]. 16 września 2011 NRT została oficjalnie uznana przez ONZ, a jej przedstawiciel uzyskał mandat w Zgromadzeniu Ogólnym[351].

Ambasadorzy libijscy w wielu krajach oficjalnie wypowiedzieli się przeciw rządzącemu dyktatorowi i poparli protesty. Demonstracje przerodziły się w rewoltę, a następnie w wojnę domową. W oparciu o rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ do walki z wojskami wiernymi al-Kaddafiemu przystąpiła koalicja wielu państw (np. Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada, Włochy, Belgia), między innymi wysyłając samoloty nad tereny objęte konfliktem. 27 czerwca 2011 roku Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakazy aresztowania Mu’ammara al-Kaddafiego, jego syna Sajf al-Islama oraz szefa wywiadu Abd Allaha as-Sanusiego[352].

Z pomocą NATO w postaci osłony powietrznej, milicje buntowników parły w stronę zachodniej części kraju gdzie pokonywały wojska lojalistów i objęły kontrolę nad centrum kraju[353]. Rebelianci uzyskali wsparcie berberyjskiej społeczności Amazhigów z Dżabal Nafusa którzy jako że nie mówili w języku arabskim byli prześladowani w okresie kaddafistowskim, dzięki czemu otoczyli lojalistów al-Kaddafiego w kilku kluczowych obszarach zachodniej Libii[354]. W sierpniu buntownicy zajęli Zlitan i Trypolis tym samym zakończyli oni władzę Kaddafiego. 25 sierpnia Liga Arabska uznała NRT za oficjalnego przedstawiciela państwa libijskiego a Libia wznowiła swoje członkostwo w Lidze (po wybuchu wojny Libia została w niej zawieszona)[355].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Al-Kaddafi został zabity 20 października 2011 roku. Początkowo zraniono go w nogi i głowę podczas próby ucieczki przed atakiem lotniczym NATO na konwój 15 ciężarówek, co wydarzyło się ok. godz. 8:30. W ataku lotniczym zginęło 50 osób. NATO nie wiedziało, iż konwój transportuje obalonego dyktatora[356]. Sam al-Kaddafi zdołał ukryć się w betonowym przepuście pod autostradą i został tam znaleziony i pochwycony przez żołnierzy NRL[357]. Następnie został wciągnięty na platformę ciężarówki. Zakrwawiony był targany przez tłum. Jako możliwych zabójców, którzy oddali strzał w głowę al-Kaddafiego, wskazano bojowników Muhammada al-Bibiego lub Ahmada asz-Szajbaniego[358][359].

Ciało przetransportowano do Misraty, gdzie na podłodze chłodni wystawiono je na widok publiczny, wraz z ciałami Mutasima al-Kaddafiego i byłego ministra obrony Abu Bakra Junisa Dżabra, którzy również zginęli w Syrcie. Nocą z 22 na 23 października, w kostnicy w Misracie, lekarze sądowi przeprowadzili sekcję zwłok. Wynikło z niej, iż denat miał kule w głowie i brzuchu, a zmarł od rany postrzałowej[360]. Według jednego z dowódców Narodowej Rady Libijskiej (NRL), Abd al- Madżida Mlegty, pochówek byłego libijskiego przywódcy odbył się około południa we wtorek 25 października 2011, w nieznanym miejscu na pustyni, by zapobiec ewentualnym aktom wandalizmu. Osoby będące przy pochówku przysięgły na Koran, że nie wyjawią miejsca spoczynku dyktatora. Razem z al-Kaddafim pochowano jego syna Mutasima al-Kaddafiego oraz byłego ministra obrony i dowódcę armii Abu Bakra Junisa Dżabra. Osobisty duchowny al-Kaddafiego Chalid Tantusz odmówił muzułmańskie modlitwy nad ciałami. W obrzędach uczestniczyli także dwaj jego kuzyni: dawny szef Gwardii Ludowej, Mansur Dhao Ibrahim, oraz Ahmed Ibrahim (obaj zostali pojmani wraz z pułkownikiem). Według Mlegty, gdy duchowny zakończył odmawianie modlitwy, ciała przekazano dwóm zaufanym ludziom NRL, którzy zabrali je daleko na pustynię. W linczu zginęło też 66 lojalistów przywódcy (ofiar mogło być więcej)[361].

W poniedziałek 24 października 2011 szef Narodowej Rady Libijskiej Mustafa Abdel Dżalil poinformował o utworzeniu komisji, która ma zbadać okoliczności śmierci byłego libijskiego przywódcy. 27 października 2011 Narodowa Rada Libijska zapowiedziała, że jego zabójcy staną przed sądem. W następnym roku jeden z autorów linczu, Omran Shaaban, został zabity przez sympatyków al-Kaddafiego[362].

Po zakończeniu wojny brytyjski dziennik Daily Telegraph zasugerował, że pewna brytyjska prywatna firma ochroniarska mogła być zaangażowana w wywiezienie Mu’ammara al-Kaddafiego z Libii podczas ostatnich dni wojny. Firma miała pośredniczyć w wynajęciu 50 najemników (w tym 19 z RPA), którzy mieli przetransportować dyktatora do Nigru. W akcji udział mieli brać członkowie najemniczej firmy Simona Manna (byłego oficera elitarnej jednostki komandosów SAS, który w 2004 próbował obalić prezydenta Gwinei Równikowej, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo). Podczas przygotowywania akcji dwóch najemników zginęło. Według dziennika firma, która przyjęła zlecenie, ostatecznie zdradziła swoje plany NATO, co umożliwiło zaatakowanie konwojów z al-Kaddafim 20 października pod Syrtą. NATO jednak podało, iż nie wiedziano, że znajduje się on w atakowanym konwoju[363].

Dziedzictwo[edytuj | edytuj kod]

Znaczek pocztowy z 1985 roku z okazji 16 rocznicy Rewolucji 1 września

Pozostaje postacią kontrowersyjną, zarówno za życia jak i po śmierci jest obiektem wielu sporów. Zwolennicy chwalą jego administrację za utworzenia społeczeństwa bezklasowego na drodze reform prawnych[364]. Podkreślają jego osiągnięcia w zwalczaniu bezdomności i zapewnieniu dostępu do żywności i wody pitnej. Podkreślają, że za jego rządów, wszyscy Libijczycy korzystali z bezpłatnej nauki na poziomie uniwersyteckim i wskazują na drastyczny wzrost szybkości alfabetyzacji po rewolucji 1969[365]. Zwolennicy chwalą go również za osiągnięcia w służbie zdrowie i chwalą darmową opiekę zdrowotną jego administracji podkreślając że za jego czasów z kraju wyeliminowano choroby takie jak cholera i tyfus a długość życia podniosła się[366]. Biografowie Blundy i Lycett zauważają że w pierwszym dziesięcioleciu przywództwa Kaddafiego, jakość życia dla większości Libijczyków "niewątpliwie zmieniła się na lepsze" a także poprawiły się ich warunki materialne[367]. Według Lilliana Craiga Harrisa, w pierwszych latach jego administracji znacznie wzrosło bogactwo narodowe, standard życia i wpływy międzynarodowe Libii[368]. Wysokie standardy obniżyły się w latach 80. w wyniku stagnacji gospodarczej[369]. San al-Kaddafi twierdził że jego projekt polityczny jest "konkretną utopią" i że został mianowany poprzez "ludową zgodę"[370]. Niektórzy islamscy zwolennicy przywódcy wierzyli że został on obdarzony baraka (błogoslawieństwem)[371].

Krytycy określali jako despotycznego czy aroganckiego[372] a zachodnie rządy i prasa przedstawiały go jako dyktatora uciskającego ludzi[373]. Administracja publiczna Reagana uważała go za "wroga publicznego nr 1"[374] a sam prezydent nazwał go "wściekłym psem Bliskiego Wschodu"[375][376].Według krytyków, Libijczycy pod administracją Kaddafiego, ze względu na wszechobecny nadzór żyli w atmosferze strachu[377]. W opiniach zachodnich komentatorów Libia opisywana była jako "państwo policyjne"[378]. Obrońcy praw człowieka zwracali uwagę na pozasądowe egzekucje takie jak w więzieniu w Abu Salim gdzie w trakcie tłumienia buntu więźniów zginęło 1270 osadzonych[379]. Według dziennikarki Annick Cojean i psychologa Seham Sergewa wyżsi urzędnicy Libii w tym sam al-Kaddafi są odpowiedziali za gwałty w tym na osobistych ochroniarzach płci żeńskiej przywódcy (al-Kaddafi dysponował oddziałem tzw. Gwardii Amazonek)[380][381].

Reakcje międzynarodowe po śmierci al-Kaddafiego były podzielone. Prezydent USA Barack Obama uważał że śmierć przywódcy oznacza zniesienie tyranii w Libii[382] a brytyjski premier David Cameron oświadczył, iż jest dumny z roli swojego kraju w obaleniu "tego brutalnego dyktatora"[383]. Innego zdania był były przywódca Kuby, Fidel Castro który stwierdził że al-Kaddafi "przejdzie do historii jako jedna z wielkich postaci narodów arabskich"[384] czy też prezydent Hugo Chavez który określił go "wielkim wojownikiem, rewolucjonistą i męczennikiem"[385]. Nelson Mandela wyraził smutek na wieść o jego śmierci i pochwalił al-Kaddafiego za jego antyapartheidowskie zaangażowanie i jego poparcie dla Afrykańskiego Kongresu Narodowego[386]. Po jego śmierci żałoba nastała w całej Afryce Subsaharyjskiej w której powszechnie uznawany był za bohatera[387] np. w Sierra Leone ku jego pamięci tamtejsze społeczności muzułmańskie urządziły czuwania[388]. Daily Times Nigeria nazwała obalonego władcę "wielkim człowiekem"[389]. Portal AllAfrica.com przyznał że wielu Libijczyków i Afrykanów opłakuje jego śmierć co zostało zignorowane przez zachodnie media i musi minąć 50 lat zanim historycy zdedują czy Al-Kaddafi był "męczennikiem czy złoczyńcą"[390].

Po klęsce kaddafistów w wojnie domowej, system rządów Kaddafiego został zdementowany i zastąpiony przez rząd tymczasowy[391]. W styczniu 2013 roku oficjalnie przemianowano Dżamahirję na Państwo Libijskie[392].

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

Już jako uczeń przyjął ideologię arabskiego nacjonalizmu i socjalizmu na który szczególny wpływ miał naseryzm - myśl rewolucyjna egipskiego prezydenta Gamala Abdela Nasera którego al-Kaddafi uważał za bohatera[393]. We wczesnych latach 70. sformułował własne podejście do arabskiego najconalizmu i socjalizmu którego nazwał Trzecią Teorią Międzynarodową, została ona opisana przez niego jako połączenie utopijnego socjalizmu, arabskiego nacjonalizmu i trzecioświatowej teorii rewolucyjnej[394]. Zasady tej teorii przedstawił w trzech tomach Zielonej książki, w której starał się "wyjaśnić strukturę idealnego społeczeństwa"[395]. Nacjonalistyczne poglądy przekonały go do potrzeby zjednoczenia świata arabskiego w ramach jednego państwa narodowego[396]. Swoje podejście do ekonomii opisywał jako "islamski socjalizm"[397], choć biografowie Blundy i Lycett zauważają że socjalizm al-Kaddafiego miał "ciekawie marksistowski wydźwięk"[398]. Politolog Sami Hajjar twierdzi że kaddafistowski socjalizm zaproponował uproszczoną teorię Karola Marksa i Fryderyka Engelsa[399]. Model Dżamahirji uznawał za wzorcowy model do naśladowania dla państw arabskich, islamskich i niezaangażowanych[400].

Uważał że jego teoria jest nową drogą dla wszystkich tych, którzy odrzucają zarówno materialistyczny kapitalizm i ateistyczny komunizm a także dla ludzi których brzydzi "niebezpieczna konfrontacja pomiędzy Warszawą a NATO" i dla tych "którzy wierzą, że wszystkie narody świata są braćmi pod patronatami Boga"[401].

Światopogląd al-Kaddafiego został uformowany przez jego środowisko, a mianowicie przez - islamską wiarę, beduińskie wychowanie i obrzydzenie działaniami europejskich kolonizatorów w Libii[402]. Był napędzany przez poczucie "boskiej misji", wierzył że działa z woli Boga i musi osiągać swoje cele "bez względu na koszty"[403]. Wychowany w sunnickiej gałęzi islamu, przywódca wezwał do wprowadzenia szariatu w całej Libii[404]. Pragnął jedności całego świata islamskiego[405]. i propagował wiarę islamską w innych miejscach globu - w 2010 roku w trakcie wizyty we Włoszech zachęcał do konwersji na islam włoskie kobiety[406]. Sfinansował budowę i renowację dwóch meczetów w Afryce, w tym meczet w Kampali w Ugandzie[407]. Jego pobożność nie zagwarantowała mu jednak poparcia konserwatywnych duchownych którzy byli przeciwni jego interpretacji islamu. Wielu z nich krytkowało jego próby zachęcania kobiet do obejmowania funkcji społecznych typowych w islamie dla mężczyzn (tj. siły zbrojne). Al-Kaddafi w opozycji do duchownych dążył do poprawy statusu kobiet (uważał płci za "różne lecz równe")[408].

Podstawową częścią ideologii al-Kaddafiego był antysyjonizm. Uważał on że państwo izraelskie nie powinno istnieć i że każdy kompromis Arabów z rządem Izraela jest zdradą w stosunku do narodu arabskiego[409]. W dużej mierze gardził Stanami Zjednoczonymi ze względu na poparcie tego kraju dla Izraela. Uważał USA za kraj imperialistyczny[410]. Od końca lat 90. jego antyizraelskie wypowiedzi były bardziej umiarkowane[411]. W 2007 roku opowiedział się za utworzeniem Isratinu czyli wspólnego demokratycznego państwa żydowsko-palestyńskiego[412] a także zaapelował o budowę wspólnej kultury i wzajemny szacunek[413].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Al-Kaddafi cechował się dużą prywatnością[414]. Sam określał się jako "prostego rewolucjonistę" i "pobożnego muzułmanina" wezwanego przez Boga do kontynuowania pracy Nasera[415]. Według reportera Mirella Bianco, jego przyjaciela uważali go za szczególnie wiernego i hojnego a także zauważył że uwielbiał dzieci[416]. Jak twierdziła reporterka według jego ojca, Mu'ammar już w dzieciństwie był "zawsze poważny, małomówny" a cecha ta pozostała mu w wieku dorosłym[417]. Zdaniem ojca przywódca, Mu'ammar był odważny, inteligentny, pobożny i ukierunkowany na rodzinę[418].

Inne źródla z kolei opisują Kaddafiego jako "niezwykle próżnego" kobieciarza[419][420]. Według Blundy'ego i Lycceta, al-Kaddafi miał dużą szafę i czasem zmieniał swój strój kilka razy dziennie[421]. Sam Kaddafi uważał się za ikonę mody, stwierdził kiedyś że "Cokolwiek nosze staje się modą, zakładam koszulę i nagle wszyscy ją ubierają"[422]. W latach 70. i 80. pojawiły się doniesienia o jego zalotach względem kobiet reporterów i członkiń jego świty[423].

Według brazylijskiego chirurga plastycznego, al-Kaddafi był jego pacjentem w 1995 roku[424]. CIA uważało że Kaddafi cierpiał na depresję kliniczną, z kolei według władz izraelskiej cierpiał na epilepsję i hemoroidy[425].

Był fanem Beethovena. Jego ulubionymi powieściami były Chata wuja Toma Harriet Beecher Stowe, Roots: The Saga of an American Family Alexa Haleya i The Outsider Colina Wilsona. Był również wielkim miłośnikiem piłki nożnej[426].

Po objęciu władzy przeniósł się do koszar Bab al-Azizia dwie mile od centrum Trypolisu. Jego dom i biuro w koszarach były bunkrem zaprojektowanym przez zachodnioniemieckich inżynierów, reszta członków jego rodziny mieszkała osobno, w dużym dwupiętrowym budynku. W ramach jego kompleksu mieszkaniowego znajdowały się również dwa korty tenisowe, boisko do piłki nożnej, kilka ogrodów, namiót beduiński w którym zabawiał gości, al-Kaddafi miał też kilka wielbłądów[427]. W latach 80., jego styl życia był uważany za skromny w porównaniu do tego który serwowali sobie inni arabscy przywódcy[428]. Posiadał własny samolot, Airbus A340 który w 2003 roku kupił od księcia Al-Walida ibn Talala z Arabii Saudyjskiej[429]. Samolot posiadał różne luksusy, w tym jacuzzi[430]. Według doniesień prasowych miał mieć rzekomo pokaźny majątek w Szwajcarii i Wielkiej Brytanii[431][432].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Fathijja Nuri Chalid
 
Mu’ammar al-Kaddafi
 
Safijja Farkasz
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Muhammad
 
Sajf al-Islam
 
As-Sa’adi
 
Al-Mutasim
 
Hanibal
 
A’isza
 
Sajf al-Arab
 
Chamis
 
 
 

Pierwszą żonę, Fatihę al-Nuri poślubił w 1969 roku. Fatiha była córką generała Chalida pracującego w administracji króla Idrisa i wywodziła się z klasy średniej. Mimo iż mieli jednego syna, Muhammada Kaddafiego (urodzony w 1970), ich związek był burzliwy i rozwiedli się oni w 1970[433]. Drugą żoną al-Kaddafiego była Safia Farkash, z domu el-Brasai, była pielęgniarka z plemienia Obeidat urodzona w Baydzie[434]. Poznali się oni w 1969 roku, tuż po jego wejściu do rządy gdy trafił on do szpitala z zapaleniem wyrosstka robaczkowego, sam Kaddafi twierdził że była to miłość od pierwszego wejrzenia[435]. W związku małżeńskim para pozostała aż do śmierci. Mieli siedmioro biologicznych dzieci - Saif al-Islama (1972), Al-Saadiego (1973), Mutassima (1974-2011), Hannibala Muammar (1975), Ayesh (1976), Saifa al-Araba (1982-2011), i Chamisa (1983-2011?). Al-Kaddafi adoptował również dwoje dzieci - Hannę i Milada[436].

Publiczny wizerunek[edytuj | edytuj kod]

W okresie jego rządów w Libii istniał kult jednostki[437]. Jego twarz pojawiała się na wielu różnych przedmiotach, w tym na znaczkach pocztowych, zegarkach i tornistrach. Cytaty z Zielonej książki pojawiały się w wielu różnych miejscach, od ulic do ścian lotnisk i długopisach, cytaty pojawiały się też w tekstach piosenek popowych. Sam al-Kaddafi twierdził że nie lubił tego kultu jednostki jednak tolerował go ze względu na wolę Libijczyków[438].

Przez krytyków nazywany był populistą[439]. W zależności od biografa był on dobrym lub złym mówcą[440][441][442]. Bez wątpienia jednak znany był ze swoich długich wypowiedzi w których zazwyczaj krytykował politykę USA i Izraela[443][444]. W podejściu do obcych mocarstw był nastawiony konfrontacyjno[445]. Na ogół unikał zachodnich ambasadorów i dyplomatów, uważając ich za szpiegów[446]. Znany z ekscentrycznych a wręcz dziwacznych wypowiedzi, uważał np. że wirus H1N1 jest bronią biologiczną produkowaną przez zagraniczne wojska a muchy tse-tse i komary są "bożą armią, która chroni nas [Afrykanów] przed kolonizatorami" (robaki te roznoszą malarię i śpiączkę afrykańską) a także uważał że HIV nie jest wirusem "agresywnym" lecz "cichym"[447].

Ze względu na bezpieczeństwo regularnie zmieniał miejsca snu a czasem uziemniał inne libijskie samoloty gdy sam udawał się w podróż tym środkiem transportu[448]. Podczas swoich podróży do Rzymu, Paryża, Moskwy i Nowego Jorku przebywał w kuloodpornym tradycyjnym namiocie beduińskim[449][450][451]. Począwszy od lat 80. zorganizował swoją żeńską Gwardię Amazonek których członkinie miały rzekomo być zaprzysiężone do życia w celibacie[452]. Do opieki nad nim i swoją rodziną wynajął kilka ukraińskich pielęgniarek a wszędzie podróżował z zaufaną pielęgniarką Haliną Kołotniską[453].

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenia państwowe[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Doktor honoris causa Białoruskiego Państwowego Uniwersytetu Informatyki i Radioelektroniki (2010)[464][465], sudańskiego Uniwersytetu Chartumskiego (1996, tytuł odebrano mu w 2011), południowokoreańskiego Uniwersytetu Myongji (2000), Uniwersytetu Algierskiego (2005), Uniwersytet Megatrend w Serbii (2007) i Uniwersytetu Kartagińskiego w Tunezji (2008)[466][467][468][469][470].

Jego imieniem nazwano trzy stadiony w stolicy Pakistanu, meczety w Ruandzie[471], Sierra Leone[472], Tanzanii[473] Ugandzie a także bazę wojskową w ugandyjskim Jinja[474].

Transkrypcja imienia i nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na różny sposób transkrypcji z języka arabskiego i różnorodność wymowy (w zależności od dialektu) spotyka się wiele form latynizowanych imienia i nazwiska libijskiego przywódcy.

{\color{OliveGreen}M
\begin{cases}u\\o\end{cases}
\begin{cases}\varnothing\\'\end{cases}
a
\begin{cases}mm\\m\end{cases}
\begin{cases}a\\e\end{cases}
r}
~~~~
{\color{MidnightBlue}\begin{cases}al\\el\\Al\\El\\\varnothing\end{cases}
\begin{cases}-\\\textvisiblespace\\\varnothing\end{cases}}
{\color{RedViolet}\begin{cases}Q\\G\\Gh\\K\\Kh\end{cases}
\begin{cases}a\\e\\u\end{cases}
\begin{cases}d\\dh\\dd\\ddh\\dhdh\\dth\\th\\zz\end{cases}
a
\begin{cases}f\\f\!f\end{cases}
\begin{cases}i\\y\end{cases}}

Przypisy

  1. Al-Kaddafi utracił de facto władzę w kraju 23 sierpnia 2011, po zdobyciu jego siedziby przez powstańców i ucieczce z Trypolisu. Jednak 16 września 2011 ONZ de iure uznała Narodową Radę Tymczasową za legalne władze Libii.
  2. Zapis w polskiej transkrypcji fonetycznej współczesnego standardowego języka arabskiego
  3. Kira Salak: National Geographic article about Libya. National Geographic Adventure.
  4. msz.gov.pl Oświadczenie MSZ po śmierci płk. Kadafiego
  5. Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9.
  6. 6,0 6,1 Robert Stefanicki: Armia i plemiona Libii (pol.). Gazeta Wyborcza, 2011-02-23 20:04. [dostęp 2011-02-24]. s. 1.
  7. Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9.
  8. Blundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  9. Blundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  10. Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  11. Blundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  12. Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  13. Blundy & Lycett 1987, s. 35–37; Bruce St. John 2012, s. 135.
  14. Bianco 1975, s. 4; Blundy & Lycett 1987, s. 37; Kawczynski 2011, s. 4.
  15. Blundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, ss. 108.
  16. Blundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, s. 108.
  17. Bianco 1975, s. 5; Bruce St John 2012, s. 135–136.
  18. Bianco 1975, s. 5–6, 8–9; Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10; Bruce St. John 2012, s. 136.
  19. Bianco 1975, s. 5–6, 8–9; Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10; Bruce St. John 2012, s. 136.
  20. Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10–11; Bruce St. John 2012, s. 136.
  21. Blundy & Lycett 1987, s. 39–40; Kawczynski 2011, s. 11.
  22. Blundy & Lycett 1987, s. 40; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  23. Bruce St John 2012, s. 136.
  24. Blundy & Lycett 1987, s. 40; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  25. Blundy & Lycett 1987, s. 40; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  26. Blundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  27. Blundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 136.
  28. Blundy & Lycett 1987, s. 44; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 137.
  29. Bruce St John 2012, s. 137.
  30. Bruce St John 2012, s. 137.
  31. Harris 1986, s. 46–47; Bruce St John 2012, s. 138.
  32. Blundy & Lycett 1987, s. 45; Kawczynski 2011, s. 12; Bruce St. John 2012, s. 138.
  33. Blundy & Lycett 1987, s. 45.
  34. Blundy & Lycett 1987, s. 46, 48–49.
  35. Blundy & Lycett 1987, s. 47–48; Kawczynski 2011, s. 12–13.
  36. Kawczynski 2011, s. 13.
  37. Bruce St John 2012, s. 138.
  38. Bruce St John 2012, s. 138.
  39. Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 138.
  40. Kawczynski 2011, s. 13.
  41. Bruce St John 2012, s. 138–139.
  42. Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 139.
  43. Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 139.
  44. Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 52; Kawczynski 2011, s. 15–16.
  45. Blundy & Lycett 1987, s. 51; Kawczynski 2011, s. 136.
  46. Kawczynski 2011, s. 16–17.
  47. Kawczynski 2011, s. 16–17.
  48. Blundy & Lycett 1987, s. 53; Kawczynski 2011, s. 19; Bruce St. John 2012, s. 139–140.
  49. Kawczynski 2011, s. 18.
  50. Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 57–59; Kawczynski 2011, s. 18.
  51. Kawczynski 2011, s. 18.
  52. Harris 1986, s. 15.
  53. Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 59–60; Kawczynski 2011, s. 18.
  54. Bruce St John 2012, s. 134.
  55. Bruce St John 2012, s. 159.
  56. Harris 1986, s. 15; Blundy & Lycett 1987, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 148.
  57. Background Note: Libya (ang.). U.S Departament of State. [dostęp 14 lipca 2009].
  58. Blundy & Lycett 1987, s. 63; Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St. John 2011, s. 134.
  59. Harris 1986, s. 15; Blundy & Lycett 1987, s. 64; Bruce St John 2012, s. 134.
  60. Lycett 1987, s. 91–92.
  61. Harris 1986, s. 17; Blundy & Lycett 1987, s. 63.
  62. Bruce St John 2011, s. 134.
  63. Kawczynski 2011, s. 20.
  64. Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St John 2012, s. 134.
  65. Harris 1986, s. 38; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 20.
  66. Bruce St John 2012, s. 134.
  67. Harris 1986, s. 16; Blundy & Lycett 1987, s. 62.
  68. Harris 1986, s. 17.
  69. Harris 1986, s. 16.
  70. Harris 1986, s. 17; Blundy & Lycett 1987, s. 63–64; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 153.
  71. Blundy & Lycett 1987, s. 91–92.
  72. Blundy & Lycett 1987, s. 85.
  73. Bruce St John 2012, s. 154.
  74. Bruce St John 2012, s. 154–155.
  75. Blundy & Lycett 1987, s. 91; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St John 2012, p. 155.
  76. Blundy & Lycett 1987, s. 66–67; Bruce St John 2012, s. 145–146.
  77. Vandewalle 2008, s. 15; Bruce St John 2012, s. 147.
  78. Blundy & Lycett 1987, s. 68; Bruce St John 2012, s. 147.
  79. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  80. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  81. Blundy & Lycett 1987, s. 64; Vandewalle 2008, s. 31; Kawczynski 2011, s. 21; Bruce St. John 2012, s. 134.
  82. Blundy & Lycett 1987, s. 64; Vandewalle 2008, s. 31; Kawczynski 2011, s. 21; Bruce St. John 2012, s. 134.
  83. Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St. John 2012, s. 149.
  84. Harris 1986, s. 38.
  85. Harris 1986, s. 19; Kawczynski 2011, s. 22; Bruce St. John 2012, s. 149.
  86. Vandewalle 2008, s. 31–32; Kawczynski 2011, s. 22.
  87. Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St John 2012, s. 137.
  88. Blundy & Lycett 1987, s. 60; Kawczynski 2011, s. 18.
  89. Blundy & Lycett 1987, s. 62–63; Kawczynski 2011, s. 18.
  90. Blundy & Lycett 1987, s. 75; Kawczynski 2011, s. 65; Bruce St. John 2012, s. 186.
  91. Harris 1986, s. 87; Kawczynski 2011, s. 65; Bruce St. John 2012, s. 151–152.
  92. Kawczynski 2011, s. 66; Bruce St. John 2012, s. 182.
  93. Bruce St John 2012, s. 140.
  94. Blundy & Lycett 1987, s. 65; Kawczynski 2011, s. 18; Bruce St. John 2012, s. 140–141.
  95. Blundy & Lycett 1987, s. 61; Kawczynski 2011, s. 19; Bruce St. John 2012, s. 141–143.
  96. 96,0 96,1 96,2 Gaddafi chides African Union after leadership change (ang.). Reuters, 31 stycznia 2010. [dostęp 2010-02-01].
  97. Blundy & Lycett 1987, s. 64; Kawczynski 2011, s. 21–22; Bruce St. John 2012, s. 142.
  98. Bruce St John 2012, s. 150–151.
  99. Bruce St John 2012, s. 144–145.
  100. Blundy & Lycett 1987, s. 70–71; Vandewalle 2008, s. 34; Kawczynski 2011, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 150–152.
  101. Blundy & Lycett 1987, s. 71; Bruce St John 2012, s. 185.
  102. Kawczynski 2011, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 151.
  103. Blundy & Lycett 1987, s. 69–70; Kawczynski 2011, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 178.
  104. Blundy & Lycett 1987, s. 78; Kawczynski 2011, s. 38; Bruce St. John 2012, s. 178.
  105. Brian Lee Davis. Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya. s. 182.
  106. Blundy & Lycett 1987, s. 78–81, 150, 185; Kawczynski 2011, s. 34–35, 40–53; Bruce St. John 2012, s. 151.
  107. Brian Lee Davis (1990). Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya. s. 16.
  108. Blundy & Lycett 1987, s. 78–81, 150; Kawczynski 2011, s. 34–35, 40–53; Bruce St. John 2012, s. 151.
  109. Harris 1986, s. 55.
  110. RTE Documentary: The Navy
  111. Brian Lee Davis. Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya. s. 182.
  112. Shazly, Lieutenant General Saad el (2003). The Crossing of the Suez, Revised Edition (Revised ed.). s.277-278, American Mideast Research. ISBN 0-9604562-2-8.
  113. Blundy & Lycett 1987, s. 85; Vandewalle 2008, s. 12; Kawczynski 2011, s. 22; Bruce St. John 2012, s. 156.
  114. Blundy & Lycett 1987, s. 118; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St John 2012, s. 165.
  115. Blundy & Lycett 1987, s. 93–94.
  116. Blundy & Lycett 1987, s. 86; Bruce St. John 2012, s. 156.
  117. Bruce St. John 2012, s. 157.
  118. Blundy & Lycett 1987, s. 103–104.
  119. Harris 1986, s. 18; Blundy & Lycett 1987, s. 116; Bruce St. John 2012, s. 157.
  120. Blundy & Lycett 1987, s. 104; Kawczynski 2011, s. 26.
  121. Harris 1986, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 163.
  122. Blundy & Lycett 1987, s. 86–87; Bruce St John 2012, s. 157–158.
  123. Harris 1986, s. 58.
  124. Bruce St. John 2012, s. 158.
  125. Harris 1986, s. 49; Blundy & Lycett 1987, s. 122; Bruce St. John 2012, s. 159.
  126. Blundy & Lycett 1987, s. 112.
  127. Blundy & Lycett 1987, s. 96–100; Vandewalle 2008, s. 19; Kawczynski 2011, s. 24; Bruce St John 2012, s. 161–165.
  128. Bruce St John 2012, s. 162.
  129. Bruce St John 2012, s. 165.
  130. Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23.
  131. Blundy & Lycett 1987, s. 114.
  132. Blundy & Lycett 1987, s. 118; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St John 2012, s. 165.
  133. Bruce St John 2012, s. 165.
  134. Blundy & Lycett 1987, s. 118–119.
  135. Blundy & Lycett 1987, s. 119–120; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23.
  136. Blundy & Lycett 1987, s. 122–123; Kawczynski 2011, s. 29–30.
  137. Blundy & Lycett 1987, s. 121–122.
  138. Dlaczego Zachód chce upadku Kadafiego
  139. The Risk Report Volume 1 Number 10 (grudzień 1995) Page 1, 3-4. "Libya Has Trouble Building the Most Deadly Weapons". The Risk Report Volume 1 Number 10 (grudzień 1995) s. 1, 3-4. Wisconsin Project reports.
  140. Stengel, Richard (3 June 1985). "Who has the Bomb?". Time (magazine). s. 7/13.
  141. Stengel, Richard (3 June 1985). "Who has the Bomb?". Time (magazine). s. 7/13.
  142. Nazi, Nazir Naji (2010). "Colonel Gaddafi's Libya and his Nuclear ambitions". Nazir Nazi and Jang Group of Media.
  143. Dom Mintoff, Malta's political giant, passes away, August 20, 2012, (ang.)
  144. Harris 1986, s. 88; Blundy & Lycett 1987, s. 74, 93–94; Kawczynski 2011, s. 66.
  145. Harris 1986, s. 87; Blundy & Lycett 1987, s. 82–83; Kawczynski 2011, s. 66–67.
  146. Prunier, s. 43-45
  147. G. Prunier, Darfur: The Ambiguous Genocide, s. 45
  148. Harris 1986, s. 87; Kawczynski 2011, s. 67; Bruce St John 2012, s. 182–183.
  149. Kawczynski 2011, s. 67.
  150. Blundy & Lycett 1987, s. 185; Kawczynski 2011, s. 79–80; Bruce St John 2012, s. 191.
  151. Burr, J. Millard and Robert O. Collins, Darfur: The Long Road to Disaster, Markus Wiener Publishers: Princeton, 2006, ISBN 1-55876-405-4, s. 111
  152. Dennis Hevesi (June 11, 2009). "Gaafar al-Nimeiry, a Sudan Leader With Shifting Politics, Dies at 79". The New York Times
  153. Blundy & Lycett 1987, s. 181; Bruce St John 2012, s. 187.
  154. Harris 1986, s. 88; Kawczynski 2011, s. 77; Bruce St John 2012, s. 184.
  155. Harris 1986, s. 103–104; Blundy & Lycett 1987, s. 93, 122; Bruce St John 2012, s. 186.
  156. Gabon Foreign Policy and Government Guide - International Business Publications, USA. - Google Libri
  157. Kawczynski 2011, s. 77–78.
  158. Blundy & Lycett 1987, s. 76; Kawczynski 2011, s. 71–72; Bruce St John 2012, s. 183.
  159. Kawczynski 2011, s. 72; Bruce St John 2012, s. 183.
  160. Kawczynski 2011, p. 71; Bruce St John 2012, s. 183.
  161. Harris 1986, s. 114; Blundy & Lycett 1987, s. 199–201.
  162. Blundy & Lycett 1987, s. 105; Kawczynski 2011, s. 26–27; Bruce St John 2012, s. 166–168.
  163. Blundy & Lycett 1987, s. 29; Bruce St. John 2012, s. 166–168; Vandewalle 2012, s. 19–20.
  164. Kawczynski 2011, s. 27–28; Bruce St John 2012, s. 167.
  165. Vandewalle 2008, s. 28.
  166. Harris 1986, s. 50.
  167. Blundy & Lycett 1987, s. 105; Vandewalle 2008, s. 35; Kawczynski 2011, s. 67–68; Bruce St. John 2012, s. 183.
  168. Bruce St John 2012, s. 180.
  169. Hermann Eilts (Ambasador USA w Egipcie) do Departamentu Stanu USA (ang.). 25 stycznia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  170. Robert Carle (Ambasada USA w Trypolisie) do Departamentu Stanu USA (ang.). 22 lipca 1976. [dostęp 2013-07-30].
  171. Egyptian–Israel Negotiations (ang.). [dostęp 2013-07-30].
  172. Hermann Eilts do Departamentu Stanu USA (ang.). 9 sierpnia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  173. Hermann Eilts do Sekretarza Stanu USA (ang.). 25 sierpnia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  174. Robert Carle ( Chargé d'affaires ad interim USA w Libii) do Departamentu Stanu USA (ang.). 26 sierpnia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  175. Vandewalle 2008, s. 26; Kawczynski 2011, s. 3; Bruce St John 2012, s. 169.
  176. Blundy & Lycett 1987, s. 111; Kawczynski 2011, s. 221; Bruce St. John 2012, s. 171–172.
  177. Blundy & Lycett 1987, s. 110–111; Bruce St. John 2012, s. 168.
  178. Blundy & Lycett 1987, s. 116–117, 127; Vandewalle 2008, s. 25–26; Kawcynski 2011, s. 31; Bruce St. John 2012, s. 169–171.
  179. Blundy & Lycett 1987, s. 116–117, 127; Vandewalle 2008, s. 25–26; Kawcynski 2011, s. 31; Bruce St. John 2012, s. 169–171.
  180. Blundy & Lycett 1987, s. 116–117, 127; Vandewalle 2008, s. 25–26; Kawcynski 2011, s. 31; Bruce St. John 2012, s. 169–171.
  181. Bruce St John 2012, s. 172.
  182. Blundy & Lycett 1987, s. 28; Vandewalle 2008, s. 21; Kawczynski 2011, s. 220; Bruce St. John 2012, s. 172.
  183. Blundy & Lycett 1987, s. 127–128; Vandewalle 2008, s. 19.
  184. Harris 1986, s. 79; Vandewalle 2008, s. 32; Bruce St John 2012, s. 173–174.
  185. Harris 1986, s. 79; Blundy & Lycett 1987, s. 156.
  186. Blundy & Lycett 1987, s. 133–137; Vandewalle 2008, s. 27; Bruce St. John 2012, s. 171.
  187. Blundy & Lycett 1987, s. 138.
  188. Bruce St John 2012, s. 179.
  189. Blundy & Lycett 1987, s. 197–198; Kawczynski 2011, s. 115; Bruce St. John 2012, s. 179.
  190. Bruce St John 2012, s. 179.
  191. Blundy & Lycett 1987, s. 157–158; Kawczynski 2011, s. 70–71; Bruce St. John 2012, s. 239.
  192. Kawczynski 2011, s. 68–69.
  193. Blundy & Lycett 1987, pp. 185–186; Kawczynski 2011, pp. 78–79; Bruce St. John 2012, s. 189.
  194. Blundy & Lycett 1987, s. 185–186; Kawczynski 2011, s. 78–79; Bruce St. John 2012, s. 189.
  195. Harris 1986, s. 105.
  196. Blundy & Lycett 1987, s. 31; Vandewalle 2008, s. 23; Kawczynski 2011, s. 104; Bruce St. John 2012, s. 192.
  197. Harris 1986, s. 119; Kawczynski 2011, s. 224; Bruce St. John 2012, s. 249.
  198. Libya's thirst for 'fossil water'
  199. Harris 1986, s. 116; Vandewalle 2008, s. 35.
  200. K. Pollack, Arabs at War, s. 375
  201. R. Brian Ferguson, The State, Identity and Violence, s. 267
  202. Blundy & Lycett 1987, s. 187–190; Vandewalle 2008, s. 35; Bruce St. John 2012, s. 189–190.
  203. Flint and de Waal, Darfur: A Short History of a Long War, s. 23
  204. "Chad Splits with Egypt". The Palm Beach Post.
  205. Geoffrey Leslie Simons, Libya and the West: from independence to Lockerbie, Centre for Libyan Studies (Oxford, England). s. 57
  206. Nolutshungu, Sam C. (1995). Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad. s. 5 University of Virginia Press. ISBN 0-8139-1628-3.
  207. J. Thomson, Mercenaries, Pirates and Sovereigns, s. 91
  208. J.-P. Azam et al., Conflict and Growth in Africa, s. 168
  209. de Waal, Alex (2004-08-05). "Counter-Insurgency on the Cheap". London Review of Books 26 (15).
  210. Bruce St John 2012, s. 189.
  211. Harris 1986, s. 103; Kawczynski 2011, s. 81; Bruce St John 2012, s. 190–191.
  212. Flint and de Waal, Darfur: A Short History of a Long War, s. 23
  213. Blundy & Lycett 1987, s. 214; Kawczynski 2011, s. 72–75; Bruce St John 2012, s. 216.
  214. Harris 1986, s. 70; Blundy & Lycett 1987, s. 178.
  215. Pike, John E. "Libyan nuclear programme". Global Security.
  216. Rohlfing, Joan. "Libya: Nuclear Programme Overview". Nuclear Threat Initiative. Nuclear Threat Initiative.
  217. Khalil, Tahier. "Gaddafi made an enormest effort for Bhutto's release". Tahir Khalil of Jang Media Group. Tahir Khalil, special correspondent to the Middle East Evens (Text only in Urdu)
  218. Kawczynski 2011, s. 115–116, 120; Bruce St. John 2012, s. 179–180.
  219. Harris 1986, s. 98–99; Kawczynski 2011, s. 115; Bruce St. John 2012, s. 210–211.
  220. Harris 1986, s. 97; Blundy & Lycett 1987, s. 183.
  221. Vandewalle 2008, s. 36; Kawczynski 2011, s. 118–119.
  222. Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 180.
  223. Blundy & Lycett 1987, s. 207–208; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117-18; Bruce St John 2012, s. 181.
  224. Blundy & Lycett 1987, s. 27, 208; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 176.
  225. Blundy & Lycett 1987, p. 175–178; Vandewalle 2008, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 209.
  226. Kawczynski 2011, s. 121–122.
  227. Blundy & Lycett 1987, s. 4–5; Kawczynski 2011, s. 122.
  228. Blundy & Lycett 1987, s. 5–6.
  229. Harris 1986, s. 102; Kawczynski 2011, s. 123–125.
  230. Blundy & Lycett 1987, s. 2–3, 7–12; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 127–129.
  231. Blundy & Lycett 1987, s. 13, 210; Kawczynski 2011, s. 130.
  232. Blundy & Lycett 1987, s. 12.
  233. Kawczynski 2011, s. 130.
  234. Blundy & Lycett 1987, s. 15; Bruce St John 2012, s. 196.
  235. Blundy & Lycett 1987, s. 30.
  236. Kawczynski 2011, s. 225; Bruce St John, s. 194.
  237. Vandewalle 2008, s. 29; Bruce St John, s. 2012.
  238. Ham, Anthony (2007). Libya (2nd ed. ed.). Footscray, Victoria: Lonely Planet. s. 40–1. ISBN 1-74059-493-2.
  239. Vandewalle 2008, s. 45; Bruce St John, . 222.
  240. Vandewalle 2008, s. 45–46; Bruce St John, s. 2012.
  241. Bruce St John 2012, s. 199.
  242. Achy Obejas (22 kwietnia 2011). "Remember the Gadhafi International Prize for Human Rights?". WBEZ.
  243. Patrick Goodenough (6 grudnia 2011). "U.N. Human Rights Chief Urged to Shun NGO Accused of Links to Gaddafi Regime". CNS News.
  244. "Obama sollte Friedensnobelpreis aberkannt werden". Focus. 21 marca 2011.
  245. "Swiss human rights campaigner turns down "Kadhafi" award", Agence France-Press, 1 października 2002
  246. Rosyatimah Tukimin (1 grudnia 2005). "Tun Dr Mahathir Receives Gaddafi International Prize". Bernama.com.
  247. Bill Chappell (01-03-2011). "The Gadhafi Prize For Human Rights: In Its Final Year?". NPR.
  248. Joseph E Lovell (21 marca 2011). "Nobel Committee asked to strip Obama of Peace Prize". Digital Journal.
  249. Bruce St John 2012, s. 197–198.
  250. Kawczynski 2011, s. 130.
  251. Vandewalle 2008, s. 38; Bruce St John 2012, s. 200.
  252. Bruce St John 2012, s. 201–204.
  253. Kawczynski 2011, s. 180–181.
  254. Kawczynski 2011, s. 166–167, 236; Bruce St John 2012, s. 221–222.
  255. Kawczynski 2011, s. 166; Bruce St John 2012, s. 223.
  256. Vandewalle 2008, s. 29.
  257. Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 216–218.
  258. Bruce St John 2012, s. 197.
  259. Zamachowiec znad Lockerbie nie żyje (pol.). newsweek.pl, 2012-05-20. [dostęp 2013-07-28].
  260. В Ливии умер организатор теракта над Локерби (ros.). lenta.ru, 2012-05-20. [dostęp 2013-07-28].
  261. Zmarł Libijczyk skazany za zamach nad Lockerbie (pol.). tvp.info, 2012-05-20. [dostęp 2013-07-28].
  262. Скончался организатор взрыва над Локерби (ros.). polit.ru, 2012-05-20. [dostęp 2013-07-28].
  263. 263,0 263,1 "Дело Локкерби" закрывается (ros.). vremya.ru, 2003-08-14. [dostęp 2013-07-28].
  264. 264,0 264,1 Robert Stefanicki: Kto naprawdę odpowiada za zamach nad Lockerbie (pol.). wyborcza.pl, 2011-07-28. [dostęp 2013-07-28].
  265. 265,0 265,1 Ditia Cwietow: Взрыв самолета над Локерби (ros.). earthquake-today.info, 2012-09-27. [dostęp 2013-07-28].
  266. Vandewalle 2008, s. 42.
  267. Bruce St John 2012, s. 202.
  268. Kawczynski 2011, s. 147; Bruce St John 2012, s. 205–206.
  269. Kawczynski 2011, s. 146–148; Bruce St John 2012, s. 206.
  270. Ливия объявила осужденного за взрыв над Локерби политзаключенным (ros.). newsru.com, 2009-08-21. [dostęp 2013-07-28].
  271. "Дело Локерби": помощь в обмен на снятие эмбарго (ros.). ria.ru, 2003-08-14. [dostęp 2013-07-28].
  272. Jennifer Rosenberg: Bombing of Pan Am Flight 103 Over Lockerbie (ang.). history1900s.about.com. [dostęp 2013-07-28].
  273. Lucky passengers (ang.). W: Victims of Pan Am 103 [on-line]. plane-truth.com. [dostęp 2013-07-28].
  274. Kawczynski 2011, p. 142; Bruce St John 2012, s. 227.
  275. Bruce St John 2012, s. 229.
  276. Kawczynski 2011, s. 189.
  277. Bruce St John 2012, s. 226.
  278. Bruce St John 2012, s. 227–228.
  279. "Gaddafi calls for United States of Africa, one army". Mmegi Online.
  280. "Cape Verde president: United States of Africa on the horizon". Sambala Devolopments.
  281. "Ambitious plan for a new Africa: Welcome to the U.S.A (that's the United States of Africa)". The Independent.
  282. United States of Africa may take off in 2017, says Wade, from Guardian Newspapers
  283. Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 229.
  284. Kawczynski 2011, s. 190–191; Bruce St John 2012, s. 230.
  285. Bruce St John 2012, s. 231.
  286. Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 270–271.
  287. Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 272.
  288. "Gaddafi apologizes for Arab slave traders". Press TV.
  289. Vandewalle 2011, s. 215.
  290. Vandewalle 2011, s. 220; Kawczynski 2011, s. 176; Bruce St John 2012, s. 243.
  291. Bruce St John 2012, s. 254.
  292. Bruce St John 2012, s. 235.
  293. Vandewalle 2011, s. 217; Kawczynski 2011, s. 162, 184; Bruce St John 2012, s. 244.
  294. Kawczynski 2011, s. 178–179; Bruce St John 2012, s. 245.
  295. Kawczynski 2011, s. 240–241; Bruce St John 2012, s. 240–241.
  296. <Kawczynski 2011, p. 175; Bruce St John 2012, s. 237.
  297. Bruce St John 2012, s. 274.
  298. Sarkozy-Kadhafi : la preuve du financement. Mediapart, 2012.
  299. Bruce St John 2012, s. 274.
  300. Kawczynski 2011, s. 176.
  301. ). "Gaddafi proposes 'Nato of the South' at South America-Africa summit". The Times (UK).
  302. Bruce St John 2012, s. 276.
  303. "UN general assembly: 100 minutes in the life of Muammar Gaddafi". The Guardian (New York)
  304. "Libyan Leader Delivers a Scolding in U.N. Debut". The New York Times (New York)
  305. Williams, Daniel. Lack of Surprise Greets Word of U.S.-Libya Ties. Washington Post
  306. MSNBC.com. Venezuela's Chavez meets with Gadhafi in Libya: Meeting comes as leaders move on opposite trajectories in U.S. relations. Associated Press
  307. El Universal (1999). Invitaciones reacciones e informes
  308. El Universal (2001). Libia
  309. El Universal (18 maja 2006). Chávez deja Libia y llama a unirse contra hegemonía de EEUU
  310. El Universal (2004). Chávez comparte tesis "social" de Gadafi su "amigo y hermano"
  311. El Universal (18 maja 2006). Chávez deja Libia y llama a unirse contra hegemonía de EEUU
  312. Bruce St John 2012, s. 250.
  313. Bruce St John 2012, s. 250.
  314. Bruce St John 2012, s. 247.
  315. Kawczynski 2011, s. 180; Bruce St John 2012, s. 248.
  316. Vandewalle 2011, s. 228; Bruce St John 2012, s. 249–250.
  317. Vandewalle 2011, s. 228; Bruce St John 2012, s. 249–250.
  318. Bruce St John 2012, s. 263–264.
  319. Vandewalle 2011, s. 231.
  320. Bruce St John 2012, s. 257.
  321. Vandewalle 2011, s. 225; Bruce St John 2012, s. 249–269.
  322. Kawczynski 2011, s. 216, 227–228.
  323. Bruce St John 2012, s. 278.
  324. Protests as Hezbollah poised to form Lebanon government (ang.). BBC News, 24 stycznia 2011. [dostęp 2011-02-02].
  325. Bruce St John 2012, s. 282–283.
  326. Kawczynski 2011, s. 231; Bruce St John 2012, s. 279–281.
  327. Kawczynski 2011, s. 242.
  328. Kawczynski 2011, s. 242.
  329. Vandewalle 2011, s. 236.
  330. Bruce St John 2012, s. 284.
  331. Bruce St John 2012, s. 286; Human Rights Watch 2012, s. 16.
  332. Vandewalle 2011, s. 236.
  333. Human Rights Watch 2012, s. 17–18.
  334. Vandewalle 2011, s. 236; Bruce St John, s. 284; Human Rights Watch 2012, s. 16.
  335. Vandewalle 2011, s. 236; Human Rights Watch 2012, s. 16.
  336. Human Rights Watch 2012, s. 16.
  337. "Russia Could Lose Libya Arms Deals". Bangkok Post.
  338. "The Tyrant of Belarus: Gaddafi's Friend Far, Far to the North?". Time.
  339. http://www.businessinsider.com/chavez-qaddafi-2011-3
  340. Olson, Alexandra (22 lutego 2011). "Gadhafi's Latin American Leftist Allies Mixed on Libya; Ortega Supportive, Chavez Silent". Canadian Press (via Google News).
  341. "From Latin America to the Arab World – What's Going On in Libya?". VHeadline.com
  342. Wheeler, Virginia (25 March 2011). "French Jets Blow Up Libyan Plane". The Sun.
  343. Obradovic, Pedja (22 lutego 2011). "Belgrade Denies Serbian Planes Bombed Libya Protesters". Balkan Insight.
  344. "Defying Gadhafi's Crackdown; Analysis with Dr. Drew Pinsky; Interview with Kevin Smith". CNN.
  345. "Libya: Serb Pilots Used Against Demonstrators". Agenzia Giornalistica Italia.
  346. Rebels Fear Other Regimes Are Throwing Support Behind Gadhafi's Forces. W: The Globe and Mail
  347. Syrian Pilots Said To Be Flying Libyan Fighter Jets. W: Press TV [on-line]. 10 marca 2011.
  348. "Oczekujemy, że Kaddafi ugnie się i odda władzę" (pol.). tvn24.pl, 2011-03-30.
  349. Mugabe manda a mercenarios en apoyo del régimen de Gadafi, según un rotativo (hiszp.). 27 lutego 2011.
  350. Libyan rebels overrun Gaddafi HQ, say he's 'finished' (ang.). Reuters, 24 sierpnia 2010. [dostęp 2011-09-20].
  351. UN assembly recognizes Libya's interim government (ang.). Reuters, 16 września 2011. [dostęp 2011-09-20].
  352. Vandewalle 2011, s. 236; Bruce St John, s. 284; Human Rights Watch 2012, s. 16.
  353. Bruce St John 2012. s. 285.
  354. Bruce St John 2012. s. 286.
  355. "Arab League gives its full backing to Libya's rebel council". The Taipei Times.
  356. NATO nie wiedziało, do kogo strzela (pol.). tvn24.pl, 21 października 2011. [dostęp 21 października 2011].
  357. Współplemieniec wydał Kaddafiego powstańcom? (pol.). tvn24.pl, 21 października 2011. [dostęp 21 października 2011].
  358. Tak wygląda człowiek, który zastrzelił Kadafiego (pol.). wp.pl, 20 października 2011. [dostęp 20 października 2011].
  359. Wstrząsające zdjęcia z Al-Dżaziry – żołnierze ciągnęli zakrwawione ciało Kadafiego po ulicy (pol.). wp.pl, 20 października 2011. [dostęp 20 października 2011].
  360. Sekcja zwłok Kaddafiego jednak się odbyła. Zmarł od rany postrzałowej (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2011-10-22].
  361. Human Rights Watch 2012. s. 34–40.
  362. "Libyan behind Gaddafi capture dies in France". Al Jazeera.
  363. Brytyjscy ochroniarze mieli wywieźć Kaddafiego z Libii? (pol.). tvn24.pl, 2011-06-24. [dostęp 2011-06-24].
  364. Blundy & Lycett 1987, s. 19; Kawczynski 2011, s. 196–200.
  365. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  366. Blundy & Lycett 1987, s. 19; Kawczynski 2011, s. 196–200.
  367. Blundy & Lycett 1987, p. 107.
  368. Harris 1986, s. 63.
  369. Harris 1986, s. 68.
  370. Blundy & Lycett 1987, s. 15.
  371. Harris 1986, s. 43.
  372. Blundy & Lycett 1987, s. 31.
  373. Blundy & Lycett 1987, s. 15.
  374. Anderson, Scott (2003). "The Makeover: Libya's Muammar Qaddafi". New York Times.
  375. Kawczynski 2011, s. 115–116, 120; Bruce St. John 2012, s. 179–180.
  376. "For Reagan, Gadhafi Was A Frustrating 'Mad Dog'". NPR.
  377. Harris 1986, s. 68; Blundy & Lycett 1987, s. 29; Kawczynski 2011, s. 196, 208.
  378. Blundy & Lycett 1987, s. 28.
  379. Kawczynski 2011, s. 210–212.
  380. Leyla Sanai (25 października 2013). "Book review: Gaddafi's Harem, By Annick Cojean, trans. Marjolijn de Jager". London: The Independent UK.
  381. Squires, Nick (29 kwietnia 2011). "Gaddafi and his sons 'raped female bodyguards'". The Telegraph (Londyn)
  382. David Jackson (20 października 2011). "Obama: Gadhafi regime is 'no more'". USA Today.
  383. "Gaddafi death hailed by David Cameron". The Independent (Londyn).
  384. "Fidel Castro: If Gaddafi resists he will enter history as one of the great figures of the Arab nations". Panorama.
  385. Romo, Rafael (22 października 2011). "Gadhafi's friend to the death, Chavez calls Libyan leader 'a martyr'". CNN.
  386. Chothia, Farouk (21 października 2011). "What does Gaddafi's death mean for Africa?". BBC News.
  387. Kron, Josh (22 października 2011). "Many in Sub-Saharan Africa Mourn Qaddafi's Death". The New York Times.
  388. Turay, Aruna. "Sierra Leone Muslims Plan Vigil for Gaddafi". Awareness Times.
  389. Chiagozie Nwonwu (27 października 2011). "Remembering Gaddafi the hero". Daily Times of Nigeria./
  390. "Nigeria: Muammar Gaddafi, 1942-2011 - a Strong Man's Sad End". AllAfrica. 21 października 2011.
  391. Sami Zaptia (20 października 2012). "On the first anniversary of Qaddafi's death – is Libya better off a year on?". Libya Herald.
  392. Sami Zaptia (9 stycznia 2013). "GNC officially renames Libya the "State of Libya" – until the new constitution.". Libya Herald.
  393. Harris 1986, s. 43; Blundy & Lycett 1987, s. 18.
  394. Bazzi, Mohamad (27 maja 2011). "What Did Qaddafi's Green Book Really Say?". The New York Times.
  395. Harris 1986, s. 57.
  396. Harris 1986, s. 59.
  397. Harris 1986, s. 48.
  398. Blundy & Lycett 1987, s. 98.
  399. Hajjar 1982.
  400. Harris 1986, s. 54.
  401. Blundy & Lycett 1987, s. 87.
  402. Harris 1986, s. 43.
  403. Harris 1986, s. 45, 50.
  404. Mohamed Eljahmi (2006). "Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant". The Middle East Quarterly.
  405. Blundy & Lycett 1987, s. 19.
  406. "Europe should convert to Islam: Gaddafi". The Times of India (India).
  407. Thome, Wolfgang H. (25 March 2008). "Libya Gaddafi causes a stir, opens new national mosque in Uganda". eTurboNews.com.
  408. Harris 1986, s. 33, 53.
  409. Harris 1986, s. 54; Blundy & Lycett 1987, s. 18.
  410. Blundy & Lycett 1987, s. 19, 197.
  411. Anderson, Scott (2003). "The Makeover: Libya's Muammar Qaddafi". New York Times.
  412. "Gaddafi as orator: A life in quotes". Al Jazeera.
  413. "The One-State Solution", The New York Times
  414. Harris 1986, s. 43.
  415. Harris 1986, s. 48.
  416. Bianco 1975, s. 10–12.
  417. Bianco 1975, s. 7.
  418. Bianco 1975, s. 7.
  419. Blundy & Lycett 1987, s. 24.
  420. Harris 1986, s. 53–54; Lycett 1987, s. 22–23.
  421. Blundy & Lycett 1987, s. 24.
  422. Blundy & Lycett 1987, s. 24.
  423. Harris 1986, s. 53–54; Lycett 1987, s. 22–23.
  424. "Gaddafi's Plastic Surgery: Brazilian Surgeon Claims He Operated On Dictator". Huffington Post.
  425. Blundy & Lycett 1987, s. 21.
  426. Blundy & Lycett 1987, s. 22.
  427. Blundy & Lycett 1987, s. 1.
  428. Blundy & Lycett 1987, s. 32.
  429. Brown, David; Sweeney, Charlene; Kerbaj, Richard (20 kwietnia 2009). "Lockerbie bomber's private jet to freedom courtesy of Gaddafi". The Times (Londyn).
  430. "Libya: Gaddafi's private jet becomes leather-lined lounge for rebels". The Telegraph
  431. Risen, James; Lichtblau, Eric (9 marca 2011). "Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels". The New York Times.
  432. Kerbaj, Richard (6 stycznia 2011). "Gaddafi's £1bn UK Properties". The Sunday Times.
  433. Harris 1986, s. 53; Blundy & Lycett 1987, s. 22.
  434. Charkow, Ryab (22 stycznia 2011). "Moammar Gadhafi and his family". CBC News. Retrieved 22 February 2011.
  435. Harris 1986, s. 53; Blundy & Lycett 1987, s. 22.
  436. "Saif al-Islam al-Gaddafi v. The Daily Telegraph".
  437. Blundy & Lycett 1987, s. 20.
  438. Blundy & Lycett 1987, s. 20.
  439. Blundy & Lycett 1987, s. 20.
  440. Bianco 1975, s. 7.
  441. Blundy & Lycett 1987, s. 18.
  442. Kawczynski 2011, s. 191.
  443. Kawczynski 2011, s. 191.
  444. Blundy & Lycett 1987, s. 17.
  445. Harris 1986, s. 51.
  446. Blundy & Lycett 1987, s. 21.
  447. Geldenhuys, Deon (2003). "The rule-breaking conduct of Qaddafi's Libya". Strategic Review for Southern Africa.
  448. Harris 1986, s. 50.
  449. "When in Rome, Gaddafi will do as the Bedouins". Sydney Morning Herald.
  450. "Moammar Gadhafi Won't Stay in Bedford Tent After All". ABC.
  451. O'Connor, Anahad (29 lwoetmoa 2009). "Qaddafi Cancels Plans to Stay in New Jersey". The New York Time.
  452. Blundy & Lycett 1987, s. 112.
  453. "WikiLeaks cables: Muammar Gaddafi and the 'voluptuous blonde'". The Guardian
  454. "Орденът на Кадафи бил от чисто злато". Standart.
  455. "From Libya, with love. Gaddafi's camels in Eastern Bloc". Expats.cz.
  456. Our disturbing relationship with Gaddafi
  457. Gaddafi Given Yugoslavia's Top Medal By Milosevic Kosova Crisis Center (Reuters)
  458. Members and Honorary Members of the Xirka Ġieħ ir-Repubblika. opm.gov.mt, 5 grudnia 1975. [dostęp 1 kwietnia 2011].
  459. Honorary Appointments to the National Order of Merit. opm.gov.mt, 8 lutego 2004. [dostęp 2 kwietnia 2011].
  460. Atom Lim (17 stycznia 2011). "How Gaddafi died bearing GCFR title". Daily Times of Nigeria.
  461. "Gaddafi defiant over Lockerbie bomb trial". BBC.
  462. Wairagala Wakabi (7 lipca 2004). "War Debt: Gaddafi Gets Tough With Uganda". Mail-archive.com
  463. Condecoró a Gadafi con la Orden del Libertador y le dio una réplica de la espada (hiszp.). noticias24.com, 28 września 2009. [dostęp 13 stycznia 2012].
  464. Tytuł odebrany 7 kwietnia 2011 roku, przywrócony 22 czerwca tego samego roku
  465. Michał Janczuk: Kaddafi – ponownie doktorem honoris causa na Białorusi. Biełsat TV, 22 czerwca 2011. [dostęp 23 czerwca 2011].
  466. "'Dr. Muammar Gaddafi' Buys His Ways To A Ph. D . Degree In Islamic Studies". Esinislam.com.
  467. "Serbian University Defends Qaddafi Honorary Doctorate". Radio Free Europe.
  468. "Gaddafi awarded Doctorate Honoris Causa by Algiers University". China Daily (Reuters).
  469. Qadafi to Be Given Honorary Doctorate by Myongji University. Highbeam.com (Korea Times)
  470. "Khartoum University revokes honorary Gaddafi Phd". The New Age.
  471. "Ramadan: Islam in Rwanda". Theafricapaper.com
  472. "President Koroma Prays with Muslims at Gaddafi Mosque". State House
  473. McCann Mission Today, Newsletter # 29
  474. "Patriotism: 1,000 students camp in Gaddafi barracks". The Observer.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek M. Dziekan, Pisarze muzułmańscy VII-XX w. Mały słownik, ISBN 83-7192-201-9, Warszawa 2003, s. 73-74.
  • Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.
  • Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books. ISBN 978-0-86232-434-6.
  • Mirella, Bianco (1975). Gadafi: Voice from the Desert. Margaret Lyle (translator). London: Longman. ISBN 0-582-78062-4.
  • Blundy, David; Lycett, Andrew (1987). Qaddafi and the Libyan Revolution. Boston and Toronto: Little Brown & Co. ISBN 978-0-316-10042-7.
  • Bruce St. John, Ronald (2012). Libya: From Colony to Revolution (revised edition). Oxford: Oneworld. ISBN 978-1-85168-919-4.
  • Cooley, John K. (1983). Libyan Sandstorm. London: Sidgwick & Jackson. ISBN 978-0-283-98944-5.
  • Davis, Brian Lee (1990). Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya. New York: Praeger. ISBN 0-275-93302-4.
  • El-Khawas, Mohamad A. (1986). Qaddafi: His Ideology in Theory and Practice. Amana. ISBN 978-0-915597-24-6.
  • Hajjar, Sami G. (1982). "The Marxist Origins of Qadhafi's Economic Thought". The Journal of Modern African Studies 20 (3): 361–375. doi:10.1017/s0022278x00056871. JSTOR 160522.
  • Harris, Lillian Craig (1986). Libya: Qadhafi's Revolution and the Modern State. Boulder, Colorado: Westview Press. ISBN 0-8133-0075-4.
  • Hilsum, Lindsey (2012). Sandstorm: Libya in the Time of Revolution. London: Faber and Faber. ISBN 978-0-571-28803-8.
  • Kawczynski, Daniel (2011). Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring. Biteback. ISBN 978-1-84954-148-0.
  • Metz, Helen Chapin (2004). Libya. US GPO. ISBN 1-4191-3012-9.
  • Monti-Belkaoui, Janice; Monti-Belkaoui, Ahmed (1996). Qaddafi: The Man and His Policies. Avebury. ISBN 978-1-85972-385-2.
  • Pargeter, Alice (2012). Libya: The Rise and Fall of Qaddafi. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-13932-7.
  • Simons, Geoff (2003). Libya and the West: From Independence to Lockerbie. Oxford: Centre for Libyan Studies. ISBN 1-86064-988-2.
  • Vandewalle, Dirk (2008), "Libya's Revolution in Perspective: 1969–2000", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited, Palgrave Macmillan, pp. 9–53, ISBN 0-230-33750-3
  • Vandewalle, Dirk (2011), "From International Reconciliation to Civil War: 2003–2011", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited (revised edition), Palgrave Macmillan, s. 215–239, ISBN 0-230-33750-3 Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]