Muchołówka białoszyja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Muchołówka białoszyja
Ficedula albicollis[1]
(Temmnick, 1815)
Muchołówka białoszyja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina muchołówkowate
Rodzaj Ficedula
Gatunek muchołówka białoszyja
Synonimy
  • Muscicapa albicollis Temminck, 1815[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Muchołówka białoszyja (Ficedula albicollis) – gatunek małego ptaka z rodziny muchołówkowatych (Muscicapidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Jest to ptak bardziej ciepłolubny niż muchołówka żałobna, na co wskazuje obszar występowania. Zamieszkuje południowo-wschodnią Europę i południowo-zachodnią Azję. Najdalej na północy Europy spotykany na Olandii i Gotlandii. We Włoszech, Środkowej Europie i wąskim pasem we wschodniej gnieździ się wyspowo. W Europie Zachodniej (Francja, Niemcy, Włochy) i w zachodniej części Morza Śródziemnego to gatunek przelotny i rzadki ze względu na trasy migracji. Wędrowny, zimuje w subsaharyjskiej wschodniej i południowo-środkowej Afryce (Zambia, Zair, Uganda). Zasięg występowania jest mniejszy niż u muchołówki żałobnej. Brak wyróżnionych podgatunków. W Europie populację szacuje się na 350 000 do 820 000 par, najwięcej w Rumunii (100 000 do 300 000), na Słowacji i Węgrzech (70 000 do 150 000 par), w Czechach (25 000 - 50 000), Mołdawii (ok. 25 000 par) i w Rosji (do 50 000 par). Znaczne coroczne różnice w liczebności (przez drapieżniki gniazdowe, np. mysz leśną) utrudniają dokładne określenie jej w Polsce - ok. 3 000 do 6 000 par lęgowych (w samej Puszczy Białowieskiej w latach 80. 5 000 - 5 500).

W Polsce muchołówka białoszyja jest nielicznym ptakiem lęgowym wyłącznie w południowej i wschodniej części kraju, lokalnie liczna. Do kraju przylatuje w kwietniu i na początku maja, a odlatuje na południe już w sierpniu lub wrześniu. Występuje głównie w Puszczy Białowieskiej (znajduje się tu ponad 50% polskiej populacji, choć i tu populacja zmalała) i Niepołomickiej, osiągając tam wysoką liczebność, Puszczy Piskiej i Boreckiej oraz na Dolnym Śląsku w dolinie Odry (Lasy Strzeleckie), Pogórzu Przemyskim, Lesie Warmińskim, w Bieszczadach, Puszczy Niepołomickiej na południu. Od lat 90. XX wieku wykrywano ponadto kolejne stanowiska lęgowe w Małopolsce i na Roztoczu. Obserwuje się stopniowy spadek liczebności w większości obecnych stanowisk, choć jednocześnie odnotowano rozszerzenie areału występowania w wyniku wycinania starych drzewostanów i migrowania na nowe tereny.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Dymorfizm płciowy u muchołówek białoszyich jest wyraźny (od góry samice, na dole samce)

Osobliwy ptak pod względem ubarwienia samca i śpiewu o smukłej sylwetce. Występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samiec w szacie godowej wiosną z wierzchu czarny, od spodu biały od gardła po pokrywy podogonowe. Jego upierzenie bardzo lśni w okresie godowym. Po nim czerń zastępuje matowa czarnobrązowa barwa. Również białe pióra wtedy już tak nie błyszczą. Głowa czarna z wyjątkiem białego czoła, wokół szyi szeroka biała obroża i plama nad dziobem. Na czarnych skrzydłach (lotkach trzeciorzędowych, pokrywach i na nasadzie lotek pierwszorzędowych) duża biała plama. Biała plama jest też w tylnej części grzbietu. Ogon czarny, na kuprze niewyraźna biaława plama. Dziób i nogi czarne. Samica wygląda dość niepozornie, gdyż w jej upierzeniu dominują odcienie szarości i brązu, a jedynie spód ciała jest biały. Ogon i skrzydła mają ciemniejszy odcień niż grzbiet ciała i głowa. Biały rysunek na skrzydłach jest obecny u obu płci, ale u samicy to cecha odróżniająca od czarno-białej muchołówki żałobnej, poza tym ma ona mniej bieli niż samiec. Podobny samiec muchołówki białoszyjej ma pełną białą obrożę z tyłu szyi.

Podobna muchołówka półobrożna ma niepełną obrożę i biało obrzeżony ogon. Również podobna muchołówka żałobna jest ubarwiona mniej kontrastowo (zamiast koloru czarnego występuje raczej ciemnoszarobrązowy), ma mniejszą plamkę na czole (a często dwie plamki), mniejsze lusterko na skrzydłach i brak obroży. Tymczasem muchołówka białoszyja oprócz szerokiej, białej obroży na szyi ma białą plamę na kuprze i większe białe plamy skrzydłowe, tzn. biel zaczyna się już od trzecie, a kończy na piątej lotce pierwszorzędowej. Dodatkowo druga lotka pierwszego rzędu jest przeważnie dłuższa od piątej.

Samce w szacie spoczynkowej, samice i młode są bardzo do siebie podobne, o szarobrązowym grzbiecie i białym spodzie. Trudno je odróżnić od osobników muchołówki żałobnej. Z większej odległości obserwatorzy rozpoznają je po zupełnie innym śpiewie (odgłos ostrzegawczy jest znacznie wyższy) oraz sposobie wabienia. Ptak mniejszy od wróbla i wielkością zbliżony do modraszki, choć ma delikatniejszą budowę.

Rozmiary[edytuj | edytuj kod]

długość ciała 
ok. 13,5 cm,
rozpiętość skrzydeł 
ok. 23 cm,
długość skrzydła złożonego 
ok. 7,8–8,5 cm,
długość ogona 
ok. 5,6 cm,

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 10–15 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Wabi wydłużonym, żałosnym "fii" (intensywniejszym, gdy jest zaniepokojony), alarmuje twardym "pik" i suchym terkotem. Śpiewa w powolnym tempie (podobnie jak pleszka), jest to prosta piosenka złożona z kilku zgrzytliwych tonów różnej wysokości, niekiedy z wplecionymi czystszymi dźwiękami, podobnymi do śpiewu muchołówki żałobnej. Samce na początku zwrotki każdego śpiewu ten sam głos. Oprócz tego są jeszcze inne głosy wydawane przez muchołówki, ale nie są specyficzne dla gatunku.
Rozpoznawanie różnic pomiędzy omawianym gatunkiem a muchołówką żałobną jest jednak problematyczne. Normalnie okrzyk tej drugiej jest krótki "bit", ale nie zawsze typowy dla gatunku. W Puszczy Białowieskiej kilkanaście procent samców muchołówki żałobnej wykonuje śpiew mieszany, a pojedyncze imitują dźwięki muchołówki białoszyjej. W takich przypadkach nawet doświadczeni ornitolodzy gdy nie widzą muchołówki błędnie oznaczają ptaki.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Prowadzi dzienny i samotniczy tryb życia (nie spotyka się go w stadach, choć gniazdować może w wysokich zagęszczeniach). Siada na eksponowanych miejscach wyczekując na owady, machając czasem skrzydłami (a nierzadko tylko jednym) lub ogonem, co typowe jest dla muchołówek. Wędrówki prowadzi nocą pojedynczo. Na lęgowiska samce przylatują szybciej, dodatkowo później pojawiają się jednoroczne samce niż starsze. Gdy migrują są rzadko widywane poza lęgowiskami, przeważnie w Polsce północno-zachodniej. Zimowiska są słabo poznane przez mylenie jej tam z muchołówką półobrożną. W Zambii obserwowano jak poluje wysoko lub nisko nad ziemią na skraju lasów, a w ich głębi na wierzchołkach.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Stare, wysokopienne lasy liściaste i mieszane z odpowiednio ilością dziuplastych drzew (zarazem obumierających lub martwych, które nie występują zwykle w kompleksach gospodarczych) na ciepłych stanowiskach, zbliżone do pierwotnych i naturalnych. W Polsce na niżu zamieszkuje głównie cieniste grądy (w niektórych latach zagęszczenie może dojść do 22 par na hektar, co czyni ten gatunek najliczniejszym lęgowym w tym siedlisku) i stare łęgi oraz olsy, w górach - buczyny i łęgi. Spotykana również w starych parkach (m.in. we Wrocławiu, być może w wyniku wycięcia pobliskich starych lasów pod Oławą i Brzegiem[4]), ogrodach i sadach owocowych. Wymaga obecności dziuplastych drzew, przynajmniej kilku na hektar. W grądach Puszczy Białowieskiej najczęściej zamieszkuje graby (80% drzew), w łęgach - olsze czarne. Ogólnie zasiedla podobne biotopy jak muchołówka żałobna.

Pierwsza Dyrektywa Siedliskowa uznaje za najistotniejsze dla gatunku takie siedliska jak:

  • Kwaśne buczyny Luzulo-Fagenion
  • Żyzne buczyny Dentario glandulose-Fagenion, Galio odorati-Fagenion
  • Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum
  • Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe
  • Łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe Ficario-Ulmetum

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Głównie stawonogi - owady chwytane w locie. Zbiera również gąsienice z liści i pni, pająki, a sporadycznie nawet jagody. Po przylocie na lęgowiska dieta jest bardzo zróżnicowana.

Sposób polowania jest podobny do tego stosowanego przez innych przedstawicieli rodziny muchołówkowatych. Muchołówka oczekuje na zdobycz siedząc w wybranych, ulubionych, stanowiskach obserwacyjnych, np. martwych gałęziach. Z nich nagle wylatuje za przelatującymi w pobliżu owadami. Ptak zbiera też ofiary z gałęzi, liści, pni, kwiatów i z ziemi, ale robi to rzadziej i głównie w trakcie niekorzystnej pogody, gdy owady nie latają, np. w trakcie deszczowej aury. Na przełomie maja i kwietnia dominują gąsienice, a gdy wiosna jest zimna i brakuje latających owadów żeruje na ściółce czatując na zdobycz gałązkach rosnących pół metra nad ziemią. Gdy pisklęta opuszczą gniazda dorosłe ptaki wraz z młodymi zaczynają żerować w koronach drzew.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Samiec przy budce lęgowej

Toki[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy przypada na maj i czerwiec. Muchołówki przylatują do Polski ok. 20 kwietnia, choć samce mogą przybyć już na początku tego miesiąca. Terytorializm u muchołówek białoszyich jest bardzo słabo zaznaczony i dotyczy on tylko najbliższych okolic dziupli lęgowej (promień wynosi około 50 m od dziupli). Już parę dni po przylocie samiec zaczyna wabić samicę do konkretnej dziupli śpiewając oraz dając jej odpowiednie sygnały - powtarza przed nią przyloty do otworu wejściowego dziupli, rozpościera ogon i skrzydła. Gody zatem nie różnią się od tych w wykonaniu muchołówek żałobnych. Również u tego gatunku zdarza się poligamia - samiec miewa parę partnerek.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W dziupli (w lasach pierwotnych zasiedla te na wysokości ok. 8 m, choć zdarzają się ulokowane od 0,4 do 20 m), wyłożonej butwiejącymi liśćmi, korzonkami, z wyściółką z traw, włosia i sierści. Wykorzystuje również budki lęgowe (ich obecność zwiększa liczebność lokalnych populacji, gdyż jeśli są obecne skłonna jest do gniazdowania nawet w lasach sosnowych). Na tereny lęgowe przylatuje dość późno, co jest związane z dostępnością pokarmu, czyli z obecnością owadów latających.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Samica od końca kwietnia do końca maja składa 5–7 bladoniebieskich jaj (podobnie jak u muchołówki żałobnej. Wyprowadza jeden lęg w ciągu roku (pojedyncze pary mogą powtórzyć lęg).

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja są wysiadywane przez 12–14 dni.

Pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Młode, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 15–18 dniach (przeważnie 16). Wcześniej są karmione przez rodziców. Rodziny muchołówek przebywają w tym czasie wysoko w koronach drzew i są trudne do obserwacji, toteż niewiele wiadomo o dorastaniu młodych. Dojrzałość płciową osiągają w drugim roku życia. Ponadto zdarza się czasem, że samce, którym lęgi uległy zniszczeniu pomagają w karmieniu młodych innych par.
Po opierzeniu potomstwa cała rodzina trzyma się jeszcze przez krótki czas gniazda.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce objęta ścisłą ochroną gatunkową[5]. Gatunek wymieniony w załączniku nr 1 do Dyrektywej Ptasiej. Zagrożeniem jest niewłaściwa gospodarka leśna, w tym wycinanie starodrzewów liściastych i ich nadmierna eksploatacja oraz eliminowanie z krajobrazu martwych i obumierających drzew.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Na niektórych obszarach, m.in. na Gotlandii i w Puszczy Białowieskiej, muchołówka białoszyja krzyżuje się z muchołówką żałobną, tworząc mieszańce o pośrednich cechach upierzenia. Mogą one przypominać z wyglądu muchołówkę półobrożną. Mieszańce takie są bezpłodne.

Muchołówka żałobna i białoszyja to gatunki bliźniacze, które powstały w wyniku rozdzielenia pierwotnej populacji podczas ostatniego zlodowacenia, i są genetycznie bardzo mało zróżnicowane[6].

Przypisy

  1. Ficedula albicollis w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Collared Flycatcher (Ficedula albicollis) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-11-25].
  3. Ficedula albicollis. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP "pro Natura", Wrocław 2003, ISBN 83-919626-1-X, s.674
  5. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
  6. Andrzej G. Kruszewicz Ptaki Polski cz. II, Multico, Warszawa 2005, ISBN 83-7073-360-3, s. 132

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]