Mundur Wojska Polskiego II RP

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mundury polskich żołnierzy z 1935 roku[1][a]

Mundur Wojska Polskiego II RPubiór żołnierza Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Geneza munduru[edytuj | edytuj kod]

Zanim narodził się jednolity mundur wojska II Rzeczypospolitej, znakiem zespalającym szeregi armii było godło — orzeł na nakryciu głowy.

W pierwszych latach istnienia państwa Wojsko Polskie charakteryzowało się dużą różnorodnością pod względem wyszkolenia wojskowego, zwyczajów, komend, typu umundurowania oraz oznak wojskowych. Odradzająca się w 1918 roku armia w szerokim zakresie wykorzystywała umundurowanie poaustriackie i poniemieckie. Jednostki przybyłe z Francji przywiozły ze sobą mundury francuskie z elementami symboliki narodowej. Oddziały tworzone na Syberii, w Odessie i Murmańsku, umundurowane były w mundury japońskie, chińskie, ale także i brytyjskie, francuskie czy rosyjskie. Realizowano również zakupy z demobilu w Wielkiej Brytanii, USA, Włoch i Francji[2].

Komisja Uniformowa wydała w grudniu 1918 roku instrukcję "Umundurowanie polowe Wojska Polskiego", wzorowaną na legionowych przepisach mundurowych[2]. Zachowano dawną okrągłą maciejówkę, a niemieckie kurtki spolszczono, dodając guziki z orłem[3]. Wszyscy żołnierze, którzy służyli w Legionach przed 10 kwietnia 1918 roku, otrzymali przywilej noszenia srebrnego wężyka na kołnierzu. Dla odróżnienia broni i służb utrzymano barwne wypustki na czapce, kurtce i płaszczu. Oprócz spodni polowych, oficerowie otrzymali prawo noszenia do ubioru wyjściowego długich, czarnych spodni z wypustką karmazynową, generałowie zaś z podwójnymi lampasami karmazynowymi, a oficerowie sztabu generalnego z amarantowymi[2].

W kawalerii i artylerii konnej pozostawiono ułankę[4] barwy polowej bez kieszeni górnych, z dwoma rzędami guzików i ze stojącym kołnierzem. Oficerowie kawalerii nosili poza służbą amarantowe rabaty, wysokie czapki ułańskie ze srebrnymi etyszkietami i biało-metalowe pasy.

11 stycznia 1919 roku określono typ munduru marynarskiego i lotniczego. Dla formacji lotniczych przyjęto granatową barwę munduru z wypustkami ciemnożółtymi. Marynarka wojenna nosiła umundurowanie ogólnowojskowe z wypustkami jasnoniebieskimi[4].

Oddziały ochotnicze, zwłaszcza konne szwadrony wojewódzkie, starały się nawiązać do barw wojewódzkich z XVIII wieku, włączając je do otrzymywanych mundurów typu niemieckiego. Oddziały pomorskie podkreślały w oznakach mundurowych swój regionalizm. Góral, a jednocześnie oficer Legionów Polskich, płk Andrzej Galica forsował koncepcję wyróżnienia pułków strzelców podhalańskich swastyką wplecioną w gałązki jedliny – tradycyjny znak Podhala. Zamiast czapek podhalańczycy mieli nosić kapelusze z orlim piórem. Dowódca nowogródzkiego 77 pułku piechoty uzyskał dla swoich żołnierzy prawo noszenia znaku "niedźwiadka" – herbu Żmudzi.

12 października 1919 roku określono wzór munduru kadetów. Nawiązywał do ubiorów wojskowych doby Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Posiadał granatową i żółtą barwę oraz charakterystyczny krój, guziki i "półsłońce". Rogatywka kadetów zapoczątkowała w odradzającym się Wojsku Polskim ten typ nakrycia głowy[b].

Widząc potrzebę integracji wojska, również w zakresie umundurowania, dowódca Armii Wielkopolskiej gen. Dowbor-Muśnicki, wystosował do Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego memoriał. Zwracał w nim uwagę na pilną potrzebę opracowania jednolitego munduru, by uniknąć nieporozumień wynikających na tym tle między żołnierzami, a nawet oficerami różnych formacji.

Oznaka legionowa

W maju 1919 roku Naczelnik Państwa rozszerzył prawo do noszenia dotychczasowej wyróżniającej oznaki legionowej[c] na wszystkich żołnierzy Wojska Polskiego "by i zewnętrznie zaznaczyć jedność, dając wyraz tej woli całego wojska do zatarcia różnic".

Mundur wz. 1919[edytuj | edytuj kod]

Zagadnienia mundurowe znalazły się w gestii Departamentu Mobilizacyjno-Organizacyjnego Ministerstwa Spraw Wojskowych, a konkretnie na powołanej w grudniu 1918 roku Komisji Ubiorczej.

Głównym zadaniem komisji było opracowanie projektu jednolitego polskiego munduru wojskowego. W skład komisji weszli przedstawiciele Sztabu Generalnego, a jako eksperci: ppor. Mikołaj Wisznicki — malarz, autor pracy o umundurowaniu I Korpusu Polskiego w Rosji, Bronisław Gembarzewski — dyrektor Muzeum Narodowego, organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Wojska Polskiego. Artysta malarz – rotmistrz Wojciech Kossak, historyk sztuki prof. Eligiusz Niewiadomski i prof. Kazimierz Słowiński z katedry towaroznawstwa Politechniki Warszawskiej. Później dołączył do nich historyk wojskowości płk dr Marian Kukiel[5].

Przyjęto zasadę, że nowy mundur nie może przypominać mundurów zaborców[3]. Za jeden z priorytetów uznano określenie też właściwej barwy ochronnej. Trudność polegała na tym, że zarówno Niemcy jak i Rosja wypracowali wcześniej swoje barwy o dobrych właściwościach maskujących. Latem 1918 roku w pobliżu stacji kolejowej w Wawrze przeprowadzono próby z mundurami prawie wszystkich armii świata[5]. Tam zdecydowano, że mundur będzie miał barwę khaki. Co do kroju, wzorowano się na brytyjskich i francuskich kurtkach oficerskich typu frencza. Kurtki szeregowych przypominały francuskie[d]. Ze względu na oszczędności skóry zdecydowano się w piechocie na owijacze od kostki pod kolano.

Rogatywka wzór 1919

Emocje budziło też nakrycie głowy. W tym czasie w piechocie noszono czapki okrągłe "maciejówki" wzorowane na legionowych, okrągłe typu angielskiego z barwnym otokiem i daszkiem okutym metalem w kawalerii i artylerii konnej oraz rogatywki w Armii Hallera i w pułkach wielkopolskich[5].

Maciejówka, związaną z Legionami popierana była przez żołnierzy I Brygady Legionów. Jako tańszą popierał ją również Departament Gospodarczy MSWojsk. Rogatywka miała za sobą niezwykle silny argument tradycji wojskowej. Była ona uznawana za narodowe nakrycie głowy od XVIII wieku. Dopiero 21 września 1918 roku, po ponownym wysłuchaniu Gembarzewskiego i Kukiela, Komisja Ubiorcza w głosowaniu opowiedziała się za wprowadzeniem rogatywki jako nakrycia głowy o typie polskim, przydającym mundurowi polowemu wyraźnego charakteru narodowego. Uzasadnienie tego wniosku zakończone zostało słowami: "aby obcy na całym świecie po niej poznali Polaka"[6].

Czapki okrągłe pozostawiono trzem pułkom szwoleżerów, a od 1924 nosiły je jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza[3]. Do zajęć w koszarach, w stajniach i jako podkładkę pod hełm przyjęto sukienną furażerkę[6].

Zarówno Komisja Ubiorcza jak i władze wojskowe krytycznie ustosunkowały się do nadmiernego ozdabiania polowego przecież munduru kolorowymi dodatkami[6]. Kwestię odróżniania rodzajów broni rozwiązano przy pomocy kolorowych patek[e] na kołnierzach z wypustką odmiennej barwy.

Wężyk oficera

Znakiem wyróżniającym żołnierza polskiego był też srebrny wężyk na kołnierzu: szeroki dla generałów, nieco węższy dla oficerów i wąski dla szeregowych. Przynależność do oddziału oznaczano numerami pułków na naramiennikach i literami w samodzielnych batalionach technicznych[6].

Początkowo oznaki stopni miały być umieszczone na naramiennikach i rękawach. Pod wpływem sugestii napływających zarówno od wojskowych, jak i od ludności cywilnej zdecydowano się na umieszczenie oznak stopni również na czapkach. Pod wpływem wzorów włoskich i francuskich, a także wykorzystując doświadczenia Armii Wielkopolskiej i Błękitnej Armii, umieszczono również oznaki stopni na mankietach rękawów[f].

Rodzaje ubioru[edytuj | edytuj kod]

W zwiazku z tym, że nie opracowano różnych typów mundurów, polowy mundur wojskowy w róznych konfiguracjach spełniał też funkcję ubiorów: bojowego, garnizonowego, służbowego, salonowego i codziennego[7].

  • ubiór bojowy stosowano na terenie operacyjnym, na manewrach i na specjalny rozkaz[7].
  • ubiór garnizonowy stosowano w szyku: na paradach, rewiach, na przeglądach, na wartach honorowych oraz przy pełnieniu służby garnizonowej i na specjalny rozkaz[7].
  • ubiór służbowy stosowano przy meldowaniu się, przy obecności na paradach, rewiach, przeglądach i na musztrach i ćwiczeniach, przy reprezentacjach, wizytach oficjalnych, pogrzebach i mszach żałobnych[7].
  • ubiór salonowy stosowano: na wizytach, obiadach i wieczorach proszonych[g], balach i rautach[h][7].
  • ubiór codzienny stosowano we wszystkich wypadkach życia codziennego i podczas pracy biurowej[7].

Zmiany w umundurowaniu w latach 20.[edytuj | edytuj kod]

Podporucznicy piechoty w 1933 roku

Przepisy mundurowe zawarte w instrukcji "Przepis ubioru polowego Wojska Polskiego", a zatwierdzone dekretem z 1 listopada 1919 roku przez Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego[8] były wielokrotnie modyfikowane. Do czasu dużej reformy umundurowania w 1935 roku wymieniono prawie 50 % treści instrukcji[9].

Były to między innymi następujące zmiany:

  • zniesienie oznak stopni na rękawach kurtek i płaszczy z wyjątkiem wężyka generalskiego[10]
  • ustalenie oznak kompanii przybocznej i szwadronu przybocznego prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
  • przywrócenie barwnych proporczyków na kołnierze w broniach jezdnych[11]
  • wprowadzenie oznak marszałka Polski[12]
  • wprowadzenie beretów zamiast furażerek w broniach pancernych
  • zmiana kształtu i barwy daszków u czapek na czarne
  • przywrócenie barwnych otoków w broniach jezdnych[13]
  • wprowadzenie oficerskiego płaszcza
  • wprowadzenie letniej bluzy oficerskiej
  • zmiana kroju kurtki oficerskiej
  • wprowadzenie płaszczy skórzanych od deszczu
  • wprowadzenie barwnych otoków na czapkach[14] i ciemnych spodni wieczorowych[i] oraz pasa salonowego
  • zmiana wzoru guzików

Reforma mundurowa[edytuj | edytuj kod]

Mundury piechoty polskiej
Kapral w rogatywce usztywnionej

W 1930 roku podjęto prace nad gruntowną zmianą umundurowania wojsk lądowych i lotnictwa. Powołana została kolejna Komisja Ubiorcza. Projektowane wzory przedmiotów ubioru wykonywał Instytut Techniczny Intendentury, po czym były one testowane w jednostkach liniowych.

Rezultatem prac Komisji była reforma umundurowania przeprowadzona w latach 1935—1937. Zmieniona została barwa mundurów. Ministerstwo Spraw Wojskowych zmierzało do zastąpienia rogatywek czapkami okrągłymi[j]. Zwyciężyła jednak tradycja i rogatywka pozostała. W 1935 roku wprowadzono nową czapkę garnizonową. Zmieniono jej krój i kształt, denko usztywniono od wewnątrz. Zachowano przy tym przechylenie wierzchu na prawą stronę. Czapki okrągłe, z usztywnionym denkiem, pozostawiono w pułkach szwoleżerów, KOP-ie i morskim dywizjonie żandarmerii.

W 1936 roku wprowadzono nową kurtkę z czterema nakładanymi kieszeniami, z obniżonym kołnierzem i dwoma rozcięciami z tyłu. W kurtkach żołnierskich zastosowano nasuwki sukienne z inicjałami patrona lub numerami pułku. Nakładano je na naramienniki do ubioru garnizonowego. Wewnątrz kurtki umieszczono kieszonkę na opatrunek osobisty.

Również w roku 1936 wprowadzono jednorzędowy obszerny płaszcz - dłuższy dla kawalerii, krótszy dla wojsk pieszych. Płaszcze oficerskie, spięte z tyłu pętem, poza służbą wolno było nosić bez pasa. W czasie chłodów wolno było nakładać pod nie podpinki wełniane lub futrzane i ciemny futrzany kołnierz[k].

Obok płaszcza wprowadzono pelerynę sukienną jako okrycie na dni chłodne i pelerynę przeciwdeszczową z kołnierzem i kapturem, wykonaną z podwójnej tkaniny bawełnianej sklejonej kauczukiem. Zatwierdzono też peleryny podhalańskie dla 21 i 22 Dywizji Piechoty Górskiej. Wykonane były z identycznej tkaniny sukiennej jak peleryny oficerskie. Różniły się zapięciem na sześć guzików płaszczowych i pionowymi otworami na ręce. Były też o około dwadzieścia centymetrów krótsze od ogólnowojskowych.

Personel latający lotnictwa oraz oficerowie i podoficerowie broni pancernych otrzymali kurtki skórzane, chromowe, barwione na czarno, o długości pięciu centymetrów powyżej kolan, z kołnierzem i naramiennikami z czarnego sukna. Noszono na nich jedynie oznaki stopnia[l]).

W 1937 roku zaniechano używania owijaczy. Długie spodnie otrzymały wszystkie rodzaje broni i służb z wyjątkiem broni jezdnych i żandarmerii. Spodnie były spięte nad cholewką trzewika sukienną owijką. Używali je również dowódcy plutonów.

W miejsce dotychczasowego letniego munduru drelichowego z bluzą wkładaną przez głowę i zapinaną na trzy małe guziki, w 1936 roku wszedł do użytku nowy typ munduru letniego o kroju identycznym jak mundury sukienne, ale wykonany z tkaniny lnianej. Oficerowie i jeźdźcy, zamiast spodni drelichowych, używali wełnianych.

W 1937 roku wprowadzono miękką rogatywkę sukienną z długim usztywnionym daszkiem wykonanym z materiału czapki, z podwójnie składanym otokiem. Krój wzorowany był na cywilnej czapce narciarskiej. Obowiązywała do ubioru polowego. W lotnictwie i broniach pancernych wprowadzono czarny beret filcowy. Furażerki donaszane były do 1939 roku.

Zmodyfikowano też pasy oficerskie, w których sprzączki i uszka mosiężne zastąpiono wykonanymi z białego metalu oksydowanego na stare srebro.

Ze względów oszczędnościowych mundur oficerski został pomyślany tak, by nowy z haftami i ozdobami służył jako garnizonowy, a po podniszczeniu i usunięciu haftów, łapek, proporczyków oraz inicjałów jako mundur polowy.

Mundur marynarski[edytuj | edytuj kod]

Mundury marynarzy Marynaki Wojennej II RP

W 1920 roku wprowadzono pierwszy w Polsce odrębny mundur marynarski[15]Z braku polskich wzorów, przyjęto model ubioru marynarki brytyjskiej, na którym wzorowały się floty wojenne większości państw. Barwą zasadniczą stała się granatowa i biała ze złotymi dystynkcjami i guzikami.

W skład umundurowania oficerów marynarki początkowo wchodziły[16]:

  • czapka okrągła (w lecie biała) z czarnym otokiem, daszkiem i podpinką oraz haftowanym emblematem
  • kurtka granatowa z kołnierzem wykładanym, z oznakami stopni ze złotej taśmy na rękawach i złotymi guzikami z wizerunkiem kotwicy na tle krzyża kawalerskiego
  • spodnie długie (w lecie białe)
  • surdut salonowy z dwoma rzędami guzików
  • płaszcz z naramiennikami o dwu rzędach guzików
  • kurtka biała, płócienna
  • trzewiki czarne i żółte lub białe do spodni letnich, czarne kamasze
  • koszula biała z czarnym krawatem
  • czarny pas służbowy i rękawiczki brązowe

Na mundur szeregowców składała się[17]:

  • okrągła czapka bez daszka z czarną wstążką na otoku ze złotym napisem "Marynarka Wojenna" lub nazwą okrętu albo formacji, z metalowym orzełkiem ozdobionym złotą kotwicą na tarczy
  • bluza granatowa sukienna z dużym kołnierzem granatowym, na który przypinano drugi niebieski płócienny, obszyty potrójną białą taśmą, spięty czarnym krawatem
  • długie spodnie sukienne granatowe
  • płaszcz sukienny, a od 1930 roku na kurtka zimowa
  • trzewiki czarne

Do 1928 roku oficerowie marynarki nie mieli ubioru galowego[17][m]. Czuli oni duży dyskomfort przy spotkaniach z oficerami zagranicznych flot, kiedy to obowiązywały ustalone zasady morskiego obyczaju[17]. Występowanie polskich oficerów w ubiorze powszednim w czasie spotkań oficjalnych było oceniane jako brak znajomości zwyczajów morskich lub traktowane jako prowokacja i wymagało ze strony polskich dowódców odpowiednich wyjaśnień[17].

W 1927 roku przyznano oficerom pałasz. W styczniu 1928 roku wszedł w użycie mundur galowy z czarnym kapeluszem i złotymi epoletami ozdobionymi frędzlami lub bulionami przy surducie[17]. W 1936 roku ubiór oficerów marynarki wzbogacono o strój wieczorowy[n]. Był to półfrak i frak granatowy, kamizelka frakowa, półfrak biały, długie spodnie ze złotymi lampasami do półfraka i fraka, koszula frakowa z granatową muszką, peleryna granatowa, nowy pas paradny, sznury naramienne dla oficerów flagowych, ordynansowych i adiutantów.

Mundur lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Starszy sierżant czołgów w mundurze polowym.

30 maja 1936 Minister Spraw Wojskowych, generał dywizji Tadeusz Kasprzycki „wprowadził dla żołnierzy lotnictwa nową barwę munduru stalowo-niebieską oraz nowe typy niektórych przedmiotów umundurowania”[17]. Nakryciem głowy stała się czapka okrągła z czarnym otokiem, z czarną podpinką i czarnym daszkiem bez okucia. Do prac na lotnisku używano munduru specjalnego z czarnym beretem. Oficerowie, chorążowie i starsi podoficerowie lotnictwa otrzymali kurtki z kołnierzami wykładanymi, noszone z koszulą i krawatem. Spodnie długie z wąskim czarnym lampasem, a na mankietach rękawów — czarna taśma. Używano też płaszcza dwurzędowego z kołnierzem wykładanym i pelerynę sukienną. Kurtka skórzana przysługiwała wyłącznie personelowi latającemu[16]. Obuwie stanowiły czarne trzewiki i półbuty, a do jazdy konnej i w czasie współpracy na ziemi z innymi rodzajami wojsk, buty długie i bryczesy. Do ubioru służbowego używano pasów czarnych, a do ubioru wieczorowego pasów z czarnej jedwabnej taśmy. Szeregowi mieli szaro-niebieskie czapki okrągłe,a mundur i płaszcz kroju ogólnowojskowego. Lotnictwa posiadało siedem typów ubiorów noszonych w różnych okolicznościach i w odpowiednich zestawach[16].

Razem z mundurem wprowadzono też nowe godło - orzełka żołnierzy lotnictwa[18]. Dotychczasowy ogólnowojskowy uzyskał obramowanie dwu skrzydeł husarskich. Orły haftowane dla kadry i metalowe dla szeregowców noszono na czapkach garnizonowych. Charakterystyczną ozdobą lotniczych mundurów były metalowe znaki specjalności noszone nad lewą górną kieszenią kurtki.

Minister Spraw Wojskowych zezwolił oficerom i podoficerom zawodowym na noszenie umundurowania nowego typu „przy wystąpieniach indywidualnych poza szeregami oraz w biurach” od dnia 30 maja 1936. Obowiązek noszenia umundurowania nowego typu został określony dla oficerów i podoficerów zawodowych od dnia 1 kwietnia 1938 począwszy, a dla uczniów szkół podchorążych zawodowych od nowego roku szkolnego 1936/1937. „Do tego czasu dozwolone było donaszanie przedmiotów umundurowania starego typu, z wyjątkiem płaszczy gabardynowych i przeciwdeszczowych różnych typów. Nie wolno było nosić jednocześnie części przedmiotów umundurowania nowego i starego typu”[19].

Mundur formacji pancernych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Broń pancerna II RP.

Od czasu utworzenia korpusu osobowego oficerów broni pancernej wprowadzono z początkiem 1937 roku ujednolicone, odrębne umundurowania dla żołnierzy wszystkich formacji pancernych[20]. Ubiór składał się z czarnego beretu wz. 37, przy czym załogi wozów bojowych nosiły także hełmy stalowe typu francuskiego ze skórzanym amortyzatorem zamiast daszka. W skład ubioru wchodziła dwurzędowa czarna kurtka skórzana wz. 36 (lub płaszcz dla oficerów), która wyłożona była czarnym suknem z odejmowanymi naramiennikami oraz długie spodnie ze spinaczami i sznurowane trzewiki. Oficerowie nosili spodnie-bryczesy i długie buty. Dla załóg wozów bojowych przewidziano również drelichowe kombinezony koloru khaki. Pas główny dla oficerów z koalicyjką i pistoletem, brązowe rękawiczki (dla oficerów skórzane) sukienne lub wełniane dla szeregowych. Załogi wozów bojowych posiadały rękawice skórzane z długimi mankietami, podobnie jak kierowcy wszystkich pojazdów mechanicznych. Ubiory: służbowy, ćwiczebny, wyjściowy i galowy odpowiadały takim samym umundurowaniom innych rodzajów broni.

Orzełki, odznaki i oznaki[edytuj | edytuj kod]

Orzełek wojska II RP

Orzełki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polski orzeł wojskowy.

Wprowadzone w 1919 roku godło wojskowe wykonywane było w prywatnych wytwórniach i orzełki często różniły się kształtem głowy, ułożeniem piór, ustawieniem łap na tarczy itp[21]. Z zamiaru bicia numerów pułków na tarczy amazonek wzorem armii Królestwa Polskiego zrezygnowano oficjalnie 1928 roku[22], a nieoficjalnie donaszano zapasy jeszcze do 1939 roku[21].

W 1933 roku godło ujednolicono, poprawiono rysunek i opracowano nowe warunki techniczne wykonania. Orły metalowe[o] o wymiarach 50x43 mm noszono na czapkach garnizonowych, kapeluszach podhalańskich i huculskich, a także często na czapkach polowych.

Od 1922 roku mniejsze godło noszono na furażerkach. Na hełmach francuskich wz. 1915 noszono metalowe orły przykręcane do przedniej części dzwonu, a na typie wz.31 malowano białą farbą[22]. Po 1930 roku godła na hełmach używał jedynie oddziału zamkowy. Był to orzeł podwójnej wielkości, grubo srebrzony. Żołnierze tego oddziału wyróżniali się ponadto godłem państwowym wysokości dwu i pół centymetra na naramiennikach kurtek i płaszczy w latach 1920—1928 i od 1937 do 1939[23].

Na beretach i czapkach polowych godła wyszywano szarobiałą nicią na podkładkach barwy nakrycia głowy.

Małe orły bez tarczy, nałożone na łapki mundurów i kołnierze kurtek polowych były oznaką generałów i oficerów Sztabu Głównego, a od 1928 roku oficerów dyplomowanych w sztabach na stanowiskach od dowódcy pułku wzwyż. Godło było też wytłoczone na metalowych guzikach wszystkich żołnierzy wojsk lądowych i lotnictwa.

Odznaki[edytuj | edytuj kod]

W wojsku II Rzeczypospolitej kładziono duży nacisk na umocnienie przywiązania do macierzystego pułku[23]. Celowi temu służyły odznaki pamiątkowe, barwy pułkowe oraz numery, inicjały i oznaki specjalne na naramiennikach lub na kołnierzu. Żołnierze jednostek liniowych mieli obowiązek noszenia numerów porządkowych lub liter swoich pułków lub samodzielnych batalionów. Numery noszone przez kadrę zawodową były haftowane nićmi srebrnego szychu, do 1936 roku podoficerów tłoczone były z białego metalu, szeregowców malowane farbą olejną barwy żółtej. Później podoficerów starszych były haftowane, a szeregowych metalowe. Od początku lat dwudziestych, zamiast numerów na naramiennikach, umieszczano na pagonach inicjały honorowych szefów pułków. JP (Józef Piłsudski) w 1 pułku szwoleżerów, 41. i 66. pułkach piechoty[p]. 8 pułk ułanów używał inicjałów "JP" pod koroną (Józef Poniatowski)[q].

Od 1936 roku numerację oddziałów w ramach rodzaju broni pozostawiono wyłącznie w pułkach piechoty, kawalerii i artylerii lekkiej przy ubiorze służbowym[23]. Szeregowi i podoficerowie służby czynnej otrzymali do tego ubioru nasuwki z numerem lub inicjałami nakładane na naramienniki[24], a zdejmowane przy wyjściu w pole. Stosowano również różnież emblematy na kołnierze. Nawiązywały one do nazw jednostek, pochodzących od regionu stacjonowania[r] bądź miejsca formowania[s] oraz symboli dawnych oddziałów z lat I wojny światowej i powstania wielkopolskiego, których tradycje dziedziczono[23]. Były to: trąbki strzeleckie, orły i gryfy, cyfra "4" [t]itp.

Oznaki stopni wojskowych[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza Komisja Ubiorcza, wraz ze wzorem munduru polowego, opracowała w 1919 roku system oznak stopni wojskowych. Nawiązywały one do tradycji wojska dawnej Rzeczypospolitej i doby powstań narodowych[25]. Dla oficerów posiadały barwę srebrzystą. Były noszone na rękawach kurtek i płaszczy[u], na czapkach garnizonowych, kapeluszach i beretach, na naramiennikach kurtek i płaszczy oraz na mankietach kurtek marszałków Polski i generałów[v].

Naramiennik starszego sierżanta

W 1920 roku szeregowi i podoficerowie otrzymali prawo nałożenia oznak na otoki czapki wykonanych z tasiemki karmazynowej. Po wprowadzeniu w kawalerii barwnych otoków, galony karmazynowe stały się niewidoczne. Dystynkcje zmieniono na granatowe. 1 stycznia 1927 roku oznaki stopni podoficerskich zmieniono po raz kolejny na galony srebrnometalowe z karmazynowymi krawędziami. Ostatecznie sprawa oznak stopni uregulowana została na krótko przed wojną. Wykonywano je z galonu białometalowego oksydowanego na kolor starego srebra szerokości 10 mm z karmazynowym obramowaniem lub haftowane srebrną nicią metalową[25]. Oznaki podchorążych pozostały srebrne. Układ galonów sierżantów i starszych sierżantów na naramiennikach uzyskał formę kątów identyczną jak na czapkach.

Oznaki służbowe[edytuj | edytuj kod]

Do oznak służbowych zaliczano sznury naramienne, oznaki za służbę zawodową podoficerów, oznaki szeregowych orkiestr wojskowych i trębaczy i oznaki specjalności[26]. Z tych ostatnich, naszywanych lub haftowanych na rękawach mundurów, zrezygnowano w latach dwudziestych. Do 1930 roku pozostały "smok" i "hełm rycerski" czołgów i pociągów pancernych, do roku 1936 oznaka lotnicza i balonowa i do 1939 roku odznaka dobrego i bardzo dobrego celowniczego ciężkich karabinów maszynowych.

Sznury naramienne, nazywane też akselbantami wprowadzono do ubioru wojskowego w 1919 roku jako "odznaka gotowości do spełniania rozkazu"[26]. Żołnierze nosili też sznur - odznakę strzelecką, sznury służbowe (żandarmeria), sznury do gwizdków itp.

Po śmierci Józefa Piłsudskiego, w jednostkach które nosiły jego imię, wprowadzono oznakę żałobną. Był to czarny bawełniany i jedwabny sznurek przyszywany dookoła lewego naramiennika kurtki i płaszcza. Oznaka stosowana była w 1 pułku szwoleżerów, 41. i 46 pułku piechoty oraz w Korpusie Kadetów nr 1, a od 1938 roku również w pułkach 1 Dywizji Piechoty Legionów[26].

W 1920 roku wprowadzono oznakę honorową za czas pobytu na froncie. Był to srebrny galon w kształcie kąta prostego. Noszono go na prawym rękawie kątem do góry.

Odznaka za trzy rany lub kontuzje

Żołnierze, którzy odnieśli rany lub kontuzje podczas walk po 1 listopada 1918 roku lub w czasie I wojny światowej w składzie formacji polskich otrzymali prawo nałożenia odznaki w formie wąskiej naszywki w barwach wstążki Orderu Virtuti Militari. Srebrne gwiazdki oznaczały ilość ran lub kontuzji. Noszono ją na lewej piersi kurtki powyżej odznaczeń.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Uwagi

  1. (Od lewej) starszy strzelec 9 Pułku Strzelców Konnych w mundurze polowym, kapral pułku altylerii lekkiej w mundurze wieczorowym, plutonowy pilot samolotowy w mundurze wieczorowym, saper w ubiorze polowym, starszy szeregowy pułku radiowego w ubiorze polowym
  2. O rogatywkę prosił Komisję Ubiorczą ówczesny szef Sekcji IV Departamentu Naukowo-Szkolnego, płk prof. Wacław Tokarz
  3. wężyk na kołnierzu
  4. bez górnych kieszeni i ze skośnymi kieszeniami dolnymi
  5. patki
  6. W 1920 roku zaprzestano umieszczania stopni wojskowych na rękawach
  7. czapkę i broń zostawiano w przedpokoju
  8. szablę do tańca odpinano
  9. granatowych, czarnych, ciemnozielonych i niebieskich
  10. z wyjątkiem kawalerii i artylerii konnej
  11. z wyjątkiem czarnego
  12. z wyjątkiem lotnictwa
  13. Ubioru galowego nie miała także flota estońska, fińska i radziecka
  14. wzorowany był na brytyjskim mess dress
  15. alpakowe
  16. Inicjały "JP"(Józef Piłsudski) nie były zatwierdzone
  17. Zatwierdzenie w 1924 roku
  18. podhalańskie, huculskie, pomorskie, śląskie, poleskie, łęczyckie
  19. syberyjski
  20. Dawnego 4 pułku strzelców wielkopolskich
  21. Z oznak na na rękawach kurtek i płaszczy zrezygnowano w 1920 roku
  22. od 1935 roku generałowie i marszałek nie nosili wężyków na rękawach płaszczy

Przypisy

  1. Stanisław Pęczkowski, Stanisław Bieńkowski, Stanisław Haykowski, "Umundurowanie Wojska, Marynarki i Przysposobienia Wojskowego w Polsce", Warszawa 1935
  2. 2,0 2,1 2,2 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 111.
  3. 3,0 3,1 3,2 Leonard Ratajczak: Historyczny rodowód polskiego ceremoniału wojskowego. s. 98 – 106.
  4. 4,0 4,1 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 112.
  5. 5,0 5,1 5,2 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 115.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 116.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Przepis ubioru polowego Wojska Polskiego r. 1919. s. 22.
  8. Dziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 98 z 15 listopada 1919 roku
  9. Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 118.
  10. Dziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 4 z 1920 roku
  11. Dziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 27 z 1920 roku
  12. Dziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 15 z 1920 roku
  13. Dziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 6 z 1928 roku
  14. Dziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 32 z 1930 roku
  15. Dziennik Rozkazów nr 5 z 1920 roku
  16. 16,0 16,1 16,2 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 124.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 125.
  18. Jerzy Murgrabia: Symbole wojskowe Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. s. 22.
  19. Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 8 z 30 maja 1936 r., poz. 98.
  20. Rajmund Szubański: Polska broń pancerna w 1939 roku. s. 34.
  21. 21,0 21,1 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 120.
  22. 22,0 22,1 Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe 1943–1978. s. 18 -19.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 121.
  24. Stanisław Komornicki: Wojsko Polskie 1939-1945 : barwa i broń. s. 134.
  25. 25,0 25,1 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 122.
  26. 26,0 26,1 26,2 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 123.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Komornicki: Wojsko Polskie 1939-1945 : barwa i broń. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1984. ISBN 83-223-2055-8.
  • Marian Kukiel: Zarys historii wojskowości w Polsce. London: Puls, 1993. ISBN 0-907587-99-2.
  • Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe 1943–1978 : godło, sztandary, ordery, odznaczenia i odznaki ludowego Wojska Polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980. ISBN 83-11-06410-5.
  • Jerzy Murgrabia: Symbole wojskowe Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wydawnictwo Bellona, 1990. ISBN 83-11-07825-4.
  • Leonard Ratajczak: Historyczny rodowód polskiego ceremoniału wojskowego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. ISBN 8311065063.
  • Zdzisław Żygulski jun, Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-01483-8.
  • Franciszek Kusiak: Życie codzienne oficerów Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa 1992: Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 25-30. ISBN 83-06-02202-5.
  • Przepis ubioru polowego Wojska Polskiego r 1919. Warszawa 1920: Ministerstwo Spraw Wojskowych.
  • Dzienniki Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 98/19; 4/20; 5/20; 15/20; 27/20; 6/28; 32/30;
  • Rajmund Szubański: Polska broń pancerna w 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1982, s. 34. ISBN 83-11-06771-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]