Murcki

Murcki dzielnica Katowic
Herb Murcek
zabudowa z początków XX wieku (ok. 1906) (ulica Wolności)
Status	dzielnica
Zespół dzielnic	południowe
Powierzchnia	41,53 km²
Wysokość	315 m n.p.m.
Ludność (2007)  • liczba ludności  • gęstość	5 796 140 os./km²
Tablice rejestracyjne	SK
Położenie na planie Katowic
50°11′54″N 19°02′48″E
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Murcki (niem. Emanuelssegen) – południowa dzielnica Katowic w województwie śląskim. W latach 1967−1975 samodzielne miasto. Obecnie w Murckach mieszka 5 796 mieszkańców.

Historia

Początki

Najstarsza murckowska legenda dotyczy położonego na tym terenie ostępu leśnego, znanego pod nazwą Siągarnia. Według niej, tam właśnie czarownica dybała na życie św. Klemensa, ucznia Cyryla i Metodego, który na przełomie IX i X wieku miał chrystianizować te okolice. Siągarnia leżała przy drodze na Klemensową Górkę i Lędziny, czyli najstarszymi nazwanymi miejscami w tej okolicy, był to główny trakt Kraków-Wrocław i szlak handlu lewantyńskiego. Jeszcze na długo przed powstaniem kopalni w okolicach dzisiejszego wzgórza Wandy znajdowała się leśna kolonia smolarzy, czyli ludzi zajmujących się wypalaniem węgla drzewnego dla potrzeb kuźni w Paprocanach. XVII wieku w miejscu zwanym Rudne Kotliska kopano wychodzący tam na powierzchnię węgiel. Dowodem na wykorzystywanie węgla z Murcek jest zapis w księgach pszczyńskich z roku 1657, o zastosowaniu tutejszego węgla w Kuźniach Jaroszowickich.

XVIII i XIX wiek

W 1755 roku, właściciele terenów, książęta pszczyńscy, na obszarze nazywanym Osieki zorganizowali wydobywanie węgla spod ziemi przy pomocy kołowrotu ręcznego z wybudowanego w tym roku szybu. W 1769 roku powstaje zorganizowane wydobycie, a kopalnia, będąca własnością książąt, istnieje pod nazwą Emanuelssegen (błogosławieństwo Emanuela), od imienia jednego z członków rodu. Przy uważanej za najstarszą na Górnym Śląsku kopalni, zaczęła rozwijać się osada pod taką samą nazwą. W 1800 roku kopalnia ma 4 szyby wydobywcze, a przed doprowadzeniem kolei około 30 szybów wydobywczych. W 1852 roku doprowadzono do kopalni bocznicę kolejową z Katowic, a w 1863 roku otwarto prywatną szosę z Kobióra (pod Pszczyną) przez Tychy. W 1870 r. miejscowość i kopalnia zostały przyłączone do Kolei Prawego Brzegu Odry uzyskując możliwość szybkiego rozwoju. W 1888 roku kopalnia wybudowała w miejscowości dom noclegowy dla górników mogący pomieścić około 100 osób.

20-lecie międzywojenne i II wojna światowa

Po przyłączeniu tej części Śląska do Polski, po plebiscycie na Górnym Śląsku (1921), zmieniono nazwę miejscowości z Emanuelssegen na Murcki. Dynamiczny rozwój osady i kopalni został zahamowany w okresie Wielkiego kryzysu gospodarczego lat trzydziestych. W roku 1934 na 3241 mieszkańców było 140 bezrobotnych. Rok wcześniej górnicy zorganizowali kilkudniowy strajk okupacyjny o poprawę warunków pracy. W cztery lata później Murcki były widownią wielkiego strajku sześciuset górników kopalni "Książę Maria", którzy wysunęli żądania pod adresem administracji kopalni. W osadzie przemawiał na wiecach trzykrotnie poseł Wojciech Korfanty. Dnia 19 czerwca 1932 roku w Murckach odbył się zlot Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, który w 26 lat później upamiętniono obeliskiem w miejskim Parku Murckowskim przy ul. P. Kołodzieja.

W latach okupacji hitlerowskiej w szpitalu w Murckach przebywali jeńcy wojenni, z których większość zmarła. Murcki zostały wyzwolone 26 stycznia 1945 roku przez oddziały Armii Czerwonej, które nadeszły od strony Wesołej. Wśród starszych mieszkańców wciąż żywe są wspomnienia o okrucieństwie radzieckich żołnierzy, m.in. o rozstrzelaniu węgierskich żołnierzy, którzy wcześniej dobrowolnie się poddali.

Opuszczona stacja kolejowa Katowice - Murcki (wzniesiona w 1870 r.)

Widok z hałdy w Murckach na kopalnię Boże Dary

Lata powojenne i czasy współczesne

Rynek w Murckach (obecnie pl. J. Kasprowicza)

Jeden ze starszych budynków w Murckach (ulica Wolności)

Do 1954 w skład gminy Murcki wchodziły wieś Wesoła (Mysłowice) i osiedle robotnicze Szklarnia, w tym samym roku Murcki uzyskały status osiedla, a w 1967 - w dowód uznania dla gospodarności - nadano im prawa miejskie. Jednak w roku 1975, wraz z Kostuchną, Podlesiem i Zarzeczem, Murcki zostały włączone, jako dzielnica, w obręb Katowic. W dwa lata później, przy wschodniej części miejscowości został zlokalizowany nowy węzeł komunikacyjny - droga krajowa nr 86 . Pod jej budowę zostało wyburzone prewentorium dziecięce, mające siedzibę w byłym budynku gospody (niem. Gasthaus). W Dolinie Murckowskiej powstał w latach 80. kompleks rekreacyjny "Dolinka" (basen, brodziki dziecięce, ścieżka zdrowia i korty tenisowe), według projektu architektoniczno-urbanistycznego Ewy i Piotra Franta, Jacka Leśko i Barbary Salamon. Głównym inwestorem była Kopalnia Węgla Kamiennego Murcki. Obecnie obiekt jest zapuszczony i zdewastowany. W 1976 połączono kopalnie Murcki i Boże Dary pozostawiając nazwę Murcki, przenosząc jednak sukcesywnie kompleks wydobywczo-przetwórczy na teren byłej kopalni Boże Dary znajdującej się w sąsiedniej dzielnicy Katowic, Kostuchna. W 2004 roku zlikwidowano ostatni szyb na terenie Murcek.

Sport

W latach 60. XX wieku prężnie działał klub sportowy – Górnik Murcki – drużyna hokejowa klubu grała w najwyższej klasie rozgrywkowej przez 8 lat. W 1967 zdobywa Puchar Polskiego Komitetu Olimpijskiego (odpowiednik pucharu polski którego wtedy nie organizowano). W 1971 roku klub wszedł w skład nowo utworzonego GKS Tychy. Sekcja piłkarska po fuzji z Górnikiem Kostuchna utworzyła klub MK Górnik Katowice, grający obecnie w IV lidze. Od 2002 roku w Murckach reaktywowano pomysł z początku lat 90. o zorganizowaniu rozgrywek piłkarskich pod nazwą Liga Murckowska. W zawodach biorą udział drużyny z Murcek jak i spoza dzielnicy, mecze odbywają się obecnie na asfaltowym boisku w Parku Murckowskim przy ulicy P. Kołodzieja. W 2006 roku powstało Stowarzyszenie GKS Murcki, które zajmuje się organizacją rozgrywek i wydaje własną gazetkę pt. Murckowisko.

W Murckach mieszkał uczestnik olimpiady zimowej z Innsbrucku 1964 (obrońca drużyny hokejowej) Henryk Handy, który po zakończeniu kariery sportowej został trenerem, a jednym z jego podopiecznych był Mariusz Czerkawski.

Zabytki

• Kościół w Murckach zaprojektował znany architekt Zygmunt Gawlik (twórca archikatedry w Katowicach),
• Zabytkowe domki w północnej części Murcek – zabudowa ul. Bielskiej,
• Budynek Szkoły Podstawowej nr 48 przy ul. Bielskiej,
• Budynek Przedszkola nr 72 przy ul. Bielskiej,
• Budynek nieczynnego dworca kolejowego Katowice Murcki.
• Domy przy ulicy Baczyńskiego 1,2

Szlaki turystyczne

• Szlak Dolinki Murckowskiej
• Szlak Wesołej Fali
• Szlak im. Mariana Kantora-Mirskiego
• Szlak Historii Górnictwa Górnośląskiego
• Katowicki Szlak Spacerowy

Komunikacja

Komunikację Murcek z innymi dzielnicami Katowic oraz z sąsiednimi miastami - Mikołowem Tychami i Mysłowicami zapewniają autobusy KZK GOP oraz MZK Tychy. Główne ciągi komunikacyjne to ulica Bielska, stanowiąca w Murckach fragment drogi krajowej dla linii autobusowych 1, 4, 14, 400 i 672 a także ulica Goetla dla linii autobusowych 689, 673, 212, 695 łączących dzielnicę z centrum Katowic, dzienicą Szopienice i Mikołowem. Autobusy zatrzymują sie również w rynku (pl. J. Kasprowicza), są to linie 212, 672, 673, 689, 695, i 973. Murcki posiadały połączenie kolejowe z Katowicami, jednak na początku lat 90. ruch pasażerski został wstrzymany. Dogodne położenie czyni również z Murcek przystanek dla kilku tras rowerowych i turystycznych.

Geneza nazwy Murcki

Pocztówka z 1899 r. przedstawiająca gospodę i panoramę Beskidów.

Nazwa "Murcki" związana jest z pewną legendą. Legenda ta głosi, iż kiedyś dzieci wyszły ze świniami do lasu na wypas. Świnki zaczęły ryć w ziemi i znalazły w niej czarne kamienie. Wróciły do domu i zaczęły się bawić tymi kamieniami. Kamienie strasznie brudziły [dzieci były umurckane (śląska gwara)] więc mama zdenerwowała się i wrzuciła je do pieca. Ku zdziwieniu wszystkich kamienie zaczęły się palić i dawać ciepło. Okazało się, że to był węgiel.

Językoznawcy stwierdzają, że słowo Murcki pochodzi z gwary śląskiej i oznacza ludzi umorusanych, brudnych. Odnosiło się to prawdopodobnie do górników, którzy wracali z pracy brudni, ponieważ kopalnia nie posiadała własnej łaźni - jak tłumaczył prof. Jan Miodek. Najwcześniej jednak zanotowaną nazwą terenów, na których leżą teraz Murcki jest łacińska nazwa Rytwinia. Dopiero za czasów księcia pszczyńskiego podjęto zorganizowane osadnictwo tego miejsca i nadano mu nazwę miejscowej kopalni, czyli Emanuelssegen, zmienioną w latach 20. XX wieku na Murcki.

Osady leśne na terenie dzielnicy

• Siągarnia,
• Hamerla.

Bibliografia

• Kurt Seidl, Mieszkania robotnicze w górnośląskim przemyśle górniczym, Katowice 1913
• Jerzy Walter Brzoza, Kopalnia Węgla Kamiennego Murcki 1657-2003, Katowice 2003
• Lech Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice: Oficyna "Artur", 1996, s. 155−159. ISBN 83-905115-0-9. 
• Biuletyn informacyjny Miejskiego Domu Kultury "Południe" w Katowicach Kierunek Południe! nr 9/23/2006
• Lech Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice: "Śląsk", 1980, s. 98−102. ISBN 83-216-0147-2. 
• Andrzej Złoty: Ligota, Murcki... i inne szkice historyczne. Katowice: Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, 2008. ISBN 978-83-7593-014-6. 

Zobacz też

• Ulica Wolności w Katowicach
• Kopalnia Węgla Kamiennego Murcki
• Ulica Szarych Szeregów w Katowicach
• Nieczynny dworzec kolejowy Katowice Murcki
• Pomnik przyrody Kamienna Góra w Katowicach
• Płone Bagno
• Rezerwat przyrody Las Murckowski
• Wzgórze Wandy
• Węzeł autostradowy Katowice Murckowska

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona dzielnicy