To jest dobry artykuł

Myśli samobójcze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obraz The Way Out, or Suicidal Ideation (Droga wyjścia lub Myśli samobójcze), autor: George Grie, 2007.

Myśli samobójcze, inaczej myśli suicydalne (ang. suicidal ideation, od łac. suicidium, samobójstwo) – objaw psychopatologiczny definiowany jako występowanie u danej osoby myśli związanych z chęcią odebrania sobie życia. Chęci odebrania sobie życia mogą mieć różne nasilenie, począwszy od zwiewnych myśli samobójczych bez tendencji do ich realizacji (bez tendencji samobójczych) aż po myśli samobójcze, którym towarzyszy plan samobójczy z ugruntowanym i silnym zamiarem jego realizacji. Najczęściej myśli samobójcze spotyka się w przebiegu zaburzeń psychicznych takich jak: zaburzenia depresyjne, zaburzenia afektywne dwubiegunowe, zaburzenia psychotyczne, zaburzenia osobowości, zaburzenia jedzenia, zaburzenia nerwicowe czy też zaburzenia związane ze stresem. Myśli samobójcze wiążą się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia prób samobójczych, dokonania samobójstwa i uważane są za prekursory zachowań samobójczych. Obecność myśli samobójczych wiąże się także z występowaniem różnych przejawów autoagresji m.in. z samookaleczeniami, eksponowaniem się na sytuacje zagrażające zdrowiu lub życiu, jak również ze stosowaniem substancji psychoaktywnych[1][2][3][4][5].

Ocena myśli samobójczych[edytuj | edytuj kod]

Ocena nasilenia myśli samobójczych i związanego z nimi ryzyka samobójczego stanowi jeden z trudniejszych elementów pracy lekarzy, zwłaszcza psychiatrów, jak również psychologów klinicznych i psychoterapeutów. Zasadnicze znaczenie w tej ocenie posiada badanie stanu psychicznego oraz wywiad chorobowy. Postępowanie diagnostyczne wymaga wzięcia pod uwagę zarówno licznych czynników ryzyka, jak i czynników protekcyjnych w stosunku do samobójstwa, a także specyfiki zaburzeń w przebiegu których występują myśli samobójcze. Celem podniesienia trafności badania wykorzystuje się teoretyczne modele powstawania zachowań samobójczych. Nierzadko istnieje konieczność poszerzenia badania o wywiad środowiskowy (zaczerpnięcia informacji o pacjencie od bliskich mu osób). Rolę pomocniczą w ocenie myśli samobójczych pełnią różnego rodzaju kwestionariusze – należą do nich[6][7]:

  • Skala oceny ryzyka samobójczego Uniwersytetu Columbia[a] (C-SSRS – ang. Columbia Suicide Severity Rating Scale),
  • Skala myśli samobójczych Becka (SSI – ang. Beck Scale for Suicide Ideation),
  • Zmodyfikowana skala myśli samobóczych Becka (MSSI – ang. Beck Modified Scale for Suicide Ideation),
  • Skala intencji samobójczych (SIS – ang. The Suicide Intent Scale),
  • Kwestionariusza zachowań samobójczych (SBQ – ang. The Suicide Behaviors Questionnaire),
  • Inwentarz orientacji na życie[a] (LOI – ang. The Life Orientation Inventory),
  • Inwentarz powodów do życia[a] (RFL – ang. The Reasons For Living Inventory),
  • Skala depresji Becka (BDI – ang. Beck Depression Inventory).

Epidemiologia i czynniki ryzyka[edytuj | edytuj kod]

W populacji ogólnej rozpowszechnienie myśli samobójczych w roku poprzedzającym ocenę jest szacowane na ok. 4%, tworzenia planów samobójczych – na ok. 1%, natomiast ryzyko podjęcia próby samobójczej – na ok. 0,5% (według ankietowych badań wielkoskalowych przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych i Francji)[8][9].

Zaburzenia psychiczne[edytuj | edytuj kod]

Obraz Melancholia autorstwa Edgara Degasa przedstawiający osobę pogrążoną w depresji, w przebiegu której mogą występować myśli samobójcze.

Zaburzenia psychiczne należą do najlepiej poznanych czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych. W badaniach przeprowadzonych na pacjentach z chorobą afektywną dwubiegunową typu I stwierdzono, że u ok. 55% pacjentów myśli samobójcze były obecne podczas ostatniego przebytego przez nich epizodu depresyjnego[1]. Z kolei podczas ostatniego epizodu dużej depresji jednobiegunowej myśli samobójcze występują u 76% pacjentów psychiatrycznych hospitalizowanych, u 55% pacjentów leczonych poza szpitalem przez psychiatrów oraz u 18% pacjentów leczonych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej[10]. Samobójstwo jest przyczyną śmierci ok. 15% osób z rozpoznanymi nawracającymi zaburzeniami nastroju (zaburzeniami afektywnymi)[4]. Przyjmuje się, że wśród pacjentów z zaburzeniami osobowości myśli samobójcze spotykane są szczególnie często w przypadku zaburzeń osobowości typu borderline. Około 1/3 pacjentów zgłaszających się do leczenia psychoterapeutycznego z powodu zaburzeń nerwicowych, behawioralnych lub zaburzeń osobowości zgłasza występowanie myśli samobójczych w ciągu ostatnich 7 dni poprzedzających badanie[7].

Według fińskich badań w 22% przypadków samobójstw podczas swojej ostatniej wizyty u lekarza lub psychologa chory informował o występowaniu myśli samobójczych[2].

Czynniki biologiczne i genetyczne[edytuj | edytuj kod]

Stwierdzono, że do czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych należą:

Obciążające sytuacje życiowe[edytuj | edytuj kod]

Część obciążających, będących źródłem stresu, bólu lub cierpienia sytuacji życiowych może predysponować do wystąpienia myśli samobójczych – do najistotniejszych z nich należą[14][15][16][17][18][19][20][21]:

Rola myśli samobójczych w modelach zachowań samobójczych[edytuj | edytuj kod]

Koncepcja zespołu presuicydalnego autorstwa Erwina Ringela[edytuj | edytuj kod]

Wśród modeli teoretycznych tłumaczących występowanie zachowań samobójczych (w tym prób samobójczych i samobójstw), które akcentują znaczenie myśli samobójczych, wymienić należy opisaną przez Erwina Ringela w 1953 roku koncepcję zespołu presuicydalnego. Według tej teorii około 80% prób samobójczych jest poprzedzonych występowaniem specyficznego stanu psychicznego określanego mianem zespołu presuicydalnego. Na stan ten składają się trzy główne, wzajemnie wzmacniające się komponenty (prekursory samobójstwa)[22][23][24][25]:

  • zawężenia następujących obszarów funkcjonowania:
    • zawężenie dynamiczne (dominują negatywne uczucia i myśli, pesymizm, antycypowanie nieszczęść, lęk, niskie poczucie własnej wartości, poczucie bezradności, koncentracja na poniesionych stratach),
    • zawężenie sytuacyjne (niedostrzeganie możliwości zmiany swojej sytuacji, poczucie znalezienia się w sytuacji bez wyjścia, brak nadziei odbiera poczucie sensu i udaremnia podejmowanie konstruktywnych działań),
    • zawężenie systemu wartości (dewaluacja wcześniej cenionych wartości, rezygnacja z zainteresowań i z kontaktów z innymi),
    • zawężenie relacji interpersonalnych (wycofanie społeczne, osamotnienie, poczucie odrzucenia);
  • kumulowanie się agresji i napięcia, które najpierw są powstrzymywane, a ostatecznie zostają zwrócone do wewnątrz tj. przeciwko samemu sobie, czego wyrazem może być samobójstwo;
  • pojawienie się fantazji (myśli samobójczych), w których samobójstwo jest błędnie postrzegane jako korzystne i pożądane rozwiązanie.

Zespołu presuicydalnego nie należy przypisywać jednej określonej chorobie czy zaburzeniu psychicznemu. Jest to stan, który może wystąpić w przebiegu wielu różnych zaburzeń psychicznych. Jako stan bezpośredniego zagrożenia życia zespół presuicydalny wymaga bezzwłocznego udzielenia pomocy, objęcia dozorem celem udaremnienia ewentualnej próby samobójczej oraz jak najszybszego objęcia opieką medyczną[22][23].

Dynamiczne składowe motywacyjne aktu samobójczego w ujęciu Karla Menningera[edytuj | edytuj kod]

W swoich koncepcjach należących do nurtu psychodynamicznego Karl Menninger podkreśla rolę agresji w akcie samobójczym (nie jest jednak jasne, na ile, według założeń autora, uzasadniona jest ekstrapolacja owych koncepcji na myśli samobójcze). W swoich pracach akt ten określa jako odwrócone o 180 stopni zabójstwo. Ponadto zakłada, że na każdy akt samobójczy składają się następujące komponenty motywacyjne (mogące mieć charakter nieświadomy)[22][26]:

  • nienawiść i chęć zabicia uwewnętrznionej reprezentacji obiektu lub zniszczenia innych osób, zemszczenia się,
  • pragnienie zostania zabitym wynikające z poczucia winy,
  • pragnienie śmierci wynikające z spiętrzającego się poczucia bezradności.

Poza myślami samobójczymi autor dostrzega także przejawy skłonności samobójczych w tzw. ekwiwalentach samobójstwa i klasyfikuje je następująco[22][26]:

  • przewlekłe samobójstwo (ang. chronic suicide) – mogące obejmować: ascetyzm, męczeństwo, inwalidyzujący neurotyzm, uzależnienie od substancji psychoaktywnych, aspołeczne zachowania, psychozy,
  • ogniskowe samobójstwo (ang. focal suicide) – mogące obejmować: samookaleczenia, wielokrotne operacje chirurgiczne, sprowokowane przez daną osobę wypadki, impotencję, oziębłość seksualną,
  • organiczne samobójstwo (ang. organic suicide) – mogące skupiać się na psychologicznych czynnikach w chorobach somatycznych, w szczególności na ich samokarzących, agresywnych i erotycznych komponentach.

Skłonności samobójcze w wielopłaszczyznowym ujęciu Edwina S. Shneidmana[edytuj | edytuj kod]

Koncepcje Shneidmana prezentują myśli i tendencje samobójcze jako wielopłaszczyznowe zjawisko, w którym istotną rolę odgrywają: frustracja, deprywacja i niezaspokojone pragnienia jednostki. Myśl o przerwaniu stanu nieznośnego cierpienia (poprzez śmierć lub “zaśnięcie na zawsze”) jawi się takiej osobie jako rozwiązanie. Perspektywa targnięcia się na własne życie wydaje się możliwością, która kładzie kres cierpieniu, frustracji i poczuciu samotności. Poprzez samobójstwo człowiek chce odciąć się od bolesnych przeżyć (pozbawić się świadomości). Celem samobójstwa jest pozbawienie się zdolności przeżywania (świadomości) przytłaczającego bólu psychicznego. Osoba ze skłonnościami samobójczymi ma poczucie znalezienia się w potrzasku, bycia odrzuconą, osaczoną, nieudolną, beznadziejną i bezsilną. Wśród przeżyć takiej osoby obecna jest ambiwalencja. Osoba taka zmaga się ze złożonością i sprzecznościami swoich uczuć, postaw i impulsów – zarówno wobec siebie samej, innych osób, jak i wobec samego aktu samobójczego. Świadomość osoby zmierzającej do popełnienia samobójstwa (jej funkcjonowanie poznawcze) jest zawężona (widzenie tunelowe). Jej stan psychiczny może przypominać stan osoby poddanej działaniu trucizn lub niektórych substancji psychoaktywnych – jest ona jak gdyby „odurzona” silnymi emocjami, co ogranicza jej percpecję i zdolność racjonalnego myślenia[22].

Inne koncepcje psychodynamiczne[edytuj | edytuj kod]

Koncepcje psychoanalityczne sformułowane przez Sigmunda Freuda zakładają, że tendencje samobójcze są wyrazem instynktu śmierci (Tanatos, określany też mianem destrudo), którego celem jest samozagłada i powrót do stanu nieożywionego. Późniejsze koncepcje Freuda przyjmowały także, że samobójstwo może wyrażać chęć zabicia obiektu, z którym wcześniej dana osoba zidentyfikowała się. Odmienne spojrzenie proponuje Otto Fenichel, przedstawiając tendencje samobójcze i samobójstwo jako przejawy dążenia do zjednoczenia się z utraconym, kochanym obiektem[26].

Myśli samobójcze a stosowanie leków przeciwdepresyjnych[edytuj | edytuj kod]

Tzw. leki przeciwdepresyjne są niejednolitą grupą substancji o zróżnicowanej budowie chemicznej, mechanizmach działania i wpływie na organizm. Ponadto reakcje na ten sam lek przeciwdepresyjny mogą być znacząco odmienne u różnych pacjentów (osobnicza zmienność w odpowiedzi na lek). Szacuje się, że zastosowanie leku przeciwdepresyjnego przynosi istotną poprawę u ok. 50–70% pacjentów leczonych z powodu depresji. U blisko połowy z pozostałych zmiana leku również przynosi poprawę. Leki z tej grupy znajdują zastosowanie nie tylko w leczeniu zaburzeń depresyjnych, lecz także zaburzeniach lękowo-depresyjnych, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych, zaburzeniach lękowych uogólnionych, agorafobii, fobii społecznej, zaburzeniach adaptacyjnych, zaburzeniach stresu pourazowego, zaburzeniach jedzenia i innych[4].  

Korzystny wpływ tych leków na nastrój pacjentów (i część innych aspektów funkcjonowania) zwykle ujawnia się po upływie 10–28 dni ich systematycznego stosowania. Nieco wcześniej dochodzi do poprawy w zakresie napędu psychomotorycznego, co subiektywnie wyraża się w poczuciu dysponowania większym zasobem energii czy też większymi chęciami do podejmowania aktywności. Z kolei działania niepożądane, jeżeli wystąpią, zwykle obserwowane są w ciągu pierwszych kilku dni od rozpoczęcia terapii. Mają one najczęściej łagodny charakter (np. przemijająca utrata łaknienia, nudności, biegunka, bóle głowy). Jednakże u niewielkiej części pacjentów dochodzi do nasilenia niepokoju, pobudzenia lub akatyzji. Wymienione sytuacje wzmożenia napędu lub pobudzenia, które poprzedzają poprawę w zakresie nastroju, mogą przejściowo nasilać myśli lub tendencje samobójcze (ulotki informacyjne znajdujące się w opakowaniach z lekami przeciwdepresyjnymi zwykle zawierają skróconą informację na ten temat). W takich przypadkach kontakt z lekarzem i odpowiednie zmodyfikowanie leczenia zwykle pozwalają na usunięcie lub zredukowanie działań niepożądanych. Ryzyko opisanych powikłań uwydatnia znaczenie odpowiedniej współpracy pacjent-lekarz w zakresie stosowanej farmakoterapii – szczególnie u pacjentów, u których wyjściowo obecne są myśli samobójcze[4][27][9][28][7].

Przeważająca część badań wskazuje, że stosowanie leków przeciwdepresyjnych, zwłaszcza z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, w leczeniu depresji jednobiegunowej prowadzi do redukcji myśli samobójczych oraz zachowań samobójczych. Przyjmuje się, że efekt ten uzyskiwany jest za pośrednictwem ich korzystnego wpływu na objawy depresji jednobiegunowej[4][8][9]. Niemniej jednak badania nad bezpieczeństwem stosowania leków przeciwdepresyjnych wciąż są prowadzone, przy czym wyniki części z nich wzbudzają kontrowersje[29][30][31].

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Obecność myśli samobójczych wskazuje na konieczność zgłoszenia się po pomoc medyczną. Skuteczne leczenie zaburzenia psychicznego leżącego u podłoża myśli samobójczych pozwala na ich usunięcie. Może ono obejmować m.in. psychofarmakoterapię lub psychoterapię. Myśli samobójcze, którym towarzyszą tendencje do ich realizacji (tendencje samobójcze), mogą być wskazaniem do hospitalizacji psychiatrycznej – pozwala ona na zapewnienie pacjentowi wyższego poziomu bezpieczeństwa, na zastosowanie zintensyfikowanego leczenia oraz na częstsze modyfikowanie leczenia w zależności od bieżącego stanu zdrowia pacjenta. W przypadku niektórych zaburzeń psychicznych o ciężkim przebiegu (np. zespołu Cotarda) można zastosować także zabiegi elektroterapii. Zarówno leczenie ambulatoryjne (np. w poradni zdrowia psychicznego lub gabinecie prywatnym), jak i szpitalne (np. w oddziale psychiatrycznym), prowadzone jest przede wszystkim przy udziale psychiatrów, psychoterapeutów lub psychologów klinicznych[1][3][2][7][22][32].

Instytucje oferujące wsparcie lub terapię[edytuj | edytuj kod]

W przypadku występowania myśli samobójczych, szczególnie tych, którym towarzyszą tendencje do ich realizacji, następujące instytucje oferują profesjonalną pomoc[33][34][35]:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. 1,0 1,1 1,2 Tłumaczenie własne

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 K. Posner, GK. Brown, B. Stanley, DA. Brent i inni. The Columbia-Suicide Severity Rating Scale: initial validity and internal consistency findings from three multisite studies with adolescents and adults. „Am J Psychiatry”. 168 (12), s. 1266-77, 2011. DOI: 10.1176/appi.ajp.2011.10111704. PMID: 22193671. 
  2. 2,0 2,1 2,2 Richard P. Halgin, Susan Whitbourne: Abnormal psychology. Clinical perspectives on psychological disorders. Boston: McGraw-Hill, 2006, s. 267–272. ISBN 0-07-322872-9. (ang.)
  3. 3,0 3,1 Michael F. Gliatto, Rai, Anil K.. Evaluation and Treatment of Patients with Suicidal Ideation. „American Family Physician”. 59 (6), March 1999. PMID: 10193592 (ang.). [dostęp 2007-01-08]. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Pużyński S, Rybakowski J, Wciórka J.:  Psychiatria. Tom 2..  Elsevier Urban & Partner, Wrocław, 2010, s. 305-374, 387-499. ISBN 978-83-7609-102-0.
  5. Abreu LN, Lafer B, Baca-Garcia E, Oquendo MA.. Suicidal ideation and suicide attempts in bipolar disorder type I: an update for the clinician.. „Rev Bras Psiquiatr.”. 31(3), s. 271-80, 2009. PMID: 19787156. 
  6. Anita Młodożeniec, Włodzimierz A. Brodniak. Ryzyko zachowań samobójczych w chorobach psychicznych. „Psychiatria w Praktyce Klinicznej”. s. 82-92. ISSN 1899–5071. 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Jerzy A. Sobański, Katarzyna Cyranka, Paweł Rodziński, Katarzyna Klasa i inni. Czy cechy osobowości i nasilenie objawów nerwicowych wiążą się ze sprawozdawaniem myśli samobójczych u pacjentów dziennego oddziału leczenia zaburzeń nerwicowych? epub ahead of print (4). „Psychiatr. Pol.”, 2014-12-31. DOI: 10.12740/psychiatriapolska.pl/online-first/5. 
  8. 8,0 8,1 Crosby AE, Han B, Ortega LA, Parks SE, Gfroerer J.. Suicidal thoughts and behaviors among adults aged ≥ 18 years--United States, 2008-2009.. „MMWR Surveill. Summ.”. 60(13), s. 1–22, 2011. PMID: 22012169. 
  9. 9,0 9,1 9,2 Husky MM, Guignard R, Beck F, Michel G.. Risk behaviors, suicidal ideation and suicide attempts in a nationally representative French sample.. „J. Affect. Disord.”. 151(3), s. 1059–1065, 2013. PMID: 24070905. 
  10. Vuorilehto M, Valtonen HM, Melartin T, Sokero P, Suominen K.. Method of assessment determines prevalence of suicidal ideation among patients with depression.. „Eur Psychiatry.”. 29(6), s. 338-44, 2014. DOI: 10.1016/j.eurpsy.2013.08.005. 
  11. Kim JM, Stewart R, Kim SW, Kang HJ, Kim SY.. Interactions between a serotonin transporter gene, life events and social support on suicidal ideation in Korean elders.. „Affect Disord.”. 160, s. 14-20, 2014. 
  12. Kang HJ, Kim JM, Lee JY, Kim SY, Bae KY.. BDNF promoter methylation and suicidal behavior in depressive patients.. „J Affect Disord.”. 151(2), s. 679-85, 2013. 
  13. Kim JM, Kang HJ, Bae KY, Kim SW, Shin IS.. Association of BDNF Promoter Methylation and Genotype with Suicidal Ideation in Elderly Koreans.. „Am J Geriatr Psychiatry.”. 22(10), s. 989-96, 2014. 
  14. Gonzalez VM.. Association of solitary binge drinking and suicidal behavior among emerging adult college students.. „Psychology of Addictive Behaviors”. 26 (3). s. 609-14. DOI: 10.1037/a0026916. PMID: 22288976. PMCID: PMC3431456. 
  15. Dugas E, Low NP, Rodriguez D, Burrows S, Contreras G, Chaiton M i wsp.. Early Predictors of Suicidal Ideation in Young Adults.. „ Canadian Journal of Psychiatry”. 57(7), s. 429–436, 2012. PMID:  22762298. 
  16. Hinduja S, Patchin JW.: Cyberbullying Research Summary – Cyberbullying and Suicide, Cyberbullying Research Center.. 2012.07.03.
  17. Mills C,Guerin S,Lynch F, Daly I,Fitzpatrick C. tytuł = The relationship between bullying, depression and suicidal thoughts/behaviour in Irish adolescents.. „Irish Journal of Psychological Medicine”. 21, s. 112, 2004. 
  18. Richardson JD, St Cyr KC, McIntyre-Smith AM, Haslam D, Elhai JD, Sareen J.. Examining the association between psychiatric illness and suicidal ideation in a sample of treatment-seeking Canadian peacekeeping and combat veterans with posttraumatic stress disorder PTSD.. „ Canadian Journal of Psychiatry”. 57(8), s. 496–504,  2012. 
  19. Thompson R, Litrownik AJ, Isbell P, Everson MD, English DJ, Dubowitz H et al..  Adverse experiences and suicidal ideation in adolescence: Exploring the link using the LONGSCAN samples.. „Psychology of Violence ”. 2(2), s. 211-225, 2012. DOI: 10.1037/a0027107. PMCID: pmid = 24349862/ PMC 3857611 pmid = 24349862. 
  20. Carpenter KM, Hasin DS, Allison DB, Faith MS.. Relationships between obesity and DSM-IV major depressive disorder, suicidal ideation, and suicide attempts: Results from a general population study. „American Journal of Public Health”. 90(2), s. 251–257,  2000. DOI: 10.1080/00048670902970825. PMID: 19530022. 
  21. Cha CB, Najmi S, Park JM, Finn CT, Nock MK..  Attentional bias toward suicide-related stimuli predicts suicidal behavior.. „ Journal of Abnormal Psychology”. 119(3), s. 616-622,  2010. DOI: 10.1037/a0019710. PMID: 20677851. PMCID: PMC2994414. 
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 Leenaars AA.:  Psychotherapy with Sucidal People a person-centred approach. . Chichester, West Sussex, England; John Wiley & Sons Ltd, 2004, s. 11-37.
  23. 23,0 23,1 Aldridge D, Perez S. : A Comprehensive Guide to Suicidal Behaviours: Working with Individuals at Risk and their Families.. Jessica Kingsley Publishers, 2012. ISBN 978-1849050258.
  24. Brunon Hołyst:  Suicydologia..  LexisNexis, Warszawa, 2002, s. 61-65, 369- 495. ISBN 978-83-7620-690-5.
  25. Sowińska A.:  Samobójstwo a zaburzenia psychiczne. Destrudo. Portal psychologiczny..
  26. 26,0 26,1 26,2 Gabbard GO.:  Psychodynamic Psychiatry in Clinical Practice: Fourth Edition.. American Psychiatric Publishing, 2005, s. 198-205. ISBN 978-1-58562-185-9.
  27. Yerevanian BI, Koek RJ, Feusner JD, Hwang S, Mintz J.. Antidepresants and suicidal behaviour in unipolar depression.. „Acta Psychiatr Scand.”. 110, s. 452-458, 2004. 
  28. Gibbons RD, Brown CH, Hur K, Davis J, Mann JJ.. Suicidal thoughts and behavior with antidepressant treatment: reanalysis of the randomized placebo-controlled studies of fluoxetine and venlafaxine.. „Arch Gen Psychiatry”. 69(6), s. 580-7, 2012. 
  29. Hawton K, Saunders KE, O'Connor RC. . Self-harm and suicide in adolescents.. „Lancet”. 379(9834), s. 2373–82, 2012.06.23. DOI: 10.1016/S0140-6736(12)60322-5. PMID: 22726518. 
  30. Newer generation antidepressants for depressive disorders in children and adolescents.. „Cochrane database of systematic reviews (Online).”. 11. s. CD004851. DOI: 10.1002/14651858.CD004851.pub3. PMID: 23152227. 
  31. Baldessarini RJ, Tondo L, Hennen J. . Lithium treatment and suicide risk in major affective disorders: update and new findings.. „The Journal of clinical psychiatry.”. 64, s. 44–52, 2003. PMID: 12720484. 
  32. Leichsenring F, Leibing E.. The effectiveness of psychodynamic therapy and cognitive behavior therapy in the treatment of personality disorders: a meta-analysis.. „Am J Psychiatry”. 160(7), s. 1223-32, 2003. 
  33. Oddział Krakowski NFZ – Informacje dla świadczeniobiorców.
  34. Grupa Interwencji Psychologicznej i Szkoleń ARCAN.
  35. http://www.samobojstwo.pl/ – portal informacyjny.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.