Myśli samobójcze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

 

Obraz The Way Out, or Suicidal Ideation (Droga wyjścia lub Myśli samobójcze), autor: George Grie, 2007.

Myśli samobójcze, inaczej myśli suicydalne (ang. suicidal ideation, od łac. suicidium, samobójstwo) – są objawem psychopatologicznym definiowanym jako występowanie u danej osoby myśli związanych z chęcią odebrania sobie życia. Chęci odebrania sobie życia mogą mieć różne nasilenie, począwszy od zwiewnych myśli samobójczych bez tendencji do ich realizacji (bez tendencji samobójczych) aż po myśli samobójcze, którym towarzyszy plan samobójczy z ugruntowanym i silnym zamiarem jego realizacji. Najczęściej myśli samobójcze spotyka się w przebiegu zaburzeń psychicznych takich jak zaburzenia depresyjne, zaburzenia afektywne dwubiegunowe, zaburzenia psychotyczne, zaburzenia osobowości, zaburzenia jedzenia, zaburzenia nerwicowe czy też zaburzenia związane ze stresem. Myśli samobójcze wiążą się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia prób samobójczych, dokonania samobójstwa i uważane są za prekursory zachowań samobójczych. Obecność myśli samobójczych wiąże się także z występowaniem różnych przejawów autoagresji m.in. z samookaleczeniami, eksponowaniem się na sytuacje zagrażające zdrowiu lub życiu, jak również ze stosowaniem substancji psychoaktywnych[1][2][3][4][5].

Epidemiologia i czynniki ryzyka[edytuj | edytuj kod]

W populacji ogólnej rozpowszechnienie myśli samobójczych w roku poprzedzającym ocenę jest szacowane na ok. 4%, tworzenia planów samobójczych – na ok. 1%, natomiast ryzyko podjęcia próby samobójczej – na ok. 0,5% (wg ankietowych badań wielkoskalowych przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych i Francji)[6][7].

Zaburzenia psychiczne[edytuj | edytuj kod]

Zaburzenia psychiczne należą do najlepiej poznanych czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych. W badaniach przeprowadzonych na pacjentach z chorobą afektywną dwubiegunową typu I stwierdzono, że u ok. 55% pacjentów myśli samobójcze były obecne podczas ostatniego przebytego przez nich epizodu depresyjnego[5]. Z kolei podczas ostatniego epizodu dużej depresji jednobiegunowej myśli samobójcze występują u 76% pacjentów psychiatrycznych hospitalizowanych, u 55% pacjentów leczonych poza szpitalem przez psychiatrów oraz u 18% pacjentów leczonych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej[8]. Samobójstwo jest przyczyną śmierci ok. 15% osób z rozpoznanymi nawracającymi zaburzeniami nastroju (zaburzeniami afektywnymi)[4]. Przyjmuje się, że wśród pacjentów z zaburzeniami osobowości myśli samobójcze spotykane są szczególnie często w przypadku zaburzeń osobowości typu borderline. Około 1/3 pacjentów zgłaszających się do leczenia psychoterapeutycznego z powodu zaburzeń nerwicowych, behawioralnych lub zaburzeń osobowości zgłasza występowanie myśli samobójczych w ciągu ostatnich 7 dni poprzedzających badanie[9].

Według fińskich badań w 22% przypadków samobójstw pacjent informował podczas swojej ostatniej wizyty u lekarza lub psychologa o występowaniu myśli samobójczych[3].

Czynniki biologiczne i genetyczne[edytuj | edytuj kod]

Stwierdzono, że do czynników ryzyka wystąpienia myśli samobójczych należą:

Obciążające sytuacje życiowe[edytuj | edytuj kod]

Część obciążających, będących źródłem stresu, bólu lub cierpienia sytuacji życiowych może predysponować do wystąpienia myśli samobójczych – do najistotniejszych z nich należą[13][14][15][16][17][18][19][20]:

  • nadużywanie substancji psychoaktywnych, w tym zespół zależności alkoholowej,
  • utrata rodziny lub przyjaciół,
  • utrata pracy,
  • nieplanowana ciąża,
  • bycie ofiarą zastraszania (ang. bullying),
  • środowisko, w którym często dochodzi do przemocy,
  • podejmowanie prób samobójczych w przeszłości,
  • znaczne i niechciane przybranie na wadze u kobiet,
  • bycie ofiarą przemocy fizycznej w okresie dzieciństwa,
  • doświadczenia nadużycia seksualnego w okresie dzieciństwa lub adolescencji,
  • pochodzenie z rodziny dysfunkcjonalnej.

Rola myśli samobójczych w modelach zachowań samobójczych[edytuj | edytuj kod]

Koncepcja zespołu presuicydalnego autorstwa Erwina Ringela[edytuj | edytuj kod]

Wśród modeli teoretycznych tłumaczących występowanie zachowań samobójczych (w tym prób samobójczych i samobójstw), które akcentują znaczenie myśli samobójczych, wymienić należy opisaną przez Erwina Ringela w 1953 roku koncepcję zespołu presuicydalnego. Według tej teorii około 80% prób samobójczych jest poprzedzonych występowaniem specyficznego stanu psychicznego określanego mianem zespołu presuicydalnego. Na stan ten składają się trzy główne, wzajemnie wzmacniające się komponenty (prekursory samobójstwa)[21][22][23][24]:

  • zawężenia następujących obszarów funkcjonowania:
    • zawężenie dynamiczne (dominują negatywne uczucia i myśli, pesymizm, antycypowanie nieszczęść, lęk, niskie poczucie własnej wartości, poczucie bezradności, koncentracja na poniesionych stratach),
    • zawężenie sytuacyjne (niedostrzeganie możliwości zmiany swojej sytuacji, poczucie znalezienia się w sytuacji bez wyjścia, brak nadziei odbiera poczucie sensu i udaremnia podejmowanie konstruktywnych działań),
    • zawężenie systemu wartości (dewaluacja wcześniej cenionych wartości, rezygnacja z zainteresowań i z kontaktów z innymi),
    • zawężenie relacji interpersonalnych (wycofanie społeczne, osamotnienie, poczucie odrzucenia);
  • kumulowanie się agresji i napięcia, które najpierw są powstrzymywane, a ostatecznie zostają zwrócone do wewnątrz tj. przeciwko samemu sobie, czego wyrazem może być samobójstwo;
  • pojawienie się fantazji, w których samobójstwo jest błędnie postrzegane jako korzystne i pożądane rozwiązanie (myśli samobójczych).

Zespołu presuicydalnego nie należy przypisywać jednej określonej chorobie czy zaburzeniu psychicznemu. Jest to stan, który może wystąpić w przebiegu wielu różnych zaburzeń psychicznych. Jako stan bezpośredniego zagrożenia życia zespół presuicydalny wymaga bezzwłocznego udzielenia pomocy, objęcia dozorem celem udaremnienia ewentualnej próby samobójczej oraz jak najszybszego objęcia opieką medyczną[21][22].

Dynamiczne składowe motywacyjne aktu samobójczego w ujęciu Karla Menningera[edytuj | edytuj kod]

W swoich koncepcjach należących do nurtu psychodynamicznego Karl Menninger podkreśla rolę agresji w akcie samobójczym (nie jest jednak jasne, na ile, wg założeń autora, uzasadniona jest ekstrapolacja owych koncepcji na myśli samobójcze). W swoich pracach akt ten określa jako odwrócone o 180 stopni zabójstwo. Ponadto zakłada, że na każdy akt samobójczy składają się następujące komponenty motywacyjne (mogące mieć charakter nieświadomy)[21][25]:

  • nienawiść i chęć zabicia uwewnętrznionej reprezentacji obiektu lub zniszczenia innych osób, zemszczenia się,
  • pragnienie zostania zabitym wynikające z poczucia winy,
  • pragnienie śmierci wynikające z spiętrzającego się poczucia bezradności.

Poza myślami samobójczymi autor dostrzega także przejawy skłonności samobójczych w tzw. ekwiwalentach samobójstwa i klasyfikuje je następująco[21][25]:

  • przewlekłe samobójstwo (ang. chronic suicide) – mogące obejmować: ascetyzm, męczeństwo, inwalidyzujący neurotyzm, uzależnienie od substancji psychoaktywnych, aspołeczne zachowania, psychozy,
  • ogniskowe samobójstwo (ang. focal suicide) – mogące obejmować: samookaleczenia, wielokrotne operacje chirurgiczne, sprowokowane przez daną osobę wypadki, impotencję, oziębłość seksualną,
  • organiczne samobójstwo (ang. organic suicide) – mogące skupiać się na psychologicznych czynnikach w chorobach somatycznych, w szczególności na ich samokarzących, agresywnych i erotycznych komponentach.

Skłonności samobójcze w wielopłaszczyznowym w ujęciu Edwina S. Shneidmana[edytuj | edytuj kod]

Koncepcje Shneidmana prezentują myśli i tendencje samobójcze jako wielopłaszczyznowe zjawisko, w którym istotną rolę odgrywają: frustracja, deprywacja i niezaspokojone pragnienia jednostki. Myśl o przerwaniu stanu nieznośnego cierpienia (poprzez śmierć lub “zaśnięcie na zawsze”) jawi się takiej osobie jako rozwiązanie. Perspektywa targnięcia się na własne życie wydaje się możliwością, która kładzie kres cierpieniu, frustracji i poczuciu samotności. Poprzez samobójstwo człowiek chce odciąć się od bolesnych przeżyć (pozbawić się świadomości). Celem samobójstwa jest pozbawienie się zdolności przeżywania (świadomości) przytłaczającego bólu psychicznego. Osoba ze skłonnościami samobójczymi ma poczucie znalezienia się w potrzasku, bycia odrzuconą, osaczoną, nieudolną, beznadziejną i bezsilną. Wśród przeżyć takiej osoby obecna jest ambiwalencja. Osoba taka zmaga się ze złożonością i sprzecznościami swoich uczuć, postaw i impulsów – zarówno wobec siebie samej, innych osób, jak i wobec samego aktu samobójczego. Świadomość osoby zmierzającej do popełnienia samobójstwa (jej funkcjonowanie poznawcze) jest zawężona (widzenie tunelowe). Jej stan psychiczny może przypominać stan osoby poddanej działaniu trucizn lub niektórych substancji psychoaktywnych – jest ona jak gdyby „odurzona” silnymi emocjami, co ogranicza jej percpecję i zdolność racjonalnego myślenia[21].

Inne koncepcje psychodynamiczne[edytuj | edytuj kod]

Koncepcje psychoanalityczne sformułowane przez Sigmunda Freuda zakładają, że tendencje samobójcze są wyrazem instynktu śmierci (Tanatos, określany też mianem destrudo), którego celem jest samozagłada i powrót do stanu nieożywionego. Późniejsze koncepcje Freuda przyjmowały także, że samobójstwo może wyrażać chęć zabicia obiektu, z którym wcześniej dana osoba zidentyfikowała się. Odmienne spojrzenie proponuje Otto Fenichel, przedstawiając tendencje samobójcze i samobójstwo jako przejawy dążenia do zjednoczenia się z utraconym, kochanym obiektem[25].

Myśli samobójcze a stosowanie leków przeciwdepresyjnych[edytuj | edytuj kod]

Tzw. leki przeciwdepresyjne są niejednolitą grupą substancji o zróżnicowanej budowie chemicznej, mechanizmach działania i wpływie na organizm. Ponadto reakcje na ten sam lek przeciwdepresyjny mogą być znacząco odmienne u różnych pacjentów (osobnicza zmienność w odpowiedzi na lek). Szacuje się, że zastosowanie leku przeciwdepresyjnego przynosi istotną poprawę u ok. 50–70% pacjentów leczonych z powodu depresji. U blisko połowy z pozostałych zmiana leku również przynosi poprawę. Leki z tej grupy znajdują zastosowanie nie tylko w leczeniu zaburzeń depresyjnych, lecz także zaburzeniach lękowo-depresyjnych, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych, zaburzeniach lękowych uogólnionych, agorafobii, fobii społecznej, zaburzeniach adaptacyjnych, zaburzeniach stresu pourazowego, zaburzeniach jedzenia i innych.  

Korzystny wpływ tych leków na nastrój pacjentów (i część innych aspektów funkcjonowania) zwykle ujawnia się po upływie 10–28 dni ich systematycznego stosowania. Nieco wcześniej dochodzi do poprawy w zakresie napędu psychomotorycznego, co subiektywnie wyraża się w poczuciu dysponowania większym zasobem energii czy też większymi chęciami do podejmowania aktywności. Z kolei działania niepożądane, jeżeli wystąpią, zwykle obserwowane są w ciągu pierwszych kilku dni od rozpoczęcia terapii. Mają one najczęściej łagodny charakter (np. przemijająca utrata łaknienia, nudności, biegunka, bóle głowy). Jednakże u niewielkiej części pacjentów dochodzi do nasilenia niepokoju, pobudzenia lub akatyzji. Wymienione sytuacje wzmożenia napędu lub pobudzenia, które poprzedzają poprawę w zakresie nastroju, mogą przejściowo nasilać myśli lub tendencje samobójcze (ulotki informacyjne znajdujące się w opakowaniach z lekami przeciwdepresyjnymi zwykle zawierają skróconą informację na ten temat). W takich przypadkach kontakt z lekarzem i odpowiednie zmodyfikowanie leczenia zwykle pozwalają na usunięcie lub zredukowanie działań niepożądanych. Ryzyko opisanych powikłań uwydatnia znaczenie odpowiedniej współpracy pacjent-lekarz w zakresie stosowanej farmakoterapii – szczególnie u pacjentów, u których wyjściowo obecne są myśli samobójcze[4][6][7][9].  

Przeważająca część badań wskazuje, że stosowanie leków przeciwdepresyjnych, zwłaszcza z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, w leczeniu depresji jednobiegunowej prowadzi do redukcji myśli samobójczych oraz zachowań samobójczych. Przyjmuje się, że efekt ten uzyskiwany jest za pośrednictwem ich korzystnego wpływu na objawy depresji jednobiegunowej[4][6][7]. Niemniej jednak badania nad bezpieczeństwem stosowania leków przeciwdepresyjnych wciąż są prowadzone, przy czym wyniki części z nich wzbudzają kontrowersje[26][27][28].

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Obecność myśli samobójczych wskazuje na konieczność zgłoszenia się po pomoc medyczną. Skuteczne leczenie zaburzenia psychicznego leżącego u podłoża myśli samobójczych pozwala na ich usunięcie. Może ono obejmować m.in. psychofarmakoterapię lub psychoterapię. Myśli samobójcze, którym towarzyszą tendencje do ich realizacji (tendencje samobójcze), mogą być wskazaniem do hospitalizacji psychiatrycznej – pozwala ona na zapewnienie pacjentowi wyższego poziomu bezpieczeństwa, na zastosowanie zintensyfikowanego leczenia oraz na częstsze modyfikowanie leczenia w zależności od bieżącego stanu zdrowia pacjenta. W przypadku niektórych zaburzeń psychicznych o ciężkim przebiegu (np. zespołu Cotarda) można zastosować także zabiegi elektroterapii. Leczenie ambulatoryjne (np. w poradni zdrowia psychicznego lub gabinecie prywatnym) lub szpitalne (np. w oddziale psychiatrycznym) prowadzone jest przede wszystkim przy udziale lekarzy specjalizujących się w psychiatrii, psychoterapeutów lub psychologów klinicznych[1][2][3][9][29][30].

Instytucje oferujące wsparcie lub terapię[edytuj | edytuj kod]

W przypadku występowania myśli samobójczych, szczególnie tych, którym towarzyszą tendencje do ich realizacji, następujące instytucje oferują profesjonalną pomoc[31][32][33]:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 K. Posner, GK. Brown, B. Stanley, DA. Brent i inni. The Columbia-Suicide Severity Rating Scale: initial validity and internal consistency findings from three multisite studies with adolescents and adults. „Am J Psychiatry”. 168 (12), s. 1266-77, 2011. DOI: 10.1176/appi.ajp.2011.10111704. PMID: 22193671. 
  2. 2,0 2,1 Richard P. Halgin, Susan Whitbourne: Abnormal psychology. Clinical perspectives on psychological disorders. Boston: McGraw-Hill, 2006, s. 267–272. ISBN 0-07-322872-9. (ang.)
  3. 3,0 3,1 3,2 Michael F. Gliatto, Rai, Anil K.. Evaluation and Treatment of Patients with Suicidal Ideation. „American Family Physician”. 59 (6), March 1999. PMID: 10193592 (ang.). [dostęp 2007-01-08]. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Rybakowski J, Pużyński S, Wciórka J. Psychiatria. Tom II. Elsevier Urban & Partner, Wrocław, 2010. ISBN 978-83-7609-102-0
  5. 5,0 5,1 Abreu LN, Lafer B, Baca-Garcia E, Oquendo MA.. Suicidal ideation and suicide attempts in bipolar disorder type I: an update for the clinician.. „Rev Bras Psiquiatr.”. 31(3), s. 271-80, 2009. PMID: 19787156. 
  6. 6,0 6,1 6,2 Crosby AE, Han B, Ortega LA, Parks SE, Gfroerer J.. Suicidal thoughts and behaviors among adults aged ≥ 18 years--United States, 2008-2009.. „MMWR Surveill. Summ.”. 60(13), s. 1–22, 2011. PMID: 22012169. 
  7. 7,0 7,1 7,2 Husky MM, Guignard R, Beck F, Michel G.. Risk behaviors, suicidal ideation and suicide attempts in a nationally representative French sample.. „J. Affect. Disord.”. 151(3), s. 1059–1065, 2013. PMID: 24070905. 
  8. Vuorilehto M, Valtonen HM, Melartin T, Sokero P, Suominen K. Method of assessment determines prevalence of suicidal ideation among patients with depression. Eur Psychiatry. 2014; 29(6): 338-44. doi: 10.1016/j.eurpsy.2013.08.005
  9. 9,0 9,1 9,2 Jerzy A. Sobański, Katarzyna Cyranka, Paweł Rodziński, Katarzyna Klasa i inni. Czy cechy osobowości i nasilenie objawów nerwicowych wiążą się ze sprawozdawaniem myśli samobójczych u pacjentów dziennego oddziału leczenia zaburzeń nerwicowych?. „Psychiatr. Pol.”, 2014-12-31. DOI: 10.12740/psychiatriapolska.pl/online-first/5. 
  10. Kim JM, Stewart R, Kim SW, Kang HJ, Kim SY.. Interactions between a serotonin transporter gene, life events and social support on suicidal ideation in Korean elders.. „Affect Disord.”. 160, s. 14-20, 2014. 
  11. Kang HJ, Kim JM, Lee JY, Kim SY, Bae KY.. BDNF promoter methylation and suicidal behavior in depressive patients.. „J Affect Disord.”. 151(2), s. 679-85, 2013. 
  12. Kim JM, Kang HJ, Bae KY, Kim SW, Shin IS.. Association of BDNF Promoter Methylation and Genotype with Suicidal Ideation in Elderly Koreans.. „Am J Geriatr Psychiatry.”. 22(10), s. 989-96, 2014. 
  13. Gonzalez VM.. Association of solitary binge drinking and suicidal behavior among emerging adult college students.. „Psychology of Addictive Behaviors”. 26 (3). s. 609-14. DOI: 10.1037/a0026916. PMID: 22288976. PMCID: PMC3431456. 
  14. Dugas E, Low NP, Rodriguez D, Burrows S, Contreras G, Chaiton M et al. Early Predictors of Suicidal Ideation in Young Adults. Canadian Journal of Psychiatry, 2012; 57 (7): 429–436. PMID 22762298
  15. Hinduja S, Patchin JW. Cyberbullying Research Summary – Cyberbullying and Suicide. Cyberbullying Research Center. dostęp 2012.07.03.
  16. Mills C,Guerin S,Lynch F, Daly I,Fitzpatrick C. tytuł = The relationship between bullying, depression and suicidal thoughts/behaviour in Irish adolescents.. „Irish Journal of Psychological Medicine”. 21, s. 112, 2004. 
  17. Richardson JD, St Cyr KC, McIntyre-Smith AM, Haslam D, Elhai JD, Sareen J.. Examining the association between psychiatric illness and suicidal ideation in a sample of treatment-seeking Canadian peacekeeping and combat veterans with posttraumatic stress disorder PTSD. „ Canadian Journal of Psychiatry”. 57(8), s. 496–504,  2012. 
  18. Thompson R, Litrownik AJ, Isbell P, Everson MD, English DJ, Dubowitz H et al..  Adverse experiences and suicidal ideation in adolescence: Exploring the link using the LONGSCAN samples.. „Psychology of Violence ”. 2(2), s. 211-225, 2012. DOI: 10.1037/a0027107. PMCID: 3857611 pmid = 24349862/ PMC 3857611 pmid = 24349862. 
  19. Carpenter KM, Hasin DS, Allison DB, Faith MS.. Relationships between obesity and DSM-IV major depressive disorder, suicidal ideation, and suicide attempts: Results from a general population study. „American Journal of Public Health”. 90(2), s. 251–257,  2000. DOI: 10.1080/00048670902970825. PMID: 19530022. 
  20. Cha CB, Najmi S, Park JM, Finn CT, Nock MK..  Attentional bias toward suicide-related stimuli predicts suicidal behavior.. „ Journal of Abnormal Psychology”. 119(3), s. 616-622,  2010. DOI: 10.1037/a0019710. PMID: 20677851. PMCID: PMC2994414. 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Leenaars AA. Psychotherapy with Sucidal People a person-centred approach. Chichester, West Sussex, England; John Wiley & Sons Ltd; 2004
  22. 22,0 22,1 Aldridge D, Perez S. A Comprehensive Guide to Suicidal Behaviours: Working with Individuals at Risk and their Families.Jessica Kingsley Publishers, 2012. ISBN 978-1849050258
  23. Hołyst B. Suicydologia. LexisNexis, Warszawa, 2002. ISBN 978-83-7620-690-5
  24. Sowińska A. Samobójstwo a zaburzenia psychiczne. Destrudo. Portal psychologiczny.
  25. 25,0 25,1 25,2 Gabbard GO. Psychodynamic Psychiatry in Clinical Practice: Fourth Edition. American Psychiatric Publishing, 2005. ISBN 978-1-58562-185-9
  26. Hawton K, Saunders KE, O'Connor RC. . Self-harm and suicide in adolescents.. „Lancet”. 379(9834), s. 2373–82, 2012.06.23. DOI: 10.1016/S0140-6736(12)60322-5. PMID: 22726518. 
  27. Newer generation antidepressants for depressive disorders in children and adolescents.. „Cochrane database of systematic reviews (Online).”. 11. s. CD004851. DOI: 10.1002/14651858.CD004851.pub3. PMID: 23152227. 
  28. Baldessarini RJ, Tondo L, Hennen J. . Lithium treatment and suicide risk in major affective disorders: update and new findings.. „The Journal of clinical psychiatry.”. 64, s. 44–52, 2003. PMID: 12720484. 
  29. Leenaars AA. Psychotherapy with Sucidal People a person-centred approach. Chichester, West Sussex, England; John Wiley & Sons Ltd; 2004
  30. Leichsenring F, Leibing E. The effectiveness of psychodynamic therapy and cognitive behavior therapy in the treatment of personality disorders: a meta-analysis. Am J Psychiatry. 2003; 160(7): 1223-32.
  31. Oddział Krakowski NFZ – Informacje dla świadczeniobiorców.
  32. Grupa Interwencji Psychologicznej i Szkoleń ARCAN.
  33. http://www.samobojstwo.pl/ – portal informacyjny.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.