Mychajło Hruszewski

Mychajło Hruszewski

Znaczek pocztowy Ukrainy, Mychajło Hruszewski, 1995 (Michel 153)

Mychajło Hruszewski (ukr. Михайло Грушевський [mɪˈxɑjɫɔ ɦruˈʃɛwçkɪj], upr. /mychajlo hruszełśkyj/, ur. 29 września 1866 w Chełmie, zm. 24 listopada 1934 w Kisłowodsku) – ukraiński historyk i polityk, Przewodniczący Rady Centralnej Ukraińskiej Republiki Ludowej, wolnomularz

Biografia

Urodził się w Chełmie w rodzinie nauczyciela pochodzącego z okolic Czehrynia. Gimnazjum ukończył w Tyflisie (Tbilisi), dokąd przeniesiono jego ojca. W roku 1886 wstąpił na wydział historyczno-filozoficzny Uniwersytetu Kijowskiego. Był aktywnym działaczem kijowskiego oddziału towarzystwa Hromada.

W 1894 r. Hruszewski otrzymał stopień magistra i wyjechał do Lwowa, gdzie objął katedrę historii wschodu na Uniwersytecie Lwowskim. W latach 1898–1913 kierował lwowskim Towarzystwem Naukowym im. Szewczenki, przy którym stworzył bibliotekę i muzeum. Owocem naukowej pracy Hruszewskiego na uniwersytecie było powstanie tzw. lwowskiej szkoły historyków Ukrainy (Iwan Krypjakewycz, Iwan Dżydżora, Omeljan Terleckyj, Stepan Tomasziwśkyj, Myron Korduba), oraz rozpoczęcie publikacji monumentalnego, dziesięciotomowego dzieła Historia Ukrainy-Rusi (Історія України-Руси, 1898–1937).

W 1899 r. Hruszewski rozpoczął działalność polityczną, będąc jednym z założycieli Ukraińskiej Partii Narodowo-Demokratycznej. Po rewolucji 1905 r. wrócił na pewien czas do Rosji z myślą o społecznej i politycznej aktywizacji tamtejszych Ukraińców. W Kijowie powołał do życia Ukraińskie Towarzystwo Naukowe i Stowarzyszenie Ukraińskich Postępowców. Po wybuchu I wojny światowej ponownie przedostał się do Rosji, gdzie został aresztowany przez władze carskie i skazany na zesłanie za austrofilstwo. Karę odbywał w Symbirsku, Kazaniu i Moskwie.

Po rewolucji lutowej

Po rewolucji lutowej, 20 marca 1917 r. Hruszewskiego jednogłośnie wybrano na przewodniczącego Ukraińskiej Centralnej Rady. W tej sytuacji, 27 marca Hruszewski wrócił do Kijowa. W ciągu kolejnych miesięcy doprowadził do uzupełnienia składu Rady tak, aby reprezentowała ona całe społeczeństwo ziem ukraińskich znajdujących się pod władzą Rządu Tymczasowego, w tym mniejszości narodowe. Pod kierownictwem Hruszewskiego Rada ogłosiła swoje cztery uniwersały. Po proklamowaniu 25 stycznia 1918 r. w IV uniwersale niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej, Mychajło Hruszewski został wybrany jej pierwszym prezydentem. Do sukcesów Hruszewskiego należy przede wszystkim doprowadzenie do korzystnych postanowień pokoju brzeskiego, w którym Niemcy i Austro-Węgry uznały państwo ukraińskie nie tylko na ówczesnym terytorium Rosji, ale również części Podlasia i Galicji. Były to jednakże postanowienia przejściowe, wobec oporu Polaków w Kongresówce i Galicji unieważnione przez państwa centralne latem 1918 r.

Po wkroczeniu wojsk niemieckich na Ukrainę , 29 kwietnia 1918 r. Centralna Rada została odsunięta od władzy w wyniku popartego przez Niemców przewrotu wojskowego Pawła Skoropadskiego, a Ukraińska Republika Ludowa przekształcona w Hetmanat. Hruszewski wyjechał do Czechosłowacji, a następnie do Austrii, gdzie poświęcił się publicystyce i działalności politycznej w emigracyjnej partii socjalistycznej.

Powrót na Ukrainę

W 1924 r. w związku z bolszewicką polityką ukrainizacji zdecydował się na powrót do sowieckiego Kijowa i rozpoczął pracę w Ukraińskiej Akademii Nauk, gdzie kierował sekcją historii Ukrainy. Po zakończeniu polityki ukrainizacji (1929) i rozpoczęciu kolektywizacji w 1930 r. Hruszewskiego i współpracowników aresztowało OGPU oskarżając o ukraiński nacjonalizm.

Hruszewskiego wprawdzie wkrótce zwolniono, ale bolszewicy odsunęli go od badań i administracyjnie przenieśli do Moskwy. Tu jego stan zdrowia stale się pogarszał. Zmarł w końcu 1934 podczas operacji w sanatorium w Kisłowodsku (Rosja), u progu wielkiego terroru w ZSRR.

Poglądy, ocena pracy naukowej

Amerykański historyk John Armstrong w swojej pracy poświęconej ukraińskiemu nacjonalizmowi wysunął pogląd, że pierwszych śladów tworzenia się ideologii ukraińskiego nacjonalizmu należy się doszukiwać w twórczości pisarzy ukraińskich: Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Mykoła Kostomarowa, oraz w szczególności historyka Mychajła Hruszewskiego "który być może bardziej niż ktokolwiek inny zasługuje na tytuł ojca ukraińskiego nacjonalizmu".

Oprócz „Historii Ukrainy-Rusi”, Hruszewski jest również autorem 5-tomowej „Historii literatury ukraińskiej”, „Zarysu historii narodu ukraińskiego” i „Ilustrowanej historii Ukrainy”. Był także redaktorem serii „Źródła do historii Ukrainy” („Джерела до історії України”). W swoich pierwszych pracach opisywał historię przez pryzmat zagadnień społecznych, jednak w późniejszym okresie zmienił punkt widzenia na państwowo-narodowy. Uważa się go za twórcę pierwszej pełnej koncepcji historii Ukrainy od czasów najdawniejszych do współczesności. W polityce był konsekwentnym wyznawcą ukraińskiego narodnictwa i federalizmu. Ukrainę widział jako państwo demokratyczne, stanowiące fundament bytu narodu ukraińskiego, ale szanujące prawa mniejszości.

Polski historyk międzywojenny Kazimierz Sochaniewicz zarzucił Hruszewskiemu brak obiektywizmu naukowego w jego pracach i porównał je do prac naukowych w rosyjskiej nauce, która również postępowała ówcześnie w sposób tendencyjny "dobywając z archiwów i publikacji te rzeczy, które odpowiadały idei". Obiekcje wobec najważniejszej pracy Hruszewskiego (czyli "Historia Ukrainy-Rusi") zgłaszał także prominentny analityk najstarszych źródeł ruskich – profesor Henryk Paszkiewicz. Kategorycznie nie zgodził się on z interpretacją pojęcia Ukrainy przedstawioną przez Hruszewskiego zarówno w tytule jego pracy, jak i przede wszystkim w treści wydania. Paszkiewicz w swojej książce "Początki Rusi" przedstawił pogląd, że historycznym fałszem jest przenoszenie dzisiejszych pojęć na czasy, kiedy te pojęcia nie istniały, dlatego według niego używanie terminu ukraina w odniesienie do wieków IX-XIV (czyli m.in. czasy Rusi Kijowskiej) jest błędem. Do jakich błędnych rezultatów prowadzi fałszywe użycie terminu "ukraina", wskazuje choćby tytuł wielotomowego dzieła M. Hruszewskiego – "Historia Ukrainy-Rusi". Oba pojęcia: Ukraina i Ruś, nie pokrywały się ze sobą ani w czasie, ani w przestrzeni, nie mogą więc być traktowane równorzędnie. Uczony powyższy omawia obszernie dzieje południowo-wschodniej Europy w czasach, kiedy słowo "ukraina" oznaczało terytorium pograniczne [jak sam Paszkiewicz pisze – wówczas każdy kraj miał swoją "ukrainę" (pogranicze)].

Bibliografia

• Łukasz Adamski, Nacjonalista postępowy. Mychajło Hruszewski i jego poglady na Polskę i Polaków, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2011.

Linki zewnętrzne

• Mychajło Hruszewski Історія української літератури (język ukraiński)
• Mychajło Hruszewski Історія України-Руси (język ukraiński)
• Mychajło Hruszewski Ілюстрована Історія України (język ukraiński)
• Łukasz Adamski, "Prorok nowego czasu", artykuł z "Tygodnika Powszechnego"