Nadwiślańska Kolejka Wąskotorowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Nadwiślańska Kolejka Wąskotorowa dawniej Nałęczowska Kolej Dojazdowa – zabytkowa sieć kolei wąskotorowej o prześwicie torów 750 mm w zachodniej części województwa lubelskiego, w powiatach opolskim i puławskim, jedyna czynna wąskotorówka w województwie. Centralna stacja kolei wraz z jej zapleczem technicznym to stacja Karczmiska Pierwsze, na stacji Nałęczów znajduje się połączenie NKD z siecią kolei normalnotorowej na odcinku Dęblin-Lublin.

Aktualnie właścicielem kolejki jest Powiat Opolski, a operatorem Zarząd Dróg Powiatowych w Opolu Lubelskim z/s w Poniatowej. W każdą niedzielę od maja do końca września odbywają się przejazdy na trasie Karczmiska-Opole Wąsk.-Karczmiska-Polanówka-Karczmiska połączone z ogniskiem i zwiedzaniem zabytkowej stacji, okazjonalnie dostępne są także inne atrakcje jak np. projekcje filmowe.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki - kolejki cukrowniane[edytuj | edytuj kod]

Inicjatorem budowy kolei na tym terenie był Jan Kleniewski, miejscowy ziemianin i przemysłowiec, właściciel m.in. cukrowni Zagłoba, pierwsze kolejki powstały właśnie do obsługi tej cukrowni. W latach 1892-1893 przez krótki czas działała prowizoryczna kolejka z drewnianymi szynami pomiędzy folwarkiem Polanówka a cukrownią. W roku 1900 powstała kolej żelazna pomiędzy Zagłobą a przystanią w Kępie Choteckiej. W roku 1911 powstał odcinek Zagłoba-Wymysłów z odgałęzieniem Szczekarków-Wilków-brzeg Wisły. Początkowo wykorzystywano tam trakcję konną, pierwsze parowozy zakupiono w roku 1912.

Równolegle powstawała oddzielna kolejka do obsługi cukrowni Opole: w roku 1908 powstała linia pomiędzy tą cukrownią a kopalnią torfu w Łaziskach, zaś w latach 1911-1913 wybudowano odcinek do portu w Piotrawinie.

Latem 1915 roku wycofujący się Rosjanie zniszczyli zarówno cukrownie, jak i ich kolejki.

Czasy świetności - kolej publiczna[edytuj | edytuj kod]

Po wycofaniu się Rosjan teren znalazł się pod okupacją austriacką. Odbudowano wtedy niektóre odcinki kolei, a 1 października 1916 otwarto nowy - do stacji kolei normalotorowej Wąwolnica (obecnie Nałęczów). Na trasie Wąwolnica-Opole wprowadzono regularny ruch pasażerski.

Po I wojnie światowej kolej - łącznie 54 km - została przejęta przez Ministerstwo Kolei Żelaznych, później część wróciła w ręce prywatne i w roku 1928 państwowe było 43 km. W latach 20. w dokumentach PKP kolejka widnieje jako "linja Nałęczów-Opole z odgałęzieniem Karczmiska-Rybaki", rozkładowe pociągi pasażerskie wciąż kursowały tylko na trasie Wąwolnica/Nałęczów-Opole. W roku 1938 wprowadzono nazwę "Nałęczowska Kolej Dojazdowa" i wybudowano odgałęzienie do powstających wtedy zakładów w Poniatowej.

Oprócz linii PKP w okresie międzywojennym funkcjonowały także kolejki Cukrowni Opole: do Piotrawina i jej bocznice (trakcja konna) oraz nowo wybudowana do Świdna (trakcja parowa), na terenie samej cukrowni były też tory dla ręcznych wagoników. Na liniach cukrownianych czasami zdarzały się też przewozy pasażerskie np. pociągi kolonijne. Istniała też linia Szczekarków-Wilków-brzeg Wisły (fragment do Wisły później rozebrano) oraz prywatna kolejka konna Niezabitów-Łubki rozebrana prawdopodobnie krótko po II wojnie.

Podczas II wojny światowej ponownie wybudowano linię Zagłoba-Kępa Chotecka (w 1942), a w Bełżycach powstała kolejka gospodarcza którą planowano połączyć z NKD.

W okresie powojennym PKP wprowadziło do rozkładu także kursy do Poniatowej oraz do Wilkowa (w latach 50.), jednak już w latach 60. ruch pasażerski do Wilkowa zlikwidowano i ten odcinek znów służył tylko do przewozu towarów.

Na cukrownianej linii Opole-Piotrawin ze względu na zagrożenie pożarowe powodowane przez parowozy w roku 1959 zbudowano obwodnicę omijającą wieś Niezdów. Mniej więcej dekadę później cukrownia zlikwidowała swoją sieć kolejową: w roku 1968 rozebrano linię do Piotrawina, a w 1970 - do Świdna, do końca działalności zakładu pozostała jedynie bocznica stacyjna wraz z układem torowym na terenie cukrowni. W podobnym okresie rozebrano także tory do Kępy Choteckiej przez ZPOW Zagłoba - w pierwszym etapie odcinek Brzozowa-Kępa Chotecka, w drugim resztę.

PKP jednak wciąż modernizowało swoją sieć: w 1968 roku wprowadzono rumuńskie lokomotywy spalinowe Lxd2 co oznaczało początek końca trakcji parowej - ostatni parowóz Px48 wycofano w roku 1980. Wprowadzono też transportery do przewozu wagonów normalnotorowych, a także szyny cięższego typu dostosowane do nowego taboru. W roku 1988 wprowadzono nowe wagony osobowe Bxhpi.

Po roku 1989 nastąpił gwałtowny spadek przewozów, regularny ruch pasażerski został zlikwidowany, wprowadzono za to specjalne pociągi turystyczne. Kolej jednak wciąż przynosiła straty i z końcem roku 2001 PKP całkowicie zaprzestało ruchu.

Historia najnowsza - kolejka turystyczna[edytuj | edytuj kod]

PKP przekazało całą kolejkę starostwu powiatowemu w Opolu Lubelskim: w roku 2002 przekazano tory i tabor, a w 2008 także grunty i zabudowania. Władze powiatu wybrały nowego operatora - Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych, które prowadziło ruch w latach 2003-2008. W okresie tym prowadzone były regularne przejazdy pociągu turystycznego "Nadwiślanin": w wybrane niedziele w sezonie od kwietnia do października na trasie Nałęczów Wąsk.-Karczmiska Polana wraz z ogniskiem organizowanym na leśnej polanie, i raz do roku we wrześniu tzw. "pociąg pielgrzymkowy" na trasie Opole Wąsk.-Wąwolnica-Nałęczów Wąsk.-Wąwolnica (w sezonie 2008 z powodu uszkodzenia wiaduktu trasy zostały skrócone do Wąwolnicy); na zamówienie realizowano też specjalne przejazdy na dowolnych dostępnych odcinkach. Planowano także wznowienie przewozów towarowych, w praktyce jednak jedyny taki transport wykonano w roku 2003. Z końcem roku 2008 z powodu nieopłacalności SKPL zrezygnował z zarządzania tą koleją.

Nowym operatorem został Zarząd Dróg Powiatowych w Opolu Lubelskim i latem 2011 kolejka wznowiła działalność pod nową nazwą - "Nadwiślańska Kolejka Wąskotorowa".

W sezonie 2013 (maj - wrzesień) kolejka funkcjonuje na trasie Polanówka - Karczmiska - Opole Lubelskie/Poniatowa. Po odbudowie uszkodzonego wiaduktu w Rogalowie i remoncie odcinka Nałęczów - Karczmiska planowane jest przywrócenie ruchu na tym odcinku. Zgodnie z planem ma to nastąpić w przyszłym sezonie. W przyszłości zrewitalizowany ma zostać odcinek Karczmiska - Wilków wraz z odbudową toru do brzegu Wisły. Jednak na razie nie figurują żadne daty rozpoczęcia inwestycji.

Aktualnie istniejące odcinki NKD[edytuj | edytuj kod]

Nazewnictwo stacji/przystanków przyjęto na podstawie ostatnich rozkładów PKP, uwagi:

  • Karczmiska Polana - przystanek dla ruchu turystycznego, wyznaczony już po likwidacji normalnego ruchu osobowego
  • Leszczyniec - figuruje tylko w najstarszych rozkładach, do 1924
  • Nałęczów Wąsk. - pierwotna nazwa (według rozkładu z 1918): Wąwolnica H.B., później Wąwolnica Dworzec i Wąwolnica Wąska, aktualna nazwa wprowadzona w 1925, stacja ta (oraz styczna z nią normalnotorowa stacja Nałęczów) znajduje się we wsi Drzewce-Kolonia
  • Wąwolnica - pierwotna nazwa (według rozkładu z 1918): Wąwolnica Std., później Wąwolnica Miasto, aktualna nazwa wprowadzona w 1925
  • Wilków Wąsk. - stacja znajduje się we wsi Wilków-Kolonia
  • Żmijowiska - pierwotna nazwa (według spisu z 1926): Szczekarków, stacja ta znajdowała się we wsi Szczekarków-Kolonia

Zlikwidowane odcinki NKD[edytuj | edytuj kod]

Uwaga: Zagłoba figuruje w spisie stacji, przystanków i ładowni PKP z 1926 pod nazwą Rybaki

Zlikwidowane koleje Cukrowni Opole, które były połączone z NKD poprzez teren cukrowni[edytuj | edytuj kod]

Inne zlikwidowane koleje wąskotorowe w okolicach Nałęczowa[edytuj | edytuj kod]

  • Kolej gospodarcza Bełżyce - rozstaw toru prawdopodobnie 750 mm, wybudowana w latach 1940/41, docelowo planowano połączenie z NKD, zaraz po wojnie (1944/45) rozebrana przez okoliczną ludność.
  • Kolej Cukrowni Garbów - na północ od stacji Nałęczów znajdowała się sieć kolei wąskotorowej 750 mm należąca do Cukrowni Garbów, ona także miała na tej stacji styk z siecią normalnotorową. Pomimo tego, i pomimo takiego samego rozstawu toru, ta cukrowniana kolejka nie miała stałego bezpośredniego połączenia z dochodzącą tam od przeciwnej strony NKD. Wymianę taboru pomiędzy obydwiema wąskotorówkami realizowano za pomocą pomostów z ruchomych przęseł układanych chwilowo w poprzek linii normalnotorowej. Więcej informacji - patrz Koleje Cukrowni Garbów.
  • Kolej Cukrowni Lublin - na wschód od Nałęczowa, w okolicach stacji Sadurki znajdowała się jedna z wąskotorówek Cukrowni Lublin, później eksploatowana przez Cukrownię Garbów. Więcej informacji - patrz Koleje Cukrowni Lublin.
  • Kolej Cegielni Łopatki - rozstaw toru prawdopodobnie 600 mm, najpierw prowadziła z cegielni do ładowni na normalnotorowej stacji Łopatki (obecnie przystanek osobowy), później została przeniesiona i prowadziła z cegielni do wyrobiska gliny, zlikwidowana w latach 90. XX w.

Linki zewnętrzne i inne źródła[edytuj | edytuj kod]