Narcyz (mitologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Narcyz
Ilustracja
Statua efeba tradycyjnie identyfikowana jako Narcyz lub Hiacynt. Kopia rzymska z II w.
młodzieniec niezwykłej urody w mitologii greckiej
Ojciec Kefisos
Matka Liriope

Narcyz (gr. Νάρκισσος Nárkissos, łac. Narcissus) – w mitologii greckiej młodzieniec niezwykłej urody.

Jak pisze Owidiusz w Metamorfozach[1], Narcyz pochodził od nimfy Liriope i bóstwa rzecznego Kefisosa[2]. Wyróżniał się wielką urodą[3]. Po narodzinach dziecka rodzice udali się do wieszczka Tejrezjasza z prośbą o wywróżenie chłopcu przyszłości[1]. Tejrezjasz przepowiedział, że chłopiec będzie żył, dopóki nie ujrzy swego odbicia[2]. Stwierdził, że dziecko dożyje starości, jeśli nie będzie siebie oglądało[1].

Gdy Narcyz dorósł, stał się bardzo urodziwym mężczyzną[1]. Czas spędzał w górach lub lasach, znały go więc wszystkie nimfy. Wszystkie żywiły do niego gorące uczucia[3]. Kochało go też wiele dziewcząt[1]. Narcyz jednak nie był zainteresowany związkami miłosnymi. Kochał tylko polowanie[3], obojętny na wzbudzaną przez siebie miłość[2].

Smutny los spotkał nimfę Echo. Jak inne boginki, zakochała się w nim i spotkała z odtrąceniem. Pogrążyła się więc w rozpaczy i stopniowo nikła, aż wreszcie pozostał z niej tylko jękliwy głos[2]. Wedle innej wersji jeszcze przed poznaniem Narcyza Echo swoją gadatliwością wprawiła w gniew Herę. Bogini ukarała nimfę, która mogła jedynie powtarzać ostatnie zasłyszane słowa. Kiedy więc Narcyz nawoływał, Echo odpowiadała mu. Zabawa ta szybko jednak znudziła myśliwego, który porzucił nimfę, zostawiając ją w rozpaczy, przez co[4] uciekła na pustkowie i tam nikła[1], aż został z niej sam powtarzający zasłyszane słowa głos[4].

Echo i Narcyz (John William Waterhouse, 1903, Walker Art Gallery, Liverpool)

W jednej z wersji wzgardzone przez Narcyza dziewczęta zanosiły do nieba modły o pomszczenie ich krzywdy[1]. W innej zachowanie względem Echo oburzyło jej siostry. Udały się one po pomoc do Nemezis, oskarżając Narcyza o egoizm i obojętność. Bogini zdecydowała się wymierzyć sprawiedliwość[2]. Pewnego upalnego dnia zawiodła polującego młodzieńca nad źródło, gdzie zmęczony polowaniem[1] łowca pragnął się odświeżyć[2]. Chcąc ugasić pragnienie, pochylił się nad strumieniem. Ujrzał w lustrze wody swą twarz. Własna uroda zadziwiła go. Zakochał się sam w sobie. Nie była to szczęśliwa miłość, gdyż młodzieniec[3], mimo ciągłego nachylania się[1], nie mógł dosięgnąć własnej twarzy. Nie przyjmował pokarmów ani napojów[2]. Cały świat stał się dla niego obojętny[1]. W jednej z wersji umarł z tęsknoty. Pochowano go, a na jego grobie wyrósł kwiat o złotym środku otoczonym białymi płatkami, który nazwano narcyzem[3]. Młodzieniec jednak i po śmierci nie zaznał ukojenia. Starał się odnaleźć swą twarz w wodach Styksu[1]. Istnieje też wersja mitu mówiąca, że Narcyz tak długo przebywał nad źródłem, że zapuścił tam korzenie. W końcu jego ciało uległo przemianie w kwiat przeglądający się wiosną i latem w zwierciadle wody, a więdnący jesienią[2].

Istnieje jeszcze inna wersja mitu o Narcyzie. Podaje ona, że młodzieniec miał siostrę[2], a nawet bliźniaczkę[1], podobną do niego z wyglądu. To w niej miał się zakochać[2] lub też po prostu kochał ją jako siostrę[1]. Dziewczyna jednak zmarła. Wtedy Narcyz, tak podobny do siostry, wpatrywał się nad wodą w swoją twarz, gdyż przypominała mu oblicze drogiej zmarłej; nie chciał bowiem zapomnieć jej wyglądu[2]. Wydawało mu się, że to jej twarz widzi, co koiło jego cierpienie. Tak więc pocieszał się, wpatrując się w zwierciadło wody[1]. W końcu i on umarł z wyczerpania[2]. Jest to racjonalistyczna interpretacja mitu, podawana przez Pauzaniasza[1].

Wyróżnia się też beocką wersję mitu. Podaje ona, iż Narcyz zamieszkiwał Tespie w pobliżu Helikonu. Jego uroda i pogarda dla miłości są zgodne z bardziej znanymi wersjami mitu, natomiast w roli zawiedzionego adoratora występuje młody Amejnias. Narcyz odrzucił jego uczucie, odstręczał go od siebie, a nawet któregoś razu posłał mu miecz. Amejnias spełnił sugestię obiektu swojej miłości i popełnił samobójstwo pod drzwiami domu Narcyza. Dalszy ciąg jest podobny – Narcyz zakochuje się we własnym obliczu widzianym w zwierciadle wody, co sprowadza na niego śmierć. Jego krew przesiąkła ziemię, z której wyrósł kwiat noszący imię młodzieńca. Opowieść ta ma związek z kultem Miłości w Tespiach[1].

Jeszcze inna wersja podaje, jakoby Narcyz pochodził z eubejskiej Eretrii, a zabić go miał Epops lub Epo. Kwiat noszący jego imię miał powstać z krwi zamordowanego[1].

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 245. ISBN 978-83-04-04673-3.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 220-221, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Jan Parandowski: Mitologia. Warszawa: Czytelnik, 1979, s. 138-139. ISBN 83-07-00233-8.
  4. 4,0 4,1 Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 220-221, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.