Narodowa Demokracja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Narodowa Demokracja lub ruch narodowy (popularna nazwa endecja od skrótu ND) – polski ruch polityczny o ideologii nacjonalistycznej[1], powstały pod koniec XIX wieku[2]. Głównym ideologiem i współzałożycielem Narodowej Demokracji był Roman Dmowski.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okres zaborów[edytuj | edytuj kod]

Za początek ruchu narodowego uważa się powstanie w 1887 roku dwóch tajnych organizacji: Ligi Polskiej, założonej w Genewie przez weterana powstania styczniowego Zygmunta Miłkowskiego i Związku Młodzieży Polskiej "Zet" założonego w Krakowie, przez Zygmunta Balickiego. W 1888 Zet włączono do Ligi.

W 1893 radykalni działacze Ligi Roman Dmowski, Teofil Waligórski, Karol Raczkowski, Jan Ludwik Popławski i Zygmunt Balicki przejęli władzę w organizacji przez zamach, zmienili nazwę na Liga Narodowa i sformułowali program polityczny oparty na zasadach pragmatyzmu, efektywnej organizacji pracy politycznej i ideologii nacjonalizmu[3]. Głównym organem prasowym ruchu był założony przez Dmowskiego w 1895 „Przegląd Wszechpolski”, wydawany we Lwowie, od 1901 w Krakowie i kolportowany na terenie wszystkich zaborów.

W 1897 działacze Ligi Narodowej utworzyli Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, które działało na terenie wszystkich zaborów, początkowo jako tajna organizacja, później jako jawnie działająca partia polityczna. Po wprowadzeniu samorządów chłopskich, w wyniku przeprowadzonej przez Narodową Demokrację od stycznia do marca 1905 roku akcji składania wniosków o wprowadzenie języka polskiego do gmin, władze rosyjskie zmuszone zostały w czerwcu 1905 roku do dopuszczenia języka polskiego jako urzędowego na równi z językiem rosyjskim na szczeblu gminnym w Królestwie Kongresowym[4]. W zaborze rosyjskim Stronnictwo wzięło udział w wyborach do Dumy, posłowie SND, m.in. Roman Dmowski i Władysław Grabski utworzyli w niej Koło Polskie[5]. Zgodnie z programem Narodowi Demokraci zwalczali zaciekle lewicę, zarówno rewolucyjną SDKPiL jak niepodległościową PPS Piłsudskiego[6].

Endecja potępiła rewolucję w 1905 roku, łódzka „Gazeta Polska” nawoływała do zdławienia socjalistycznej anarchii, liczba morderstw politycznych osiągnęła 40-50 w ciągu tygodnia. W okresie tym przeciwnicy Dmowskiego uważali, że zawarł on tajne porozumienie z carem w celu zwalczania PPS. Uważa się, że działalność Narodowej Demokracji w okresie rewolucji doprowadziła do wzmożonej niechęci między Polakami i Żydami, a apele Polskiej Partii Socjalistycznej o złagodzenie napięć na tle narodowościowym i wspólną walkę z caratem okazały się bezskuteczne[7].

W trakcie I wojny światowej polski ruch narodowy opowiedział się po stronie państw ententy, najpierw Rosji, tworząc Legion Puławski a później, po klęskach armii rosyjskiej Komitet Narodowy Polski (1917-1919) w Paryżu i Błękitną Armię gen. Hallera. Dzięki zabiegom dyplomatycznym Dmowskiego na konferencji w Wersalu, Polska odzyskała Pomorze i w dużej mierze również Wielkopolskę i część Górnego Śląska, gdzie dominujący ruch narodowy odegrał kluczową rolę w powstaniach przeciw Niemcom[8].

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu niepodległości ruch narodowy zorganizował się w partię polityczną pod nazwą Związku Ludowo-Narodowego (przekształcony w 1928 w Stronnictwo Narodowe). W pierwszych latach powojennych Narodowa Demokracja była dominującą polską siłą polityczną, brała udział w rządach ale nie udało jej się zdobyć większości w Sejmie i pełni władzy. Przegrana kandydata endecji w wyborach prezydenckich w grudniu 1922 wywołała w jej kręgach gwałtowną reakcję. Wybrany głosami lewicy, ludowców i mniejszości prezydent Gabriel Narutowicz stał się obiektem napastliwej kampanii endeckiej. 16 grudnia 1922 roku prezydent Narutowicz został zastrzelony przez sympatyka (wcześniej działacza) ruchu narodowego Eligiusza Niewiadomskiego. Pogrzeb straconego zabójcy na Powązkach przerodził się w masową manifestację poparcia dla uznawanego w niektórych kręgach Narodowej Demokracji bohatera.

Dmowski i endecja byli postrzegani jako potencjalni partnerzy dla dyplomacji radzieckiej (w opozycji do Józefa Piłsudskiego z powodu jego walki przez całe życie przeciwko Rosji). Wynika to z historycznego kontekstu - endecja kierowana przez Dmowskiego była antybrytyjska i antyniemiecka[9]. Doszło nawet do spotkania posła Piotra Wojkowa z Romanem Dmowskim.[10].

Od przewrotu majowego endecja była systematycznie zwalczana przez sanację. W odpowiedzi na to jeszcze w 1926 powstała pozaparlamentarna opozycyjna organizacja – Obóz Wielkiej Polski na czele z Romanem Dmowskim i składający się głównie z nacjonalistycznie nastawionej młodzieży. Głównym celem OWP była pozaparlamentarna walka o władzę z sanacją, a jednym z głównych haseł walka z mniejszością żydowską w Polsce[11]. OWP stał się organizacją masową skupiającą ok. 250 tysięcy członków. Narodowa Demokracja obejmowała w tamtym okresie partie polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia młodzieżowe, kobiece i sportowe. Władza sanacyjna, widząc realne zagrożenie, w 1933 zdelegalizowała organizację, a jej działaczy poddała represjom.

OWP kontynuował częściowo działalność w Sekcji Młodych Stronnictwa Narodowego, a następnie w Obozie Narodowo-Radykalnym (również zdelegalizowanym po kilku miesiącach działalności). W ONR wyraźna była fascynacja antysemityzmem i faszyzmem[12]. Jedną z najbardziej radykalnych organizacji była RNR-Falanga Bolesława Piaseckiego[13]. Główną formacją Narodowej Demokracji w latach 30. pozostawało Stronnictwo Narodowe kierowane przez Romana Dmowskiego. W SN toczyła się walka między narodowo-liberalnym skrzydłem "starych" a skłaniającymi się ku autorytaryzmowi "młodymi"[14]. Po wyeliminowaniu wpływów "starych" doszło do podziału "młodych" na ekstremistyczną frakcję Jędrzeja Giertycha i grupę Tadeusza Bieleckiego, bardziej skłonnej do kompromisu z sanacją[15].

Podczas II wojny światowej Stronnictwo Narodowe (tzw. "Kwadrat") należało do głównych sił polskiego podziemia wchodząc w skład Politycznego Komitetu Porozumiewawczego[16]. W lipcu 1942 w SN doszło do rozłamu, gdyż grupa skupiona wokół pisma „Wielka Polska” sprzeciwiała się scaleniu z Armią Krajową (secesjoniści powrócili do SN w kwietniu 1944)[17]. Działały też mniejsze ugrupowania wywodzące się z Narodowej Demokracji: Ojczyzna[18], Narodowo-Ludowa Organizacja Wojskowa[19], Związek Jaszczurczy[20], Konfederacja Narodu[21]. Ruch narodowy zorganizował własne oddziały partyzanckie – Narodową Organizację Wojskową, Narodowe Siły Zbrojne i Narodowe Zjednoczenie Wojskowe[22]. Narodowcy zostali poddani szczególnym prześladowaniom ze strony Niemców i Ukraińców oraz Sowietów.

Grupa z Andrzejem Świetlickim na czele (Narodowa Organizacja Radykalna) podjęła próbę kolaboracji z hitlerowcami, współpraca została jednak zerwana przez Niemców, którzy ostatecznie aresztowali przywódców NOR[23].

Okres PRL[edytuj | edytuj kod]

Organizacje ruchu narodowego podzieliły się na organizacje antykomunistyczne i te skłonne do współpracy z rządem.

Rozbite przez okupantów niemieckich Stronnictwo Narodowe zostało po wojnie zdelegalizowane. Pod koniec 1945 roku ambasador USA Arthur Bliss Lane bezskutecznie próbował nakłonić władze komunistyczne do zalegalizowania działalności Stronnictwa Narodowego argumentując, że ograniczenie ilości partii politycznych jest sprzeczne z duchem porozumień jałtańskich i porozumieniem osiągniętym w Moskwie[24].

Na emigracji działało pod przywództwem T. Bieleckiego Stronnictwo Narodowe, wydające w Londynie czasopismo „Myśl Polska”. W 1961 r. od SN oderwała się grupa skupiona wokół pisma „Horyzonty”, postulująca kompromis z władzami PRL[25].

Bolesław Piasecki nawiązał współpracę z władzami komunistycznymi i założył w 1947 wraz z grupą byłych działaczy ONR prorządowe, katolickie Stowarzyszenie "Pax". Próbę odbudowy konspiracyjnego ruchu narodowego pod nazwą Liga Narodowo-Demokratyczna podjęli w 1959 Przemysław Górny i Józef Kossecki; grupa została po roku rozbita przez Służbę Bezpieczeństwa. W drugiej połowie lat 70. pojawiły się kolejne ugrupowania nawiązujące do tradycji endeckiej: Ruch Młodej Polski, Polski Komitet Obrony Życia i Rodziny (potem Komitet Samoobrony Polskiej), Ruch Porozumienia Narodowego, Niezależna Grupa Polityczna[26]. W latach 80. działacze ruchu narodowego Maciej Giertych (w Polsce) i Jędrzej Giertych (w Londynie), nawiązując do tradycji politycznej wczesnej Narodowej Demokracji zwalczali opozycję demokratyczną, którą uznawali za lewicową i udzielili poparcia dla stanu wojennego, Wojciecha Jaruzelskiego oraz ZSRR, uznając ich za gwaranta stabilności i bezpieczeństwa Polski[27].

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie najbardziej znaną organizacją odwołującą się do idei Narodowej Demokracji jest Ruch Narodowy (wraz z tworzącymi go Młodzieżą Wszechpolską i Obozem Narodowo-Radykalnym) oraz Liga Polskich Rodzin[28]. Prócz nich do tradycji endeckich odwołuje się także Obóz Wielkiej Polski.

Główne założenia ideowe i programowe[edytuj | edytuj kod]

Program Narodowej Demokracji sformułowany został na przełomie XIX i XX wieku i ogłoszony w publikacjach Romana Dmowskiego, przede wszystkim w pracy Myśli nowoczesnego Polaka (1902) i Zygmunta Balickiego Egoizm narodowy wobec etyki (1902), według którego wartości etyczne jednostki muszą się podporządkować interesom narodu.

Ideą przewodnią ideologii Narodowej Demokracji jest nacjonalizm[29]. Według Dmowskiego najwyższym dobrem jest dobro narodu polskiego, rozumianego jako wspólnota etniczna, niezależnego od podziałów zaborczych lub klasowych. Pod wpływem darwinizmu społecznego Dmowski sformułował tezę o permanentnej walce o przetrwanie między narodami, postrzeganej jako pozytywna, kształtująca świadomość narodową, hartująca i wzmacniająca. Przez pryzmat tak sformułowanego konfliktu Dmowski postrzegał narody sąsiednie jako mniejsze lub większe zagrożenie dla Polaków. Za największe uznał zagrożenie ze strony Niemiec, natomiast Rosjan, ze względów geopolitycznych, uznał po 1905 r. za sprzymierzeńców w walce z Niemcami i propagował lojalizm wobec władz rosyjskich. Program ten zdobył szerokie uznanie i poparcie we wszystkich zaborach.

Realizm polityczny nakazywał Narodowej Demokracji zaprzestanie walki zbrojnej o niepodległość, wykorzystanie istniejących prawnych możliwości w państwach zaborczych do zbudowania sprawnej, powszechnej organizacji skupiającej Polaków, rozbudzenie i umocnienie wśród nich świadomości narodowej. Narodowi demokraci dążyli do pozyskania dla idei narodowej najszerszych mas ludowych, przede wszystkim chłopstwa, dlatego podkreślali demokratyzm swego programu[30]. Najważniejszym przeciwnikiem ideologicznym jest lewica i socjalizm, rozbijające jedność narodu. Zwalczając socjalistów narodowi demokraci zyskali szerokie poparcie wśród klas średnich. Program gospodarczy Narodowej Demokracji miał charakter narodowo-liberalny: dążył do budowy polskiego narodowego kapitalizmu, bronił własności prywatnej i wolnego rynku ale dopuszczał interwencję państwa w obronie interesu narodowego[31]. W latach 30. coraz większą popularność zyskiwały koncepcje korporacjonistyczne i dystrybucjonistyczne sformułowane przez Adama Doboszyńskiego[32].

Ideologia Narodowej Demokracji tworzyła się pod wpływem pozytywizmu i początkowo miała charakter agnostyczny. Katolicyzm szanowano jako "instytucję narodową", ale podporządkowywano interesowi narodowemu (koncepcja "etyki narodowej" Zygmunta Balickiego)[33]. Stopniowo postępowało jednak zbliżanie endecji do katolicyzmu, czego zwieńczeniem była publikacja R. Dmowskiego Kościół, Naród i Państwo, w której stwierdził, że "Katolicyzm nie jest dodatkiem do polskości, zabarwieniem jej na pewien sposób, ale tkwi w jej istocie, w znacznej mierze stanowi jej istotę"[34].

W okresie budowania niepodległości Narodowa Demokracja była zdecydowanym przeciwnikiem idei jagiellońskiej i federalizmu, preferując polskie państwo narodowe. Mniejszości narodowe we wschodnich częściach kraju uznawano za materiał podatny na polonizację.

Jednym z elementów ideologii endecji był antysemityzm[35]. Dmowski uważał Żydów za wroga wewnętrznego – zagrożenie dla Polaków, element obcy, którego prawa należy ograniczać i – w miarę możliwości – usunąć z Polski[36]. Antysemityzm Narodowej Demokracji bazował głównie na kwestiach ekonomicznych[37][38]. Zagrożenie dla Polaków endecy widzieli w dużym udziale Żydów w handlu, rzemiośle i w warstwach wykształconych (adwokaci, lekarze)[39]. Jednym z najczęściej powtarzanych haseł endecji było nawoływanie do bojkotu sklepów żydowskich.

Od końca lat dwudziestych retoryka i propaganda antysemicka stanowiła stały składnik programu Narodowej Demokracji; nasiliła się szczególnie w latach trzydziestych, kiedy to zradykalizowana młodzież narodowa organizowała akcje mające na celu ograniczenie praw Żydów w życiu społecznym (np. na wyższych uczelniach, zob. numerus clausus), demonstracje, ekscesy antyżydowskie. Ten ostatni rodzaj akcji nie znajdował poparcia wśród sporej części starszych działaczy endecji[40]. W zwalczaniu Żydów niektórzy narodowcy posuwali się też do rasizmu, tropiąc i piętnując Polaków pochodzenia żydowskiego. Proceder ten uprawiany był przede wszystkim przez działaczy RN-R Falanga, którzy kontestowali dotychczasową formułę i tradycję endecji, odcinając się od niej[41]. Celem ataków byli m.in. wykładowcy uniwersyteccy żydowskiego pochodzenia (np. Szymon Askenazy) oraz literaci i dziennikarze, w tym Antoni Słonimski i Julian Tuwim lub Bolesław Leśmian[42].

Ważniejsze organizacje narodowe przed II wojną światową[edytuj | edytuj kod]

młodzieżowe

Organizacje konspiracyjne i zbrojne powołane w latach 1939-1947[edytuj | edytuj kod]

Prasa w okresie międzywojennym[edytuj | edytuj kod]

Obóz narodowy dysponował liczną i dobrze zorganizowaną prasą. Oficjalnym organem ZLN była wznowiona w 1918 Gazeta Warszawska, organem teoretycznym była od 1926 „Myśl Narodowa”. Wydawano wiele periodyków m.in. takich jak "Gazeta Świąteczna" w Warszawie, „Zorza” we Lwowie, „Ojczyzna” w Kielcach, „Wieniec” i „Pszczółka” w Krakowie.

Duży zasięg posiadała prasa codzienna. Z endecją związany był koncern prasowy Drukarnia Polska w Poznaniu wydający Kurier Poznański, dodatkowo warszawska Gazeta Poranna 2 Grosze, lwowskie Słowo Polskie (do zamachu majowego), Goniec Krakowski, Gazeta Bydgoska, toruńskie Słowo Pomorskie, Dziennik Wileński, Głos Lubelski.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nikodem Bończa-Tomaszewski, Demokratyczna geneza nacjonalizmu, Warszawa 2001
  • Bogumił Grott, Nacjonalizm chrześcijański, Kraków 1991
  • Krzysztof Komorowski, Polityka i walka. Konspiracja zbrojna ruchu narodowego 1939-1945, Warszawa 2000
  • Ewa Maj, Związek Ludowo-Narodowy (1919-1928), Lublin 2000
  • Roman Wapiński: Narodowa Demokracja 1893-1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej. Wrocław 1980
  • Zbigniew S. Siemaszko, Narodowe Siły Zbrojne. Londyn 1982
  • Jerzy Janusz Terej, Rzeczywistość i polityka, Warszawa 1979
  • Jarosław Tomasiewicz, Ugrupowania neoendeckie w III Rzeczypospolitej, Toruń 2003
  • Tadeusz Włudyka, "Trzecia droga" w myśli gospodarczej II Rzeczypospolitej, Kraków 1994

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Jednym z najważniejszych przedmiotów pracy pisarskiej Dmowskiego było – formowanie ideologii narodowej. Pod tym względem klasycznym jego dziełem są Myśli nowoczesnego Polaka, które na zawsze pozostaną podstawową książką, formułującą doktrynę polskiego nacjonalizmu." – Jędrzej Giertych w artykule „Roman Dmowski – pisarz polityczny”, 1939. lub "Na samo czoło tych artykułów wybijają się będące pierwszym w literaturze europejskiej programem nacjonalizmu Myśli nowoczesnego Polaka, drukowane w przeważnej części w roczniku 1902 – Ignacy Chrzanowski i Władysław Konopczyński w biogramie Dmowskiego na [1].
  2. "Pod pojęciem Narodowej Demokracji należy rozumieć obóz narodowodemokratyczny, w skład którego wchodziły nie tylko formalne struktury polityczne, lecz także liczne organizacje, towarzystwa i stowarzyszenia gospodarcze, społeczne, kulturalne, kobiece, sportowe. Często ich skład osobowy, oficjalne rezolucje, czy postulaty były identyczne lub zbliżone do tych, które firmowały centralne endeckie ośrodki władzy. Obóz narodowodemokratyczny obejmował swoim zasięgiem szeroki, powiązany szeregiem związków ideowych, organizacyjnych i personalnych krąg polityczny, którego trzon stanowiły ugrupowania polityczne." Aneta Dawidowicz – Zygmunt Balicki. Działacz i teoretyk polskiego nacjonalizmu, s. 9
  3. "Without abandoning the dream of independence, the National Democrats focused on pragmatic but effectively organized political action, and developed a nationalist ideology that owed much to the new ideas of Social Darwinism." – Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki, A Concise History of Poland, Cambridge University Press, 2001, str. 173
  4. Roman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa. Przedmową do obecnego wydania i komentarzem opatrzył Tomasz Wituch, t. I, Warszawa 1988, s. 102.
  5. W. Muszyński, Roman Dmowski – Polak racjonalny, "Niezależna Gazeta Polska" 2 stycznia 2009, (Dodatek IPN, s. I-V).
  6. "The gulf between the militant PPS and pragmatic ND widened as a result, and then degenerated into mutual hatred." – Lukowski, J., Zawadzki, H., A Concise History of Poland, str. 176.
  7. Norman Davies Boże Igrzyska Znak, Kraków, str. 843
  8. N. Wójtowicz, Dyplomacja Dmowskiego, „Niezależna Gazeta Polska” 2 stycznia 2009, (Dodatek IPN, s. VI-VIII).
  9. http://ksiazki.wp.pl/gid,15636951,page,11,tytul,Zamach-majowy-i-Polska-w-swietle-odtajnionych-materialow-sowieckich,galeria.html
  10. http://ksiazki.wp.pl/gid,15636951,page,3,tytul,Zamach-majowy-i-Polska-w-swietle-odtajnionych-materialow-sowieckich,galeria.html
  11. Zob. R. Rybarski, Państwo monopoliczne, red. N. Wójtowicz, Krzeszowice 2007.
  12. Richard S. Levy: Antisemitism: a historical encyclopedia of prejudice and persecution. 2005, s. 485. Cytat: (...) ONR organised violent anti-Jewish gangs and campaigned for numerus clausus (...) and "ghetto benches". (ang.)
  13. The appeal of fascism and of anti-Semitism was most pronounced among young radical NDs, who in 1934 formed the 'National Radical Camp' (ONR), from which emerged the distinctly totalitarian ONR-Falanga under Bolesław Piasecki – Lukowski, J., Zawadzki, H., A Concise History of Poland, str. 217-218
  14. Jerzy Janusz Terej, Rzeczywistość i polityka, Warszawa 1979, s. 21-36
  15. Jerzy Janusz Terej, Rzeczywistość i polityka, Warszawa 1979, s. 94-106
  16. Jerzy Janusz Terej, Rzeczywistość i polityka, Warszawa 1979, s. 127-132
  17. Jerzy Janusz Terej, Rzeczywistość i polityka, Warszawa 1979, s. 260-275, 387
  18. „Ojczyzna” 1939-1945. Dokumenty - Wspomnienia - Publicystyka, pod red. Zbigniewa Mazura, Aleksandry Pietrowicz, Poznań 2004, passim
  19. Jerzy Janusz Terej, Rzeczywistość i polityka, Warszawa 1979, s. 134-139
  20. Zbigniew S. Siemaszko, Narodowe Siły Zbrojne. Londyn 1982, passim
  21. Zofia Kobylańska, Konfederacja Narodu w Warszawie, Warszawa 1999, passim
  22. Krzysztof Komorowski, Polityka i walka. Konspiracja zbrojna ruchu narodowego 1939-1945, Warszawa 2000, passim
  23. Tomasz Szarota, U progu Zagłady, Warszawa 2000, s. 50-59.
  24. Włodzimierz Borodziej, Od Poczdamu do Szklarskiej Poręby. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945-1947, Londyn 1990, s. 107.
  25. Jarosław Tomasiewicz, Ugrupowania neoendeckie w III Rzeczypospolitej, Toruń 2003, s. 91-93
  26. Jarosław Tomasiewicz, Ugrupowania neoendeckie w III Rzeczypospolitej, Toruń 2003, s. 56-66
  27. "Po 13 grudnia narodowi demokraci rozpoznawali się przez stosunek do stanu wojennego. Kto go popierał, dawał dowód myślenia geopolitycznego. Ta postawa nas łączyła. Było to jeszcze, zanim „Żołnierz wolności” zaczął drukować fragmenty broszury mojego ojca Jędrzeja Giertycha zawierającej poparcie dla stanu wojennego. Była to cicha, niedysponująca swoją trybuną siła wspierająca Pana Generała w tej trudnej chwili." "Obserwujemy proces przechodzenia z opierania się o Wschód do opierania się o Zachód. Politycznie nie wolno nam rezygnować z oparcia o Rosję. Zachód o polski Gdańsk bić się nie będzie. Natomiast Związek Radziecki nas militarnie ochrania, jest też wypróbowanym partnerem gospodarczym. [Zwraca się do gen. Jaruzelskiego]: Potrzebny nam u steru ktoś, kto zapewni trwałość sojuszu ze wschodnim sąsiadem. Rolą prezydenta będzie pilnować, by nie przejść z deszczu pod rynnę, byśmy nie stracili tych pozytywów, które daje nam oparcie o Związek Radziecki. Tylko Pan, Panie Przewodniczący, może nam to zagwarantować". – wypowiedzi Macieja Giertycha na posiedzeniu Rady Konsultacyjnej przy gen. Jaruzelskim, 17 lipca 1989. Jak Giertych wspierał stan wojenny i ZSRR, „Gazeta Wyborcza”, 21/1 2005. [2]
  28. Jarosław Tomasiewicz Powrót Ligi, Sprawy Polityczne nr 4-5 z 2002 r.
  29. Jednym z najważniejszych przedmiotów pracy pisarskiej Dmowskiego było – formowanie ideologii narodowej. Pod tym względem klasycznym jego dziełem są Myśli nowoczesnego Polaka, które na zawsze pozostaną podstawową książką, formułującą doktrynę polskiego nacjonalizmu." – Jędrzej Giertych w artykule „Roman Dmowski – pisarz polityczny”, 1939 lub "Na samo czoło tych artykułów wybijają się będące pierwszym w literaturze europejskiej programem nacjonalizmu Myśli nowoczesnego Polaka, drukowane w przeważnej części w roczniku 1902 – Ignacy Chrzanowski i Władysław Konopczyński w biogramie Dmowskiego na [3]. lub Roman Dmowski – "czołowy ideolog polskiego nacjonalizmu" – Encyklopedia PWN
  30. Nikodem Bończa-Tomaszewski, Demokratyczna geneza nacjonalizmu, Warszawa 2001, s. 69-125; Tadeusz Wolsza, Narodowa Demokracja wobec chłopów w latach 1887-1914, Warszawa 1992, passim
  31. Ewa Maj, Związek Ludowo-Narodowy (1919-1928), Lublin 2000, s. 336-339
  32. Tadeusz Włudyka, "Trzecia droga" w myśli gospodarczej II Rzeczypospolitej, Kraków 1994, s. 59-90
  33. Bogumił Grott, Nacjonalizm chrześcijański, Kraków 1991, s. 11-20
  34. Bogumił Grott, Nacjonalizm chrześcijański, Kraków 1991, s. 87-91
  35. Hardly surprisingly, anti/Semitism became a key element in the ND ideology." – Lukowski, J., Zawadzki, H., A Concise History of Poland, str. 174-175
  36. The Jews were depicted not just as a prominently visible alien religious-cultural entity, but also as an economic and elemental threat, all the more menacing through the Polish intellectual life, to the creation of a strong integrated and ethnically based Polish nation." – Lukowski, J., Zawadzki, H., A Concise History of Poland, str. 174-175
  37. W ogóle należałoby podkreślić, że pierwiastek rasistowski, nawet wśród oenerowców i innych krajowych szowinistów, występował słabo; raczej tak, jak w faszyzmie włoskim, a nie niemieckim." – Jaruzelski J., Stanisław Cat-Mackiewicz, 1896-1966, Wilno-Londyn-Warszawa, Warszawa 1987, str. 63.
  38. Narodowi demokraci zdecydowanie odrzucali rasizm, zwłaszcza teorię wyższości rasy nordyckiej." – Kotowski A., Narodowa Demokracja wobec nazizmu i Trzeciej Rzeszy, Toruń 2006, str. 146-147.
  39. Żydzi byli oskarżani o małą aktywność zawodową Polaków i o słaby stan polskiej przedsiębiorczości – tu przede wszystkim wskazywano na rzekome opanowanie handlu przez Żydów i ich spekulacyjną w nim rolę, oraz o posiadanie wielkich majątków." – Tyszkiewicz A., Obóz Wielkiej Polski w Małopolsce 1926-1933, Kraków 2004, str. 371.
  40. Zob. Roman Rybarski, Państwo monopoliczne, Wstęp i opracowanie Norbert Wójtowicz, Krzeszowice 2007, ISBN 978-83-60048-67-2
  41. Nie tylko zresztą PAX, ale i jego najdawniejszy antenat – czyli Ruch Narodowo-Radykalny „Falanga” (zwany potocznie ONR-Falanga, albo – od inicjałów wodza – „bepistami”), to jabłko, które padło daleko od narodowej jabłoni. Już cały ONR był przecież formalną „frondą” czy też „secesją” narodowych radykałów od obozu narodowego. Jeśli jednak ten jego odłam, który przyjęło się nazywać ONR-ABC, zachował mimo wszystko wspólny trzon zasad z głównym nurtem ruchu narodowego (a w czasie okupacji niemieckiej połączył się nawet z częścią Stronnictwa Narodowego, co dało przecież także początek formacji NSZ), to odłam falangistowski można bez przesady nazwać nie tylko organizacyjną „schizmą”, ale również ideologiczną (totalistyczną) „herezją” w łonie nacjonalizmu polskiego.” – Jacek Bartyzel "Redaktorowi Engelgardowi odpowiedź w sporze o PAX", portal Konserwatyzm.pl, [4] – dostęp 11 III 2008.
  42. Bolesław Leśmian, który był wybitnym polskim poetą, w stu procentach zasymilowanym, którego z żydostwem nie łączyło nic prócz nazwiska – bo nazywał się z domu Lesman, a Leśmian jest jego nazwiskiem literackim – został przez Dworaka zaatakowany za to, że niszczy język polski. A niszczy dlatego, że nikt, kto jest obcy rasowo, nie może dobrze operować "naszym polskim językiem". Czyli o tym, że ktoś dobrze lub źle operuje językiem, decydują względy rasowe.” – Michał Głowiński w wywiadzie ”Polskie gadanie”, Gazeta Wyborcza, 2005-05-23 [5]
  43. Franciszek Ćwik: As polskiego wywiadu (pol.). 2010-09-19. [dostęp 2010-09-19].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]