Narodowy socjalizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Narodowy socjalizm (niem. Nationalsozialismus), nazizm (skrót od Nationalsozialismus), czasem określany również jako hitleryzm (od nazwiska Adolfa Hitlera) – rasistowska, antykomunistyczna i antysemicka ideologia Niemieckiej Narodowosocjalistycznej Partii Robotników (NSDAP). Niemiecka skrajna odmiana faszyzmu[1], opierająca się na biologicznym rasizmie, w szczególności na antysemityzmie, czerpiąca z haseł zarówno nacjonalistycznych, jak i socjalnych, trudna do jednoznacznego uplasowania na klasycznej osi prawica-lewica[2][3][4][5]. Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w totalitarnych Niemczech przez NSDAP w latach 1933-1945.

Szerzenie propagandy narodowo-socjalistycznej oraz używanie symboli narodowego socjalizmu jest w Niemczech (i Austrii) prawnie zakazane od 1945 roku[6]. Także w innych państwach, w tym w Polsce[7], istnieją podobne zakazy. W praktyce współcześnie istnieją marginalne grupki neonazistowskie, a z części założeń idei nazistowskiej czerpią niektóre grupy skrajnej prawicy. Najsilniejsze z nich są organizacje takie jak Narodowodemokratyczna Partia Niemiec czy Złoty Świt[8].

Ideologami narodowego socjalizmu byli: Adolf Hitler (Mein Kampf) oraz Alfred Rosenberg i Joseph Goebbels.

Pozycja na scenie politycznej, frakcje konserwatywne i radykalne[edytuj | edytuj kod]

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa narodowy socjalizm pojawiła się w programie założonej w 1919 roku Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP), która w 1920 roku zmieniła nazwę na NSDAP. Zwolennicy partii określali się jako naziści. Nazwę tę przyjęli dla nich także niektórzy z przeciwników tej ideologii po 1920 roku[9].

Większość badaczy definiuje nazizm jako formę skrajnej prawicy[10]. Nie jest to jednak zgodne z definicją twórcy systemu. Adolf Hitler przedstawiał nazizm jako ideologię, która nie jest ani prawicowa, ani lewicowa, lecz synkretyczną[11][12]. Hitler w Mein Kampf atakował zarówno niemieckich polityków lewicowych, jak i prawicowych[13]. Naziści znaleźli się po I wojnie światowej pod silnym wpływem takich poglądów, jak nacjonalizm, pogarda wobec traktatu wersalskiego oraz antymarksizm, antyliberalizm i antysemityzm[14]. Początkowo po wojnie światowej niemieccy nacjonaliści byli zdominowani przez monarchistów. Jednak jej młodsze pokolenie związane było z nacjonalizmem Volkistowskim, który był bardziej radykalny i nie kładł nacisku na przywrócenie monarchii niemieckiej[15]. Chcieli oni zlikwidować Republikę Weimarską i utworzyć nowe radykalne, silne państwo niemieckie, oparte na etyce walki, które mogłoby ożywić ducha 1914 związanego z ideą niemieckiej jedności narodowej (Volksgemeinschaft)[15]. Kluczem ideologii nazistowskiej był antysemityzm, a jego głównym nurtem był początkowo antymarksizm[15].

Nazizm miał w założeniu odwrócić niemieckich robotników po I wojnie światowej od ideologii komunistycznej i przyciągnąć ich do nacjonalizmu volkistowskiego[16]. W praktyce jego bazę stanowili zrujnowani chłopi, weterani I wojny światowej i przedsiębiorcy. Ruch odwoływał się do oddziałów Freikorps które walczyły w czasie rewolucji listopadowej z socjalistycznymi rewolucjonistami ze Związku Spartakusa i socjaldemokratami. Podstawą ideologii był Volkizm stanowiący element dotychczasowej niemieckiej myśli konserwatywnej. Stąd też założenia ideologicznie nazizmu często określane są jako prawicowe[17][18]. Nazizm wprowadzał w życie zasady antyliberalnego kolektywizmu który stał się wizytówką kultury publicznej III Rzeszy i promował etniczny fundamentalizm[19][20].

Frakcje[edytuj | edytuj kod]

W NSDAP działały zarówno frakcje konserwatywne, jak i radykalne. Konserwatyści skupieni byli wokół Hermanna Göringa. Zachęcali oni Hitlera do sojuszu z kapitalistami i reakcjonistami[21]. Inni konserwatyści skupieni byli wokół Heinricha Himmlera i Reinharda Heydricha[21]. Do partii Hitlera przyłączyli się synowie cesarza Wilhelma II, książę Eitel Friedrich i książę Oskar. Chcieli oni, aby naziści restaurowali monarchię[22]. Naziści, monarchistyczna skrajna prawica i Niemiecka Narodowa Partia Ludowa oraz środowiska oficerów o nastawieniu monarchistycznym i przemysłowców zawarły w dniu 11 października 1931 roku sojusz skierowany przeciwko Republice Weimarskiej. Oficjalnie nadano mu nazwę Front Narodowy, lecz znany jest pod powszechną nazwą Frontu Harzburskiego[23]. Choć NSDAP i monarchistyczna Niemiecka Narodowa Partia Ludowa współpracowały ze sobą, partie te wzajemnie oskarżały się o reakcyjność i socjalizm[24][25].

Radykałowie, tacy jak Joseph Goebbels, byli wrogami kapitalizmu, bo widzieli w nim dominację Żydów. Część z najbardziej radykalnych frakcji została rozbita. Jednym z największych radykałów był Otto Strasser, który uważał, że Hitler przyjął kapitalizm. Strasser uważał, że kapitalizm Hitlera trzeba zastąpić niemieckim, solidarystycznym, narodowym socjalizmem. Strasseryści uznali spór ideowy za przejaw „walki strasseryzmu z hitleryzmem”[26]. Innym z radykałów był Ernst Röhm, później zabity przez Hitlera, który chciał, aby przejęcie władzy przez nazistów przeobraziło się w rewolucję[27]. Zwolennicy tego stanowiska uważali, że rok 1933 nie przyniósł zmian systemowych.

Hitler do konfliktów między konserwatystami a radykałami odnosił się pragmatycznie. Akceptował on własność prywatną i kapitalizm tak długo, jak szły one w parze z celami państwa hitlerowskiego. Jeżeli jednak kapitalistyczne przedsiębiorstwo prywatne sprzeciwiało się celom nazistowskim, starano się je zniszczyć[21]. Po przejęciu władzy, zwolennicy Röhma, skupieni w SA, zaatakowali, bez zgody Hitlera, osoby związane z kręgami reakcyjnymi. Hitler uznał wtedy, że radykałowie stanowią zagrożenie dla sojuszu nazistów z konserwatywnym prezydentem Paulem von Hindenburgiem i konserwatywnie nastawionymi kręgami armii[28]. W rezultacie na rozkaz Hitlera zabito Röhma i innych radykalnych członków SA, a wydarzenie to przeszło do historii jako noc długich noży[28].

Jedną z kluczowych cech nazizmu był antykomunizm. Jesienią 1944 roku Alfred Rosenberg powołał Zespół Roboczy do Badań Światowego Zagrożenia Bolszewizmem. Hitlerowcy planowali też utworzenie Instytutu Antymarksistowskiego[29].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Swastyka na fladze III Rzeszy

Narodowy socjalizm jest skrajną ideologią powstałą jako wynik rozwoju społeczeństwa masowego, opartą na pierwiastkach szowinistycznych i rasistowskich.

Gwałtowna przemiana świata, industrializacja, urbanizacja i upadek dotychczasowych więzi w 2 poł. XIX w. skłaniały do poszukiwania nowych idei, dających zagubionym masom ludzkim poczucie sensu egzystencji. Głosząca indywidualizm ideologia liberalna nie mogła dotyczyć takich pojęć, gdyż była ufundowana na negacji wszelkich dotychczasowych pewników i kształtowania się opozycji do tradycyjnych pojęć i wartości, również religijnych. Społeczeństwo niemieckie, wyrwane w wyniku uprzemysłowienia ze starych struktur, szukało nowych systemów normatywnych w nacjonalizmie, szczególnie popularnym po zjednoczeniu Niemiec (1870). Nacjonalizm ten połączył się z silną jeszcze wiejską mentalnością większości Niemców, tworząc ideologię tzw. volkizmu.

Nacjonalistyczny plakat propagandowy przedstawiający zdradę lewicy w czasie I wojny światowej (czyli rewolucję niemiecką). Rewolucjonista ukazany został jako Żyd

Volkizm[edytuj | edytuj kod]

Volkizm to specyficzna, niemiecka ideologia rasistowska, na kształt predestynacji. W nacjonalizmie i rasizmie niemieckim od czasów Johanna G. Fichtego (1762-1814) i G. W. F. Hegla[potrzebne źródło] ta protestancka teza została przekształcona w doktrynę o istnieniu narodów predestynowanych (Urvolk – „pranaród” Fichtego; Volksgeist – „duch narodu” Hegla), która, po zlaicyzowaniu tej doktryny w epoce pozytywizmu, przekształciła się w paranaukowy dyskurs o istnieniu rzekomo wyższych i niższych ras ludzkich. Teorie rasowe Anglika Houstona S. Chamberlaina (1855-1927) i Francuzów: Arthura de Gobineau i Georges’a Vacheza de Lapouge’a (1854-1936) przyczyniły się do nadania rasizmowi volkistowskiemu statusu naukowego i zainteresowania się nim przede wszystkim wykształconych warstw społeczeństwa niemieckiego epoki wilhelmiańskiej.

Volkizm nie ma nic wspólnego z nauką. Jest ruchem o charakterze neoromantycznym, irracjonalnym, skłaniającym się w kierunku panteistycznej, neopogańskiej[potrzebne źródło] mistyki „krwi i ziemi” (Blut und Boden). Ideologia „niemieckiej rewolucji”, propagowana przez volkizm, zakładała odrzucenie wszystkich zdobyczy industrializacyjnych i towarzyszącej jej ideologii liberalizmu poprzez powrót do życia wiejskiego, wzorowanego na preindustrialnym i preliberalnym średniowieczu. Początki volkizmu są pozapolityczne – chodziło o odzyskanie zagubionego mistycznego kontaktu z przyrodą i kosmosem.

Volkizm jest panteistyczny, głosi jedność duszy ludzkiej z otaczającym ją światem; dusza człowieka jest częścią większej duszy volku, a ta – duszy świata. Dusza volku kształtowana jest przez krajobraz (Landschaft) i, raz ukształtowana, nie podlega zmianie. Ta rasistowsko-religijna teoria uczy, że cechy narodowe są uzależnione od krajobrazu, w jakim ukształtował się naród na początku swoich dziejów; np. cechy Żydów ukształtowały się na pustyniach arabskich i dlatego naród ten ma cechować płytkość, jałowość, oschłość. Brak głębi i sił twórczych ma być odbiciem upałów i towarzyszącego im uczucia bezsensu, typowego dla klimatu pustynnego; wyrazem tego rzekomego spodlenia ma być wygląd zewnętrzny Żydów, szczególnie charakterystyczny nos, oraz zapach cebuli i czosnku. Odwrotnością jest klimat Północy, charakteryzujący się wilgotnymi i zimnymi lasami Pragermanii, gdzie ludzie z utęsknieniem wyglądają słońca – dlatego Niemcy są ludźmi światła (Lichtmenschen); ich blond włosy i niebieskie oczy wskazują na czystość duszy (w rzeczywistości wizję, iż Aryjczyk jest niebieskookim blondynem zawdzięczamy volkistowskiemu malarzowi Hugo Höppenerowi, tworzącemu pod pseudonimem „Fidus”). Pragermanie, jako lud osiadły, mają być z natury zakorzenieni w ziemi; Żydzi, jako pierwotni koczownicy, mają być ludem naturalnie wykorzenionym, o mentalności nomadów, niezdolnym pokochać ojczyzny i zakorzenić się trwale w jakiejkolwiek ziemi. Ich nomadyzm rzekomo ujawnia się w postaci naturalnej skłonności do kosmopolityzmu.

Volkiści uznali, że świat liberalnej epoki wilhelmińskiej jest jałowy, bezbarwny, szary – zupełnie jak pustynie arabskie; pozwoliło to uznać, że nie jest on wytworem ducha niemieckiego, lecz żydowskiego, co dało asumpt do rozwoju neopogańsko-rasistowskiego antysemityzmu[potrzebne źródło]. Ideolodzy volkizmu utożsamili Żydów z powstawaniem wielkich miast, procesem industrializacji i narodzin stosunków kapitalistycznych (Walter Riehl, Werner Sombart), a ponieważ stosunki te wytworzyły demokrację, to również ją przypisano Żydom. Niemcy mieli być z natury narodem apolitycznym, przeciwnym polityce i partiom (Thomas Mann, Betrachtungen eines Unpolitischen, Berlin 1918). Tej apokalipsie nowoczesności przeciwstawiano wizję tradycyjnego niemieckiego Bauera, nie znającego pojęcia zysku, egoizmu i relatywizmu moralnego. Chłop stał się ucieleśnieniem mitu zdrowego moralnie Niemca, walczącego z przybyszem z miasta – czyli zajmującym się handlem Żydem. Niektórzy volkiści opowiadali się za przywróceniem niewolnictwa dla ras niższych, szczególnie Żydów. Niechęć kulturowa i ekonomiczna do Żydów dosyć szybko nabrała charakteru brutalnego; w licznych powieściach volkistowskich Niemcy zaczęli mordować swoich żydowskich panów i wyzyskiwaczy, co dało powód do przekonania, że rasy walczą ze sobą nie na polu kultury, lecz w siłowej konfrontacji na śmierć i życie.

Volkizm, jako ruch powrotu do korzeni, jest pozornie konserwatywny; jednak nie ma tu postulatu powrotu do porządku obalonego, lecz do wyimaginowanego; w istocie jest to neoromantyczny ruch kontestacji wszystkich wartości świata mieszczańskiego, liberalnego i konserwatywnego, w imię utopii. Pod pozorami konserwatyzmu zjawisko to ma charakter rewolucyjny, kontestujący, wręcz nihilistyczny[potrzebne źródło].

U niektórych ideologów wczesnego volkizmu (Paul de Lagarde) pojawiał się nawet pomysł stworzenia nowej, monolatrycznej religii niemieckiej, będącej mieszanką wskrzeszonych starogermańskich mitów i chrześcijaństwa; przyczynkiem było przekonanie, że każdy naród powinien mieć własną, narodową religię, a także własną koncepcję prawdy i kłamstwa (fałszu). Niektórzy volkiści twierdzili, że niemiecka religia narodowa powinna zasymilować chrześcijaństwo, zastępując postać Jezusa Chrystusa – niemieckim Volkiem. Inni uważali, że Jezus nie urodził się w rodzinie żydowskiej, lecz był Germaninem, a matka Boska jest matką wszystkich plemion germańskich. Eugen Diederichs wyszedł z założenia, iż słońce jest jedynym niemieckim bogiem; zapoczątkował on coroczne obchody starogermańskich świąt wiążących się z kultem słońca, np. organizował uroczystości religijne w dniach przesilenia letniego. Z kultu słońca późniejszy nazizm przejął jego symbol – swastykę.

Volkizm odrzucił wszelką myśl uniwersalistyczną na rzecz prawd partykularnych o narodowym obliczu, które powstają w czasie rozwoju historycznego. W praktyce oznaczało to, że prawda obiektywna jest niepoznawalna lub w ogóle nie istnieje. Ten nihilizm znalazł wkrótce filozofa, który nadał mu formę wysoce intelektualną – Martina Heideggera i jego koncepcję nieistnienia niezmiennego i uniwersalnego „bytu” na korzyść partykularnego i historycznie zmiennego „bycia”; Heidegger był entuzjastą nazizmu.

Volkizm, mimo swojego irracjonalnego charakteru, zdobył status światopoglądu naukowego; osiągnął to dzięki wykorzystaniu zdobyczy nauki pozytywistycznej, a szczególnie jej kierunku zwanego „rasowo-antropologicznym”, który dokonał pseudonaukowej racjonalizacji teorii rasistowskich. Volkistowskie opowiadania o słońcu, ludach solarnych i pustynnych zostały unaukowione przez badania oparte na najnowocześniejszym pozytywistycznym warsztacie, który, jako dogłębnie empiryczny, nakazywał badać człowieka. Cechy przeciętne czaszek przedstawicieli różnych ras połączono z popularnymi stereotypami ufundowanymi na specyficznej kulturze narodów rasy te reprezentujących, przypisując wszystkim Semitom cechy żydowskie, Aryjczykom – cechy europejskiej kultury, a wymyślonym przez volkizm nordykom (rasa taka w rzeczywistości w ogóle nie istnieje) – podretuszowane cechy niemieckie. Rzeczywista wartość naukowa tych badań była nikła; ponadto zawierała w sobie błąd podstawowy: badano przedstawicieli ras, które arbitralnie uznano za czyste, podczas gdy rasy w stanie czystym w ogóle na ziemi nie występują (przez tysiąclecia wymieszały się); np. w badaniach rodowitych Niemców, już po zwycięstwie nazizmu w Niemczech, okazało się, że zaledwie 7% populacji ma cechy czysto nordyckie, podczas gdy u Polaków – rzekomo niższych jako Słowianie – było to 13%; Wyniki te zostały utajnione na rozkaz Adolfa Hitlera.

Aż do 1918 volkizm był ruchem marginalnym politycznie, bardziej niż doktrynę przypominał hobby łączące zamiłowanie do niemieckiego folkloru z niechęcią do liberalnej, miejskiej cywilizacji. Dominującym kierunkiem nacjonalizmu był pruski, połączony z monarchią, nacjonalizm państwowy. Upadek cesarstwa (1918) stanowił nowy impuls dla nacjonalizmu, który rozwijał się bez wsparcia, ale i ograniczenia, ze strony konserwatywnej monarchii. Nacjonalizm niemiecki natrafił na niezwykle korzystne warunki; Niemcy były zszokowane porażką w I wojnie światowej – wśród prawicy panowało powszechne poczucie, że wojna nie została przegrana militarnie, lecz politycznie, na skutek zdrady socjaldemokratów, którzy w listopadzie 1918 wzniecili rewolucję („cios w plecy”); ponadto 4-letnia wojna wywołała nastroje szowinistyczne, które nie znalazły spełnienia i przeistoczyły się w nacjonalistyczną frustrację. Powstała w wyniku rewolucji listopadowej republika weimarska stała w sprzeczności z poglądami politycznymi większości Niemców, o czym świadczyła np. chroniczna niezdolność procedur demokratycznych do wyłonienia większości parlamentarnej, akceptującej tę republikę. Postanowienia traktatu wersalskiego wywołały poczucie narodowego upokorzenia – wszędzie zaczęły wyrastać organizacje nacjonalistyczne, głoszące ideę rewanżu za rok 1918; w takich warunkach volkizm, z doktryny mitologicznej i hobbystycznej, zaczął przekształcać się w ideologię polityczną; było to ułatwione faktem, iż jako jedyny nurt nie był odpowiedzialny za porażkę wojenną; upokorzeni w świecie realnym, Niemcy poczęli szukać recept na bolączki polityczne w mistyce i teozofii „rewolucji niemieckiej”, która dawała proste odpowiedzi i bez kłopotu wskazywała winnych.

Volkizm był antykapitalistyczny, ale nie posiadał wypracowanej, alternatywnej doktryny społeczno-ekonomicznej. W okresie międzywojennym połączył się z pewnym typem gospodarki etatystycznej, zwanej popularnie „pruskim socjalizmem”. Jego archetypem była zmilitaryzowana gospodarka wojenna 1914-18. szukając alternatywy dla kapitalizmu, nacjonalizm niemiecki znalazł ją w etatyzmie. Powojenny kryzys gospodarczy, a następnie straszliwe skutki Wielkiego Kryzysu (1929-33) zachwiały wiarą w kapitalizm. Etatyzm zaczął być postrzegany jako ustrój „narodowy”, jedyny alternatywny wobec znienawidzonego liberalizmu i budzącego postrach wśród klasy średniej bolszewizmu. Etatyzm likwidował instytucję wolnego rynku, której Niemcy masowo nie akceptowali, ale zachowywał własność prywatną, której mieszczanie nie zamierzali się wyrzec. Etatyzm ten, połączony z niemieckim nacjonalizmem, stworzył ideologiczne podstawy dla nazizmu[potrzebne źródło].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pucz monachijski, bojówkarze SA z aresztowanym przez nich radnym socjalistycznym

Historia nazizmu łączy się trwale z postacią Hitlera, najbardziej znanego polityka ruchu, wodza (Führer) III Rzeszy. Niektórzy widzą w nim ideologa nazizmu (Mein Kampf I-II, Muenchen 1925-1927; wyd. pol. niepełne 1992).

Adolf Hitler poglądami nacjonalistycznymi zaraził się już jako nastolatek gdy poczytywał popularne wśród młodzieży pisma "Linzer Fliegende Blatter" i "Der Scherer". Gazety propagowały kult Germanów i postulowały idee ruchu wszechniemieckiego[30]. Wzrost nastrojów nacjonalistycznych odczuł po przeprowadzeniu się do Wiednia gdzie nie krył podziwu dla tamtejszego burmistrza, Karla Luegera który zachęcał do walki z Żydami. Młody Hitler podziwiał antysemityzm Luegera a ponadto aprobował poglądy grup starających się o przyłączenie Austrii do Rzeszy. Z Wiednia przeprowadził się w 1913 roku ze względu na to iż jego zdaniem mieszkało tam zbyt dużo osób pochodzenia żydowskiego i słowiańskiego[31]. Zasadnicze poglądy Hitlera ukształtowały się po wybuchu wojny światowej w trakcie której wstąpił do armii niemieckiej (skądinąd sam uważał że służba w wojsku powinna być etapem kończącym edukację każdego Niemca)[32].

Winą za klęskę Niemiec w wojnie obarczał m.in. kobiety które miały rzekome demoralizować niemieckich żołnierzy (Głupie listy pisane przez Niemki kosztowały życie setek tysięcy mężczyzn), Żydów, liberałów i socjalistów. Jego zdaniem grupy te z premedytacją udaremniały niemieckie działania wojenne[33]. Po zakończeniu wojny, w maju 1919 roku brał udział w kursie oświatowo-propagandowym zorganizowanym przez Gruppenkomommando IV, celem instytucji było zwalczanie niemieckiej lewicy. W trakcie odbywania kursów, Hitler poznał innych nacjonalistów. Dołączył on do komisji która miała na celu przeprowadzanie śledztw i karanie żołnierzy i podoficerów armii opowiadających się za rewolucją socjalistyczną i Bawarską Republiką Rad[34].

Na okres jego pobytu w Monachium, przypadła działalność szeregu grup o charakterze szowinistycznym. Największą z takich grup był "Zakon Germański" utworzony w 1912 roku z inicjatywy barona Rudolfa von Sebottendorffa. Zakon Germański używał symboliki (w tym swastyki czy przywitania "Heil und Sieg" - Zbawienie i zwycięstwo) która została następnie przyjęta przez nazistów. Rudolf von Sebottendorff wynajął kilka lokali które przeznaczył do przeprowadzenia narad organizacji o charakterze konserwatywnym. Zakon przekształcił się w stowarzyszenie "Thule". Nazwa stowarzyszenia pochodziła od nazwy mitycznej wyspy szczęścia położonej na północy. Stowarzyszenie zasiliło blisko tysiąc osób, w tym studenci, główny trzon stanowili jednak kupcy i dziennikarze. Członkami grupy byli m.in. Rudolf Hess i Hans Frank. W październiku 1919 roku członkowie grupy, Karl Harrer i Anton Drexler dostali zadanie utworzenia tzw. Politycznego Koła Robotniczego - analogicznie utworzona została Niemiecka Partia Robotnicza[35].

Działalność DAP[edytuj | edytuj kod]

W 1919 Hitler wstąpił do, liczącej zaledwie 64 członków, prawicowej Deutsche Arbeiterpartei (DAP). Po raz pierwszy w zebraniu grupy uczestniczył 12 września. W spotkaniu udział wzięło raptem dwadzieścia osób. Głównym punktem zebrania była przemowa Gottfrieda Federa "Niemcy jako obiekt powszechnego spisku", w przemowie Feder przedstawił rzekomą antyniemiecką współpracę między Żydami, komunistami, jezuitami i masonami. Zachęcony radykalnymi poglądami Federa, Hitler na polecenie towarzystwa "Thule" przystąpił do partii i otrzymał zadanie przejęcia w niej władzy. Pierwszy odczyt Hitlera odbył się 16 października 1919 roku. W przemówieniu do 111 działaczy nacjonalistycznych, Hitler przedstawił wizję wielkiej Rzeszy a winą za klęskę Niemiec obarczył Żydów[36].

Utworzenie NSDAP[edytuj | edytuj kod]

W przeciągu dwóch lat, DAP przekształciła się w Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), w której Hitler sprawował niemalże nieograniczoną władzę[37]. Po przejęciu władzy w partii Hitler zachował co prawda w nazwie partii słowo „socjalizm”, odrzucając jednak tę ideologię i nie odwołując się do niej. Według nazistów człon ten w nazwie partii oznaczał po prostu zobowiązanie jednostki do wspólnoty narodowej[38]. W 1920 roku naziści dzięki niemieckiej emigrantce z Rosji, Gertudzie von Seidlitz przejęli pismo „Voliksiche Beobachter”, które przerobili na dziennik o charakterze antysemickim[39]. 24 lutego 1920 roku, Hitler przedstawił 25 punktów programu NSDAP, dotyczył on głównie anulowania postanowień traktatu wersalskiego, zjednoczenia narodu niemieckiego w jedno państwo i odzyskania utraconych terenów. Ponadto wzmiankowano o zamknięciu wszystkich gazet nieprzychylnych NSDAP a także kontroli mediów przez państwo. Zakładano utworzenie armii narodowej a więc wprowadzenia powszechnej i obowiązkowej służby wojskowej[40].

W 1921 roku w partii działało już 3000 osób, w 1923 roku było ich już 30 tysięcy. Potencjalnych działaczy przyciągał wojskowy klimat partii, defilady, mundury czy marsze z pochodniami. Działaczami partii byli już m.in. syn bogatego handlarza, Rudolf Hess (w trakcie wojny pilot a następnie żołnierz kontrrewolucyjnego Freikorpsu) który mianowany został przewodniczącym Centralnej Komisji Politycznej i syn Komisarza Rzeszy w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, Herman Goring który mianowany został dowódcą bojówek Sturm-Abteillung. Innymi liczącym się działaczami byli Alfred Rosenberg, Max Amann i Heinrich Hoffman[41].

Za swego głównego przeciwnika politycznego NSDAP uznała partie robotnicze, a zwłaszcza powstałą w 1918 roku Komunistyczną Partię Niemiec, zwalczała także aktywnie socjaldemokratów i liberalne stronnictwa mieszczańskie[42]. Szczególną wrogością NSDAP darzyło lewicowe KPD, SPD i USPD, które według nazistowskiej propagandy były odpowiedzialne za klęskę Niemiec w I wojnie światowej (jednak rewolucja w Niemczech wybuchła dopiero po zakończeniu działań wojennych).

W lipcu 1921 roku Hitler wystosował do władz partii list w którym zażądał stanowiska przewodniczącego NSDAP o nieograniczonych kompetencjach. Zastrzegł sobie również wyłączne prawo do współpracy z innymi organizacjami. Członkowie partii zgodzili się na to ponieważ Hitler zyskał wpływy wśród najbogatszych mieszkańców Bawarii a także w sferach wojskowych (m.in. w Zrzeszeniu Przemysłowym i w zakładach samochodowych Daimlera w Stuttgarcie). Status NSDAP przyjęty po objęciu pełni władzy przez Hitlera zakładał że partia będzie działała na zasadach wodzostwa[43].

W październiku 1922 roku na tzw. dzień niemiecki, NSDAP zostało zaproszone do Koburgu na spotkanie partii i grup o charakterze nacjonalistycznym. Hitler zlekceważył apel o stawienie się z małą delegacją, zamiast tego naziści zjawili się na wiec w liczbie ośmiuset bojówkarzy i orkiestry. Już następnego dnia doszło do starć nacjonalistów z członkami ugrupowań lewicowych. W styczniu następnego roku odbył się pierwszy zjazd partii z udziałem defilady bojówkarzy SA. 1 i 2 września naziści uczestniczyli w rocznicy zwycięstwa Prus w wojnie z Francją w 1870 roku. W trakcie spotkania Hitler zawiązał sojusz z generałem Erichem Ludendorffem w wyniku którego doszło do utworzenia grupy Niemiecki Związek Walki - koalicji organizacji nacjonalistycznych z udziałem SA, Reichsflagge oraz Bund Oberland. 25 września kierownikiem Związku mianowany został sam Hitler[44].

Pucz monachijski[edytuj | edytuj kod]

W 1923 doszło do nieudanej próby puczu w Monachium, zakończonej rozpędzeniem przez wojsko grupy narodowych socjalistycznych puczystów i aresztowaniem Hitlera. W czasie nieudanego puczu aresztowano lewicowych radnych, przedstawicieli mniejszości żydowskiej oraz zdemolowano redakcje pism socjaldemokratycznych[45]. Sławę Hitlerowi, a tym samym i ideologii nazizmu, przyniósł proces puczystów, który uczynił z Hitlera osobę znaną. W sądzie dochodziło do wielu absurdalnych sytuacji, Hitler bezkarnie wygłaszał swoje poglądy i nazywał urzędujących ministrów "zdrajcami" czy "bandą złoczyńców". Sam Hitler głosił się jako przedstawiciela "niemieckiego ruchu wolnościowego" którego celem nie było objęcie żadnych stanowisk państwowych a jedynie szerzenie świadomości narodowej[46].

Po długim procesie został skazany na 5 lat więzienia, w czasie pobytu w zakładzie karnym napisał Mein Kampf. W okresie pobytu w więzieniu wzrosły notowania ruchu nacjonalistycznego, wynikiem tego był duży skok wzrostu poparcia dla NSDAP w wyborach. Ruch narodowosocjalistyczny domagał się wypuszczenia Hitlera na wolność a do tej akcji dołączyli się dwaj laureaci Nagroda Nobla, Philipp Lenard i Johannes Stark - laureaci opublikowali artykuł w którym nazwali przyszłego dyktatora "doboszem nowych Niemiec" i pochwalili go za walkę o jedność narodu i czystość ras. Ostatecznie Hitler i pozostali naziści zostali wypuszczeni z więzień w grudniu 1924[47].

Po wyjściu z więzienia Hitler spotkał się z premierem Bawarii, Heinrichem Heldem. Hitler zaoferował pomoc w walce z marksistami i złożył lojalność rządowi. W połowie lutego premier zgodził się zalegalizować partię nazistowską[48].

Okres walki o władzę w partii[edytuj | edytuj kod]

Po ponownej legalizacji NSDAP widoczne były podziały wewnątrzpartyjne. Doszło do konfliktu Hitlera z Gregorem Strasserem którego najbliższym współpracownikiem był wówczas Joseph Goebbels. Konflikt spowodowany był poparciem przez Strassera postulatu konfiskaty majątków ziemskich arystokracji. Postulat Strassera został potępiony przez Hitlera. Hitler cieszył się bowiem poparciem arystokracji i tak radykalne postulaty spowodowałyby utratę sponsorów i spadki w finansach partii. W lutym 1926 roku Hitler wygłosił w Hamburgu przemówienie w którym obiecał Niemcom stabilizację, po tym wydarzeniu spotkał się on z przedstawicielami sfer przemysłowych. Kilkakrotnie podkreślił że dwoma najważniejszymi celami nazistów są - zwalczanie postanowień traktatu wersalskiego który miał ich zdaniem hamować rozwój gospodarczy Niemiec oraz walka z komunizmem[49].

W 1928 partia była w rozsypce, ale została szybko odbudowana przez Hitlera; jednak nadal nie stanowiła poważnej siły politycznej – liczyła około 30 tysięcy członków, ale jej wyniki były mizerne. Wielki Kryzys Gospodarczy spowodował załamanie się popularności wszystkich partii liberalno-demokratycznych i SPD. Miliony bezrobotnych lub przerażonych groźbą bezrobocia Niemców poszukiwało cudownej recepty na uzdrowienie gospodarki i, zastępującego brakującego cesarza, męża opatrznościowego, który uratowałby ich przed pauperyzacją; była to znakomita koniunktura dla ruchów skrajnych – w siłę rosły partie antysystemowe. W początkowej fazie narodowi socjaliści pozyskali głównie chłopów, drobnomieszczaństwo i weteranów wojennych. Z biegiem czasu Hitlerowi swoim antybolszewizmem udało się zyskać sympatię kapitalistów i burżuazji.

Populistyczna propaganda nazistowska trafiła na podatny grunt; NSDAP nie tylko koncentrowała się w tym czasie na antysemityzmie (Żydów oskarżano o wbicie Niemcom noża w plecy w czasie I wojny światowej) i ideologii rewanżu, lecz także na demagogii socjalnej. W 1931 NSDAP powołała Front Harzburski, koalicję antyrepublikańskich stronnictw prawicowych.

W latach 30. i 40. partie narodowosocjalistyczne pojawiły się także w innych krajach.

Podstawowe elementy ideologii nazistowskiej[edytuj | edytuj kod]

Rasizm[edytuj | edytuj kod]

Ideologia Hitlera głosiła wyższość narodu niemieckiego, należącego do „rasy aryjskiej” (wywodzonej od Ariów – starożytnego ludu indoeuropejskiego) w stosunku do innych ras i narodów, a w szczególności nad Żydami i Cyganami. Ideę tę połączono ze zwulgaryzowaną nietzscheańską koncepcją „nadczłowieka” (Übermensch), wyższego moralnie, intelektualnie i duchowo w stosunku do „podludzi” i wywodzono z niej prawo narodu niemieckiego do panowania nad innymi narodami.

Naziści wyznawali pogląd, że mieszanie się ras (Rassenschande) powoduje ich degenerację, dlatego wprowadzili ustawodawstwo zakazujące małżeństw i stosunków seksualnych Niemców z osobami innej rasy (ustawy norymberskie). „Poprawianiu” rasy miał także służyć program eutanazji i sterylizacji osób „niepełnowartościowych” biologicznie. Realizowano też dalsze projekty w duchu eugeniki, w tym kradzież dzieci, wspieranie rozrodczości według kryteriów rasowych (ośrodki Lebensborn), rozważano wprowadzenie wielożeństwa. Poglądy rasowe determinowały w dużym stopniu politykę okupacyjną i doprowadziły do Holocaustu.

Naziści łączyli rasizm z niemieckim nacjonalizmem. Uważano narody za organizmy, które walczą o przetrwanie i ekspansję i mają prawo w tej walce stosować wszystkie dostępne środki. Planowano uzyskać przestrzeń życiową na Wschodzie (Lebensraum im Osten) dla narodu niemieckiego poprzez podbój innych narodów. Politykę tę wyznaczały oprócz motywów narodowych także rasowe: lekceważący stosunek do Słowian, rzekomo pozbawionych zdolności do rządzenia. Dla uzasadnienia konieczności ekspansji terytorialnej wykorzystywano także teorie geopolityczne.

Narodowi socjaliści kryteriom rasowo-biologicznym podporządkowali także politykę kulturalną. Zwalczano twórców pochodzenia żydowskiego, a także – jako produkt obcych ras i przejaw degeneracji – sztukę współczesną oraz jazz. Sztuka według ideału narodowosocjalistycznego powinna głosić wielkość narodu, heroizm „nadludzi”, więź z przyrodą, tradycyjne wartości rodzinne. Ideały więzi człowieka z przyrodą i ziemią ojczystą streszczał slogan Krew i Ziemia (Blut und Boden).

Z rasizmem wiązał się darwinizm społeczny – naziści uważali że określona grupa ludności w tym wypadku Aryjczycy są lepiej zaadoptowanymi do panujących warunków niż pozostałe rasy. Niemcom ze względu na pochodzenia przysługiwać miały specjalne prawa arystokratyczne[50].

Odrzucenie demokracji i rządy jednostki[edytuj | edytuj kod]

Niemiecki narodowy socjalizm był wzorowany na włoskim faszyzmie (w mowie potocznej te terminy używane są wymiennie – z politologicznego punktu widzenia, błędnie). Hitler głosił, że „demokracja w swoich założeniach nie jest niemiecka, ale żydowska” i że ma ona na celu wyłącznie zniszczenie „aryjskiego przywództwa” (przemówienie z 22 kwietnia 1922 roku). Dlatego demokrację zastąpiono reżimem totalitarnym, który Rudolf Hess ocenił jako „najnowocześniejszą demokrację świata opartą na zaufaniu większości”. Reżim odrzucał parlamentaryzm, głosząc zasadę silnej ręki i podporządkowania się woli przywódców (Führerprinzip), a szczególnie wodza narodu i partii NSDAP, którym był Adolf Hitler. Sam Hitler na łamach „Voelkischer Beobachter” z 10 listopada 1938 roku określił siebie jako „arcydemokratę”. Naziści wprowadzili ustrój jednopartyjny i zlikwidowali wolną prasę, wolne związki zawodowe i liberalne stowarzyszenia takie jak loże masońskie. Narodowy socjalizm, podobnie komunizm i faszyzm, wywodzą swoją władzę od suwerennego ludu i dlatego bywają uważane za historyczne i lokalne odmiany demokratyzmu.

Rywalizując o podobny elektorat przy pomocy (po części) zbieżnych haseł, szczególnie zdecydowanie atakowano działaczy marksistowskich, liberalnych, komunistycznych oraz socjaldemokrację. Za główny powód przegranej w I wojnie światowej uważano bunty opozycji. Postrzegając porządek narzucony Traktatem Wersalskim jako niesprawiedliwy, naziści dążyli do remilitaryzacji, a następnie wcielenia wszystkich ziem zamieszkanych przez Niemców – a więc przede wszystkim Austrii, Wolnego Miasta Gdańska, oraz części Czechosłowacji i Polski w obręb Rzeszy.

Imperializm[edytuj | edytuj kod]

Naziści domagali się włączenia do Niemiec terenów, tj. Austria, Alzacja, Lotaryngia, Czechy i obszaru zwanego od 1919 jako polski korytarz. Głównym celem polityki nazistów było uzyskanie Lebensraum, czyli przestrzeni życiowej dla narodu niemieckiego. Naziści twierdzili że po I wojnie światowej w Niemczech nastąpił kryzys przeludnienia, przez co należało zapewnić narodowi nowe tereny[51]. Od 1920 roku NSDAP publicznie promowało ekspansję Niemiec na tereny posiadane przez ZSRR[52].

W okresie 1921-22 Hitler chciał osiągnąć Lebensraum poprzez zmniejszenie terenów Rosji, miało do tego dojść na skutek obalenia rządu bolszewickiego przez rosyjskich antykomunistów wspartych przez Niemcy[53]. Nastawienie to zmieniło się wraz z końcem 1922 roku, gdy Hitler zaproponował utworzenie sojuszu niemieckiego-brytyjskiego i wspólne zniszczenie Rosji[54].

Polityka Lebensraum zakładała masową ekspansję Niemców na wschód aż po Ural[55][56]. Nadwyżka ludności rosyjskiej mieszkająca na zachód od Uralu miała być deportowana na wschód[57].

Antykomunizm[edytuj | edytuj kod]

Historycy Ian Kershaw i Joachim Fest twierdzą że po zakończeniu I wojny światowej, naziści byli jedną z wielu nacjonalistycznych i faszystowskich partii politycznych rywalizujących o przywództwo w niemieckim ruchu antykomunistycznym. Hitlerowcy twierdzili, że komunizm jest niebezpieczny dla dobrobytu narodów ze względu na zamiar likwidacji własności prywatnej, poparciu do walki klasowej, ateizm, wrogość wobec drobnych przedsiębiorców i klasy średniej[58].

W 1920 roku, Hitler wezwał konkurujące ze sobą frakcje nazistowskie do zjednoczenia się w opozycji do „żydowskiego marksizmu”[59]. Jako „trzy występki” żydowskiego marksizmu określano demokrację, pacyfizm i internacjonalizm[60].

Na przełomie lat 30. i 40. naziści utworzyli podporządkowane sobie do pewnego stopnia reżimy antykomunistyczne m.in. reżim Falangi w Hiszpanii i Francję Vichy. W krajach, tj. Francja i Wielka Brytania wspierano grupy i działaczy antykomunistycznych m.in. prawicową organizację Cliveden set, konserwatystę Edwarda Wooda (1. hrabiego Halifax), Brytyjską Unię Faszystów i współpracowników premiera Neville Chamberlaina. W czasie wojny z antykomunistycznych ochotników Niemcy utworzyli nowe jednostki wojskowe jedną z nich była 33 Dywizja Grenadierów SS (1 francuska) Charlemagne[61].

Polityka gospodarcza[edytuj | edytuj kod]

Sam Hitler wykazywał małe zainteresowanie sprawami gospodarczymi. Pozostawił jedynie ogólne wskazówki przyszłego ustroju Rzeszy. Uważał że podstawą powinna być własność prywatna, która zachęca do twórczej konkurencji i innowacji technicznych[62]. Jako totalitarysta zalecał wywłaszczenie tych przedsiębiorców którzy nie popierają nazizmu[63]. Hitler na podstawie teorii darwinizmu społecznego uważał że nie należy lekceważyć konkurencji gospodarczej i prywatnych przedsiębiorstw jako silnika ekonomicznego[64][65].

Pierwszym ministrem gospodarki w rządzie nazistów został Alfred Hugenberg, reprezentant prawicowej Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej zajmującej pozycje bliskie agraryzmowi. Hugenberg kotnynuował swoją pracę ministerialną po tym gdy wszystkie partie poza NSDAP zostały zlikwidowane (Narodowa Partia Ludowa została wchłonięta do NSDAP). W czerwcu Hugenberga zastąpił Kurt Schmitt, a następnie Hjalmar Schacht, który stanowisko to pełnił do 1938 roku, Schacht, były członek liberalnej Niemieckiej Partii Demokratycznej. Schacht już w 1933 roku został mianowany prezesem Banku Rzeszy, a w 1934 roku Ministrem Gospodarki[66]. Kolejny minister, Walther Funk jako pierwszy wywodził się z NSDAP.

Chociaż naziści prywatyzowali własność publiczną i usługi jednocześnie zwiększali kontrolę państwa nad gospodarką[67].

Nazizm odrzucał walkę klasową i oparty na egalitaryzmie ustrój ekonomiczny, zamiast tego proponował bliższy kapitalizmowi system, w którym zachowano by własność prywatną i utworzono solidarność narodową mającą przekroczyć różnice klasowe. Według nazistów poszczególni przedstawiciele społeczeństwa powinni być nagradzani na podstawie ich zasług i talentów[68]. Konfiskatę objęło jedynie mienie żydowskie i kościelne[69].

Nie przecząc kontroli państwa nad gospodarką kładą nacisk na inne aspekty polityki społeczno-gospodarczej nazizmu: utrzymanie własności prywatnej (za czym opowiadał się sam Hitler)[70], ograniczony (wycinkowy) charakter planowania gospodarczego, transfer dochodów do klasy kapitalistów – w latach 1933-1937 dochód netto wielkich korporacji wzrósł czterokrotnie[71]. R. Grunberger zwraca uwagę, że minister gospodarki Rzeszy H. Schacht „używał całej swej pomysłowości, aby zapewnić przedsiębiorcom rozległe pole manewru” i chronić przed bezpośrednią ingerencją NSDAP[72]. Według S. J. Woolfa nazizm miał się wpisywać w naturalną tendencję kartelizacji gospodarki kapitalistycznej: „Konsekwencją tego dążenia do nienaruszania sektora prywatnego, lecz jedynie poddania go kontroli, była kumulacja istniejących tendencji kartelowych[73].

Praca niewolnicza[edytuj | edytuj kod]

Ukraińcy prowadzeni do obozu pracy (1942).

Jeszcze przed wojną Niemcy korzystały z pracy niewolniczej. Praktyka ta rozpoczęła się już od pierwszych dni istnienia obozów koncentracyjnych, w których do niewolniczej pracy zmuszano element niepożądany, czyli bezdomnych, homoseksualistów, dysydentów politycznych, komunistów, Żydów etc. W czasie wojny do pracy zmuszano jeńców wojennych i niepożądanych z terytoriów okupowanych. Jako robotników przymusowych wykorzystywano setki tysięcy Żydów czy Słowian pracujących w niemieckich koncernach, takich jak Thyssen Krupp, IG Farben, a nawet Fordwerke (wcześniej filia Ford Motor Company)[74].

W 1944 roku przymusowi pracownicy składali się na jedną czwartą wszystkich niemieckich pracowników, a większość niemieckich fabryk miała własny kontyngent więźniów[75]. Pracowników przymusowych wykorzystywano również w rolnictwie, gdzie pracowali głównie Słowianie (w większości Polacy, Rosjanie i Ukraińcy)[76].

Polityka socjalna[edytuj | edytuj kod]

Rząd zachęcał kobiety do pozostania w domu, rodzenia dzieci[77]. Polityka ta została wzmocniona przez nadawanie kobietom mającym czwórkę lub więcej dzieci, Krzyża Honoru Matki. Hitlerowcy uważali homoseksualizm za zniewieściały, zdemoralizowany i podważający męskość[78].

Naziści umieszczali homoseksualistów w obozach koncentracyjnych[79].

W oczach liberalnych i lewicowych ekonomistów[edytuj | edytuj kod]

Przykładem opinii liberalnego ekonomisty nt. polityki ekonomicznej nazistów może być wypowiedź Ludwiga von Misesa zawarta w pracy Biurokracja z 1944 roku. Według Misesa naziści wyeliminowali motyw zysku z zarządzania przedsiębiorstwem a przedsiębiorcy byli podporządkowani Ministerstwu Gospodarki Rzeszy i jego urzędnikom. Mises podaje że rząd określał ceny i stopy procentowe, wysokość płac i zarobków oraz ilość towarów, które mają być wyprodukowane. Ekonomista określił ten system jako Zwangswirtschaft (gospodarka nakazowa).

Badacze o orientacji lewicowej posuwają się do stwierdzenia, że „W kategoriach marksistowskich można by nawet twierdzić, że gospodarka faszystowska jest charakterystyczna dla pewnego typu rozwoju kapitalizmu w jego fazie końcowej”[80].

Antysemityzm[edytuj | edytuj kod]

Korzenie, ideologia[edytuj | edytuj kod]

Antysemityzm NSDAP łączył poglądy antysemitów austriackich i niemieckich. Z antysemityzmu niemieckiego nazizm zaczerpnął lęk przed żydowsko-bolszewicką Rosją i mitologię Protokołów Mędrców Syjonu. Niemcy po I wojnie światowej były pełne emigrantów niemieckiego pochodzenia z Rosji i państw nadbałtyckich, którzy w dużej mierze zasilili organizacje antysemickie, podkreślali oni związki między Żydami a bolszewizmem. Utożsamianie Żydów z komunizmem był centralnym elementem nazizmu a to właśnie Niemiec Bałtycki Alfred Rosenberg stał się jednym z najważniejszych teoretyków ideologii[81].

Naziści nie tworzyli podziałów wśród Żydów i traktowali wszystkich w sposób jednakowy niezależnie od ich kariery czy pochodzenia. Teza ta narodziła się z poglądu Hitlera, według którego żydowski bolszewizm tworzył zagrożenie biologiczne wiążące się z jakimkolwiek kontaktem (a zwłaszcza seksualnym) z Żydami. Kontakty seksualne Żydów z kobietami aryjskimi określane były przez hitlerowców jako zbezczeszczenie aryjskości. Podobnie jak antysemici z okresu średniowiecza naziści określali Żydów jako nie-ludzi, diabły i zwierzęta (Judensau) oraz traktowali Żydów jako zarazki i pasożyty[82].

Antysemityzm wiązał się trwale z antykomunizmem – komunistów podobnie jak inne nurty lewicy utożsamiono z Żydami i Kulturbolschewismusem (kulturowym bolszewizmem). Nie było to do końca zgodne z prawdą, gdyż niemieccy komuniści co prawda w dużej części składali się z osób pochodzenia żydowskiego, lecz w okresie stalinizacji partii komunistycznej liczba Żydów w kierownictwie partii spadła natomiast kierownictwo partii socjaldemokratycznej w okresie dwudziestolecia międzywojennego zdominowane było przez chrześcijańskich związkowców[83].

Naziści potępiali wszelkie dokonania Żydów tak więc potępiano psychologię freudowską i dokonania Alberta Einsteina w zakresie żydowskiej fizyki[84].

Ludobójstwo[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

11 kwietnia 1933 roku naziści wprowadzili ustawę definiującą Żydów jako osobę niearyjskiego pochodzenia, tym samym Żydzi usuwani byli z urzędów[85].

Już w 1935 roku wprowadzono ustawy norymberskie, które pozbawiały Żydów podstawowych praw obywatelskich i oddzieliły ich od reszty społeczeństwa niemieckiego. W tym samym roku wprowadzono dwadzieścia siedem dekretów, według których osoby starające się o rozmaite stanowiska musiały przedstawić dowód na aryjskie pochodzenie w przypadku np. oficera SS, kandydat musiał udokumentować aryjskość genealogiczną od roku 1700. W Niemczech powstał nowy zawód – Sippenforscher zajmujący się poszukiwaniem dokumentów genealogicznych[86]. Od sierpnia działał Komitet Bojkotu zmuszający Żydów do odsprzedawania swoich interesów po cenach minimalnych (członkowie Komitetu organizowali m.in. porwania i zabójstwa)[87].

Do jesieni 1938 z kraju uciekło ponad 200 tysięcy Żydów, lecz liczba Żydów w kraju wyrównana została po przyłączeniu do Rzeszy terenów Austrii. Kolejnym pretekstem do zmożonych represji na Żydach był zamach dokonany 9 listopada 1938 roku przez Herschela Grynszpana, który w Paryżu dokonał zamachu na dyplomatę Rzeszy. W kraju naziści rozpętali serię czystek antysemickich zwanych jako noc kryształowa. Rząd nie przeciwdziałał seriom wystąpień antysemickich, lecz wspierał je i rozpoczął pierwsze masowe wywiezienia Żydów do obozów koncentracyjnych (wywieziono wówczas 20 tysięcy osób). Ponadto za zamieszki obwiniono Żydów, których obciążono miliardowymi odszkodowaniami (około 400 milionów dolarów)[88].

Po nocy kryształowej wprowadzono rygorystyczne prawo zakazujące małżeństw i stosunków seksualnych między Żydami a przedstawicielami innych narodowości. Żyd przyłapany na spoufalaniu się; z Niemką od razu wysyłany był do obozu koncentracyjnego. Do obozu odesłany mógł zostać również Niemiec, który trafiał tam na trwającą trzy miesiące reedukację antysemicką[89].

Segregację rasową wprowadzono poczekalniach, pociągach i restauracjach, a Żydów wydalono ze szkół[90].

Realizacja[edytuj | edytuj kod]

W 1940 roku w ciągu jednej w nocy Niemcy zamordowali 1700 Żydów w Nasielsku. Z terenów Polski włączonych do Rzeszy wysiedlono 600 tysięcy Żydów, którzy trafili na teren Generalnej Guberni.

Polityka ludobójstwa rozpętana przez Niemców już w połowie 1941, trwała ok. 40 miesięcy. Liczba żydowskich ofiar Holocaustu jest szacowana na prawie 6 milionów[91]. Jedną trzecią tej liczby, czyli ok. 2 miliony, stanowiły dzieci. Liczba polskich Żydów wśród ofiar Zagłady szacowana jest według różnych źródeł od 2,6 mln do 3,3 mln osób[92].

Od października 1941 roku wprowadzono odrębny dla Żydów kodeks pracy, według którego mieli oni pracować bez żadnych ograniczeń czasowych (dotyczyło to już czternastolatków). Żydzi pozbawieni zostali strojów ochronnych. We wrześniu Żydzi zmuszeni zostali do noszenia gwiazdy Dawida z napisem „Jude”.

W czasie wojny z ZSRR na wschodzie zawieszono wszelkie niewojskowe transporty pociągów. Na ich miejsce powstały specjalne pociągi do przewożenia Żydów do obozów śmierci. SS dysponowała pociągami przewożącymi każdego dnia 5000 Żydów do obozu śmierci w Treblince i dwa razy w tygodniu 5000 do Bełżca. Poza obozami, najbardziej znanym miejscem ludobójstwa jest wąwóz Babi Jar koło Kijowa, gdzie w 1941 zamordowano ok. 100 000 Żydów, a także podwileńskie Ponary, gdzie naziści wymordowali prawie 80 000 Żydów[93].

Nazizm a religia[edytuj | edytuj kod]

Program nazistów z 1920 roku gwarantował wolność dla wszystkich nie wrogich państwu wyznań religijnych a jako religię walczącą przeciwko „duchowi materialistyczno-żydowskiemu” określił pozytywne chrześcijaństwo[94]. Pozytywne chrześcijaństwo było doktryną podkreślającą rzekome wpływy czystości rasowej i nacjonalizmu w chrześcijaństwie[95].

Ideologiem nazistowskim, który mocno wpłynął na nazizm, był teolog Ernst Bergmann, w swojej pracy 25 Thesen der Deutschreligion (Dwadzieścia pięć tez religii niemieckiej), stwierdził że fragmenty Startego Testamentu i Nowego Testamentu są niedokładne a Jezus Chrystus w rzeczywistości nie był Żydem, lecz Aryjczykiem. Według filozofii Bergmanna nowym mesjaszem miał być Adolf Hitler[96].

Sam Hitler potępiał Stary Testament jako Biblię Szatana za prawdziwą świętą księgę uważał Nowy Testament, który miał jego zdaniem wskazywać na to, że Jezus był Aryjczykiem i antysemitą. Dowodem na antysemityzm Jezusa miał być fragment z Jana 8:44, w którym Jezus miał powiedzieć Żydom, że ich ojciec jest diabłem[97].

Odwoływano się zarówno do katolicyzmu, jak i protestantyzmu. W propagandzie wykorzystywano cytaty Marcina Lutra skierowane przeciwko społeczności żydowskiej.

Historyk Michael Burleigh uważa że nazizm stosował chrześcijaństwo co celów politycznych a NSDAP zrezygnowało z podstawowych założeń religii zachowując jedynie chrześcijańską emocjonalność. Jego zdaniem nazistowska koncepcja duchowości była pogańska i prymitywna. Tezy o pogańskich koncepcjach duchowości postawione przez Burleigha odrzuca znawca faszyzmu Roger Griffin, podkreśla on że naziści wykorzystali jedynie symbolikę przedchrześcijańską a Hitler w Mein Kampf potępił zainteresowanie germańskim pogaństwem Heinricha Himmlera i Alfreda Rosenberga i określił je jako nonsens[98].

Information icon.svg Osobny artykuł: Kościół Wyznający.

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Nastawienie hitlerowców do katolików było początkowo nieprzychylne, wynikało to z poparcia większości katolików dla umiarkowanej Niemieckiej Partii Centrum[99].

W późniejszej propagandzie, naziści odwoływali się i czerpali z katolickiej historii Niemiec, odwoływali się zwłaszcza do zakonu krzyżackiego i jego kampanii na wschodzie Europy. Naziści uważali Krzyżaków za strażników chroniących Niemców przed słowiańskim chaosem. Naziści czerpali głównie z symboliki krzyżackiej a pływ ideowy pozostawał ograniczony[100].

Hitler przyznał że wiece nazistów były inspirowane rytuałami katolickimi, które obserwował w dzieciństwie[101].

Hitlerowcy utworzyli organizację Kreuz und Adler identyfikującą się z nurtem narodowego katolicyzmu (nurt związany z m.in. frankizmem i ustaszami)[102]. 30 lipca 1933 roku rząd Niemiec i Watykan podpisały Reichskonkordat – Rzesza Niemiecka wyraziła zgodę na publiczne praktykowanie religii katolickiej, jak również istnienie szkół i wydziałów teologicznych na uniwersytetach[103]. Religia stała się jednym z obowiązkowych przedmiotów szkolnych. Zezwolono na wizyty duszpasterskie w szpitalach i więzieniach.

Podczas Nocy długich noży zamordowany został m.in. Erich Klausener, szef berlińskiej Akcji Katolickiej.

Information icon.svg Osobny artykuł: Mit brennender Sorge.

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Nazistowska egzekucja Żydów (ZSRR 1942)

Ideologia hitleryzmu doprowadziła do powstania w Niemczech państwa totalitarnego, które swoją ekspansjonistyczną, mocarstwową polityką doprowadziło do wybuchu II wojny światowej. W czasie swojego panowania w Niemczech i w państwach okupowanych, ideologia ta doprowadziła do zbrodni wojennych, wprowadzania rządów terroru i ludobójstwa, szczególnie w odniesieniu do ludności pochodzenia żydowskiego.

W roku 1933 w wyniku wyborów do Reichstagu NSDAP przejęła władzę w Niemczech i wprowadziła totalitarne rządy, oparte na monopolistycznej pozycji partii. Jej przywódca, Adolf Hitler, został kanclerzem Niemiec, a w roku 1934 objął dodatkowo funkcję prezydenta, przybierając nieformalny (nigdy nie przyjęty oficjalnie i niezgodny z prawem) tytuł – Führer. Hitler dotrzymał słowa danego wielkiemu kapitałowi i rozprawił się z radykalnym społecznie skrzydłem swojej partii (noc długich noży), likwidując instytucje wolnorynkowe, ale nie naruszając własności prywatnej; nie dotyczyło to Żydów, których wyjęto spod ochrony prawnej, jaką mieli niemieccy obywatele (ustawy norymberskie, 1935).

Po wybuchu II wojny światowej armia i inne organizacje zbrojne III Rzeszy zaczęły stosować terror, a od 1941 roku – zorganizowane ludobójstwo. W pierwszej kolejności dążono do eksterminacji wszystkich Żydów i Cyganów (Holocaust), a następnie Słowian, z których jednak część miała służyć jako niewolnicy „panów” Niemców.

Hitlerowcy utworzyli 42 500 gett i obozów, w tym 30 000 obozów pracy i 980 obozów koncentracyjnych[104].

Ofiarami nazistów padli także niemieccy homoseksualiści. W 1928 roku w Niemczech żyło ok. 1,2 mln homoseksualistów (według szacunków specjalnej jednostki Gestapo). Naziści uznawali aryjskich homoseksualistów za „socjalnie zboczonych”, stanowiących zagrożenie na drodze prawidłowego rozwoju rasy, zdelegalizowano wszelkie instytucje, miejsca kultury oraz spotkań środowisk homo- i biseksualnych. W latach 1933-1945 ponad 100 tys. ludzi zostało aresztowanych pod zarzutem zakazanego prawnie (Paragraf 175) homoseksualizmu. Z tego 50 tys. zostało uznanych oficjalnie za homoseksualistów, 5-15 tys. z nich zginęło w obozach koncentracyjnych, reszta była więziona i torturowana.

Jednym z nich był bliski współpracownik Hitlera oraz twórca Sturmabteilung (SA) Ernst Röhm, zabity podczas nocy długich noży.

Ugrupowania nazistowskie poza Niemcami[edytuj | edytuj kod]

Kraje germańskie[edytuj | edytuj kod]

W Szwecji w 1933 roku założona została Narodowosocjalistyczna Partia Robotników Szwecji. Założycielem partii był były członek Partii Narodowosocjalistycznej Sven Olof Lindholm. Młodzieżówką partii była grupa Ungdom Nordisk działająca według wzorców NSDAP. Partia identyfikowała się ze strasseryzmem znajdującym się na lewo od hitleryzmu. Stopniowo dystansowała się od związku z Niemcami aż w końcu zupełnie zerwała z nazizmem. Od 1938 roku zmieniła nazwę na Szwedzka Jedność Socjalistyczna i usunęła symbole partyjne kojarzone z ruchem nazistowskim. Partia zanikła w czasie II wojny światowej. Partia rozwiązała się po 1945 roku a jej byli członkowie powołali Den Svenske Folksocialisten[105].

W listopadzie 1930 roku w Danii naziści powołali ugrupowanie pod nazwą Narodowosocjalistyczna Duńska Partia Robotnicza. Partia wzorowała się na niemieckiej partii faszystowskiej. Liderami ruchu duńskich nazistów byli m.in. Cay Lembecke. Partia była marginalna i liczyła zaledwie kilkuset zwolenników. W 1933 roku szefem grupy został Duńczyk pochodzenia niemieckiego, Frits Clausen. Większość zwolenników partii pochodziło z Jutlandii, która dawniej należała do Niemiec, przez co część zwolenników partii popierała przyłączenie tego regionu do Rzeszy (jednocześnie partia deklarowała lojalność duńskiemu kościołowi i monarchii)[106][107]. Po agresji niemieckiej partia podjęła się kolaboracji. Partie rozwiązano w 1945 roku po wyzwoleniu Danii.

W Holandii powstał Narodowo-Socjalistyczny Ruch Holenderski, ugrupowanie wzorowało się na faszystach włoskich i niemieckich. Co ciekawe co 1936 roku partia nie miała charakteru antysemickiego i należało do niej nawet kilku Holendrów pochodzenia żydowskiego[108].

Ameryka i RPA[edytuj | edytuj kod]

W USA w latach 30. działały grupy, tj. Srebrny Legion Williama Dudleya Pelleya, Federacja Niemiecko-Amerykańska Fritza Kuhna. Poparcie dla nazizmu wyrażał m.in. ojciec Charles Coughlin z radia katolickiego. George Rockwell powołał marginalną Amerykańską Partię Nazistowską, która w następnych dziesięcioleciach poparła ruch white power i sprzeciwiała się ruchowi praw obywatelskich.

W RPA w 1938 roku powstała afrykanerska Ossewabrandwag i bojówki Stormjaers. Partia była pod wpływami NSDAP, a w czasie II wojny światowej opowiadała się przeciwko współpracy RPA z Wielką Brytanią. Po zamach terrorystycznych przeprowadzonych przez jej, niektórzy jej przywódcy trafili do aresztów, ale partia nigdy nie została oficjalnie zdelegalizowana. Po 1945 roku, kilku byłych członków ruchu weszło w skład dyktatury apartheidu. Grupa została wchłonięta przez Partię Narodową. Były bojówkarz partii Balthazar Johannes Vorster, w latach 1966-1978 pełnił funkcję premiera RPA[109].

Grupy nazistowskie powstały nawet w Kostaryce. W latach 30. sympatycy nazizmu wywodzący się głównie ze społeczności niemieckiej zbierali się w Klubie Niemieckim[110].

Polska[edytuj | edytuj kod]

W Polsce ugrupowania narodowosocjalistyczne nie odgrywały znaczącej roli. Najważniejsze z nich to Narodowo-Socjalistyczna Partia Robotnicza i zaliczany do nazistowskich Radykalny Ruch Uzdrowienia J.Kowala-Lipińskiego. Inne jakie można wymienić to: Partia Narodowych Socjalistów, Polska Partia Narodowo-Socjalistyczna, Polska Partia Narodowo-Socjalistyczna „Warta"[111].

Inne ruchy faszystowskie czerpiące z nazizmu[edytuj | edytuj kod]

Flaga Christus Rex – organizacji czerpiącej z nazizmu

We Flandrii w Belgii od 1933 roku działał Flamandzki Związek Narodowy, którego przywódcą był Staf de Clerg. Partia deklarowała chęć oderwania Flandrii od Belgii i przyłączenie tego regionu do macierzy – Holandii. Na równi z FZN w Walonii działał Christus Rex założony przez Léona Degrelle. Obydwa ugrupowana wyrażały podziw do postaci Hitlera i prezentowały antysemityzm, a w przypadku reksistów wyraźny był ultra katolicyzm. W okresie wojny partie te podjęły się kolaboracji z hitlerowcami. Działacze tych grup założyli kolaboracyjne jednostki wojskowe – 28 Ochotniczą Dywizję Grenadierów Pancernych SS (1 walońską) Walonnien i Legion Flandryjski[112].

W 1932 roku w Bułgarii założony został pronazistowski Narodowy Ruch Socjalny, związany z Krajowym Związkiem Bułgarskich Legionów. Gdy w 1944 roku Bułgaria zawarła sojusz z ZSRR, liderzy NRS uciekli do Rzeszy i utworzyli bułgarski kolaboracyjny rząd na uchodźstwie[113].

W latach 20. premierem Węgier był Gyula Gömbös, który posługiwał się terminem narodowy socjalizm i zajmował silnie proniemieckie stanowisko[114].

Ugrupowanie tworzące rządy satelickie[edytuj | edytuj kod]

Głównym ugrupowaniem faszystowskim Norwegii był Nasjonal Samling Vidkuna Quislinga. Quisling rozpoczynał swoją karierę jako działacz chadeckiej Partii Chłopskiej, po rozłamie w partii utworzył nowe ugrupowanie, które do 1935 roku było partią o charakterze konserwatywno-religijnym. Po 1935 partia zbliżyła się do narodowego socjalizmu. 9 kwietnia 1940 roku partia dokonała zamachu stanu, a z pomocą hitlerowców utworzyła kolaboracyjną juntę wojskową. Sam Quisling w 1943 roku został premierem rządu satelickiej Norwegii. Po wyzwoleniu Norwegii nazwisko Quislinga stało się synonimem słowa „kolaborant”[115].

Pod silnym wpływem nazizmu znaleźli się chorwaccy ustasze[116]. Tytuł lidera ugrupowania, Ante Pavelića, Poglavnik, oparty został na tytule Duce Benito Mussoliniego i Führer Adolfa Hitlera[117]. Ustasze odpowiedzialni są za ludobójstwo; w czasie swoich totalitarnych rządów dokonywali masowych eksterminacji Żydów, Cyganów i Serbów oraz Chorwatów wyznających prawosławie bądź posądzonych o komunizm.

W czasie okupacji Grecji, Niemcy próbowali utworzyć rząd faszystowski. Na czele rządu stanął faszysta grecki Jeorjos Tsolakoglu. Tamtejsi kolaboranci powołali oddziały zwane jako Bataliony Bezpieczeństwa, zajmowały się one walką z republikańską partyzantką ELAS i mniejszymi grupami walczącymi z okupantami[118].

Flaga Strzałokrzyżowców

Na Węgrzech wytworzył się ruch zwany Strzałokrzyżowcami. Jego przywódcą został późniejszy zbrodniarz wojenny Ferenc Szálasi. W 1937 roku partia została zdelegalizowana na skutek radykalizacji działaczy grup. Strzałokrzyżowcy posługiwali się symboliką nazistowską (np. swastyka mająca zdaniem grupy oznaczać rasę Aryjczyków). Partię odbudowano w 1939 roku. Grupa ta sprawowała totalitarną władzę na Węgrzech od 15 października 1944 roku do stycznia 1945 roku. W okresie swoich rządów strzałokrzyżowcy prowadzili politykę eksterminacji ludności żydowskiej[119].

Porównanie nazizmu z faszyzmem włoskim[edytuj | edytuj kod]

Pomimo licznych zbieżności między faszyzmem włoskim a nazizmem występowały też istotne różnice. Dla nazizmu wartością najwyższą był rasistowsko rozumiany naród (Volk), natomiast dla włoskich faszystów idealistycznie pojmowany naród. O ile biologiczny rasizm i antysemityzm był podstawą ideologii NSDAP, faszyzm włoski początkowo wolny był od rasizmu i antysemityzmu (w jego szeregach byli nawet działacze żydowskiego pochodzenia jak Aldo Finzi), dopiero od roku 1938 pod wpływem sojuszu z Trzecią Rzeszą zaczął przejmować koncepcje rasistowskie[120]. Polityka włoskiego faszyzmu wobec Kościoła oscylowała między konfliktem (ataki na instytucje katolickie w okresie walki o władzę, konflikt dotyczący wychowania młodzieży w 1931 roku) i współpracą (Traktaty Laterańskie w 1929 roku)[121], natomiast w przypadku NSDAP „główną linię partii w sprawach religii wyrażała totalna opozycja Rosenberga wobec chrześcijaństwa w jakiejkolwiek formie”[122]. Choć Benito Mussolini jako pierwszy proklamował koncepcję państwa totalitarnego, nie rozwinął jej jednak do tego stopnia jak naziści[123]. W zakresie polityki społeczno-gospodarczej włoscy faszyści budowali system korporacyjny[124].

Wszystko to sprawiało, że początkowo między faszystowskimi Włochami a Trzecią Rzeszą utrzymywało się napięcie. Dopiero w czasie wojny w Abisynii doszło do zbliżenia („oś Berlin-Rzym”), które doprowadziło do Anschlussu Austrii.

Porównania nazizmu ze stalinowskim ZSRR[edytuj | edytuj kod]

W 2009 roku w rezolucji „Zjednoczenie podzielonej Europy” Zgromadzenie Parlamentarne OBWE zrównało totalitarne system niemieckiego nazizmu i radzieckiego stalinizmu. W rezolucji przeczytać można że w XX wieku kraje Europy ucierpiały z rąk dwóch reżimów totalitarnych co poniosło za sobą zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwa[125][126][127]. Zrównanie to budzi sprzeciw Rosji, jak uważają rozmówcy pisma „Kommiersant” porównanie stalinizmu i faszyzmu jest niewłaściwie ze względu na to że „to właśnie stalinowski ZSRR poniósł największe ofiary i wniósł największy wkład w uwolnienie Europy od faszyzmu”. Według stanowiska Moskwy rezolucja jest to „obraźliwa, antyrosyjska akcja” i „gwałt na historii”"[128].

Według Adama Leszczyńskiego piszącego w kontekście powstania warszawskiego i książki Obłęd '44 czyli jak Polacy zrobili prezent Stalinowi, wywołując Powstanie Warszawskie Piotra Zychowicza między reżimem w ZSRR a III Rzeszy istniała zasadnicza różnica jakościowa, według niego komunistom przyświecały szczytne cele równości i sprawiedliwości, a celem hitlerowców była wyłącznie eksterminacja rasy podludzi[129]f.

Z kolei Margaret Buber-Neumann, była niemiecka komunistka, więziona w latach 1937-40 w GUŁagu, a następnie w latach 1940-45 w Ravensbruck w wydanych po wojnie wspomnieniach wskazywała na liczne podobieństwa praktyki obu reżimów, wskazując przede wszystkim na pogardę dla życia ludzkiego, kult przemocy, wykorzystywanie pracy niewolniczej przez oba systemy. Różnice między nimi wyjaśniała następująco:

Między zbrodniami Hitlera i Stalina istnieje moim zdaniem tylko różnica ilościowa. Oczywiście, komunizm jako idea był początkowo pozytywny, a narodowy socjalizm nigdy taki nie był — jego idee i cele od początku do końca były przestępcze. Nie wiem jednak czy to idea komunistyczna jako teoria sama w sobie zawierała fundamentalny błąd czy też tylko radziecka praktyka pod rządami Stalina zdradziła ideał i zamieniła Związek Radziecki w jeszcze jedną odmianę faszyzmu

— Margaret Buber-Neumann[130]

Nazizm a inne ideologie[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy badacze i publicyści doszukują się elementów ideologii nazistowskiej w bardzo różnych ruchach tak prawicowych (np. Wolnościowa Partia Austrii)[131] jak lewicowych (Czerwoni Khmerzy[132]) czy w paneuropeizmie[133].

Sytuacja prawna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483):

Art. 13.
Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.):

Art. 256.
§ 1. Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto w celu rozpowszechniania produkuje, utrwala lub sprowadza, nabywa, przechowuje, posiada, prezentuje, przewozi lub przesyła druk, nagranie lub inny przedmiot, zawierające treść określoną w § 1.
Art. 257.
Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowościowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Nienazistowskie formy narodowego socjalizmu[edytuj | edytuj kod]

Nazwa narodowy socjalizm używana była też niezależnie od niemieckiego nazizmu przez różne ugrupowania, które starały się łączyć postulaty narodowe i społeczne bez popadania w faszyzm i totalitaryzm. W 1888 roku grupa radykalno-demokratycznych emigrantów polskich z Bolesławem Limanowskim na czele utworzyła w Paryżu Gminę Narodowo-Socjalistyczną[134]; do jej tradycji nawiązywała w latach 30. XX wieku Partia Narodowych Socjalistów[135]. W Czechach działacze robotniczy związani z partią młodoczeską utworzyli w 1896 roku Česka Strana Narodni Socjalni[136], która w okresie międzywojennym pod przywództwem Edwarda Benesza stała się czołową siłą w Republice Czechosłowackiej. Niemiecki działacz liberalny Friedrich Naumann był twórcą Nationalsozialer Verein (1896-1903)[137]. We Francji Pierre Bietry, przywódca solidarystycznych związków zawodowych (Jaunes) utworzył Parti Socialiste Nationale w 1903 roku[138]. W czasie I wojny światowej grupa antypacyfistycznych działaczy British Socialist Party z Henrym Hyndmanem na czele utworzyła National Socialist Party, która później została wchłonięta przez Partię Pracy.

Współcześnie nazwa narodowy socjalizm używana jest przez niefaszystowskie ugrupowania w niektórych krajach pozaeuropejskich, gdzie nie budzi kojarzeń z nazizmem (np. w Indiach i Bangladeszu).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
nazizm
Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Hasło: Nazizm, [w:] Leksykon politologii: praca zbiorowa. Wrocław: Atla 2, 2002, s. 249. ISBN 83-88555-46-4.
  2. Obszerna analiza podobieństw ideologicznych narodowego socjalizmu, komunizmu i socjaldemokracji w: Josef Schüßlburner, Czerwony, brunatny i zielony socjalizm, Wrocław 2009, tłum. Tomasz Gabiś. Zob. też Rodney The Encyclopedia of Politics: The Left and the Right, Volume 2: The Right. Thousand Oaks, California, USA; London, England, UK; New Delhi, India: Sage Publications, 2005. Pp. 694. A także Fritzsche, Peter. 1998. Germans into Nazis. Cambridge, Mass.: Harvard University Press; Eatwell, Roger, Fascism, A History, Viking/Penguin, 1996, pp. xvii-xxiv, 21, 26–31, 114–140, 352. Griffin, Roger. 2000. Revolution from the Right: Fascism, chapter in David Parker (ed.) Revolutions and the Revolutionary Tradition in the West 1560–1991, Routledge, London.
  3. Blum, George, The Rise of Fascism in Europe (Greenwood Press, 1998), p. 9.
  4. Nazi, New Oxford American Dictionary, 2nd ed., Oxford University Press Inc., 2005.
  5. Warto w tym kontekście przypomnieć przedstawioną przez F. Ryszkę koncepcję alternatywną wobec osi lewica-prawica: „Porównuje on układ stronnictw politycznych do podkowy: pośrodku, na zgięciu, wypadnie Centrum, na jednym końcu NSDAP, na drugim KPD. [...] Jest w tym nieco racji”. Franciszek Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1985, s. 93-94.
  6. § 86a StGB – 05/2006.
  7. Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.
  8. Neonazistowska NPD i subkultury.
  9. Nazi.In: Friedrich Kluge, Elmar Seebold: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24. Auflage, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002, ISBN 3-11-017473-1 (Online Etymology Dictionary: Nazi).
  10. Fritzsche, Peter. Germans into Nazis, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1998; Eatwell, Roger, Fascism, A History, Viking-Penguin, 1996. pp. xvii-xxiv, 21, 26–31, 114–140, 352. Griffin, Roger, „Revolution from the Right: Fascism,” in David Parker, ed., Revolutions and the Revolutionary Tradition in the West 1560-1991, London: Routledge, 2000.
  11. Hitler, Adolf in Domarus, Max and Patrick Romane, eds. The Essential Hitler: Speeches and Commentary, Waulconda, Illinois: Bolchazi-Carducci Publishers, Inc., 2007, s. 170.
  12. Koshar, Rudy. Social Life, Local Politics, and Nazism: Marburg, 1880-1935, University of North Carolina Press, 1986. s. 190.
  13. Hitler, Adolf, Mein Kampf, Bottom of the Hill Publishing, 2010. s. 287.
  14. Peukert, Detlev, The Weimar Republic. 1st paperback ed. Macmillan, 1993. ISBN 9780809015566, s. 73-74.
  15. 15,0 15,1 15,2 Peukert, Detlev, The Weimar Republic. 1st paperback ed. Macmillan, 1993. ISBN 9780809015566, s. 74.
  16. Thomas D. Grant. Stormtroopers and Crisis in the Nazi Movement: Activism, Ideology and Dissolution. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2004. s. 30-34, 44.
  17. Oliver H. Woshinsky. Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2008. s. 156.
  18. McNab, Chris (2009). The Third Reich. Amber Books Ltd. ISBN 978-1-906626-51-8. s. 11.
  19. Claudia Koonz: The Nazi Conscience. Harvard University Press, 2003, s. 13. ISBN 0-674-01172-4. Cytat: While passionate antisemitism created solidarity among hardcore Nazis, a more sober form of racial thinking held the potential for mobilizing broad segments of population. I use therm „ethnic fundamentalism” to describe the deeply anti-liberal collectivism that was the hallmark of public culture in the Third Reich.
  20. „collectivism.” Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. „Collectivism has found varying degrees of expression in the 20th century in such movements as socialism, communism, and fascism.”.
  21. 21,0 21,1 21,2 Mann, Michael, Fascists, New York City: Cambridge University Press, 2004. s. 183.
  22. Miranda Carter. George, Nicholas and Wilhelm: Three Royal Cousins and the Road to World War I. Borzoi Book, 2009. s. 420.
  23. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, Berghahn Books, 2008. ISBN 9781845456801, s. 72.
  24. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, 2008. s. 72-75.
  25. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, 2008. s. 84.
  26. Antoni Czubiński, Faszyzm niemiecki z perspektywy półwiecza: materiały i studia: praca zbiorowa s. 137, Wyd. Nauk. Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1985.
  27. Maciej Marszał, Włoski faszyzm i niemiecki narodowy socjalizm w poglądach ideologów Narodowej Demokracji 1926-1939 Kolonia Limited, 2001 s. 155.
  28. 28,0 28,1 Nyomarkay, Joseph, Charisma and Factionalism in the Nazi Party, Minnesota University Press, 1967. s. 133.
  29. M. Orłowski, Kontekst międzynarodowy przejścia Brygady Świętokrzyskiej na zachód Europy w 1945 roku przez Śląsk i Czechy do Ratyzbony [w] Obóz narodowy w obliczu dwóch totalitaryzmów, R. Sierchuła (red.), Warszawa 2010, s. 57-58.
  30. Katarzyna Fiołka Hitler s. 13
  31. Katarzyna Fiołka Hitler s. 15
  32. Katarzyna Fiołka Hitler s. 17
  33. Katarzyna Fiołka Hitler s. 18-19
  34. Katarzyna Fiołka Hitler s. 20
  35. Katarzyna Fiołka Hitler s. 19-21
  36. Katarzyna Fiołka Hitler s. 20-21
  37. Michael H. Hart 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje ludzkości ISBN 83-7129-028-4 Świat Książki, Warszawa 1996 str. 168.
  38. Konrad Heiden. A History of National Socialism. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2010. s. 85.
  39. Paul Johnson, Historia Żydów, s. 503.
  40. Katarzyna Fiołka Hitler s. 21-22
  41. Katarzyna Fiołka Hitler s. 22-23
  42. Antoni Mączka, „Historia Europy”, s. 645, ISBN 83-04-04363-7.
  43. Katarzyna Fiołka Hitler s. 22-23
  44. Katarzyna Fiołka Hitler s. 23-24
  45. Katarzyna Fiołka Wielkie Biografie: Hitler ISBN 978-83-7670-073-1, s. 24.
  46. Katarzyna Fiołka Hitler s. 24-25
  47. Katarzyna Fiołka Hitler s. 25-26
  48. Katarzyna Fiołka Hitler s. 27-28
  49. Katarzyna Fiołka Hitler s. 28-29
  50. Friedemann Bedürftig, Tredje riket från uppgång till fall, Stockholm 2007, s. 361.
  51. Stephen J. Lee. Europe, 1890-1945. s. 237.
  52. Peter D. Stachura, The Shaping of the Nazi State, s. 31.
  53. Peter D. Stachura, The Shaping of the Nazi State, s. 31.
  54. Peter D. Stachura, The Shaping of the Nazi State, s. 31.
  55. André Mineau. Operation Barbarossa: Ideology and Ethics Against Human Dignity. Rodopi, 2004. s. 36.
  56. Rolf Dieter Müller, Gerd R. Ueberschär. Hitler’s War in the East, 1941–1945: A Critical Assessment. Berghahn Books, 2009. s. 89.
  57. Bradl Lightbody. The Second World War: Ambitions to Nemesis. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2004. s. 97.
  58. Bendersky, Joseph W., A History of Nazi Germany: 1919-1945. 2nd ed. Burnham Publishers, 2000. s. 72.
  59. Kershaw, Ian (2008). Hitler, the Germans, and the Final Solution. Yale University Press. s. 53. ISBN 0-300-12427-9.
  60. Kershaw, Ian (2008). Hitler, the Germans, and the Final Solution. Yale University Press. s. 53. ISBN 0-300-12427-9.
  61. Carroll Quigley, Tragedy and Hope, 1966. s. 619.
  62. Overy, R.J., The Dictators: Hitler’s Germany and Stalin’s Russia, W. W. Norton & Company, Inc., 2004. s. 403.
  63. Peter Temin. Economic History Review, New Series 44 (4): 573–593.
  64. Hayes, Peter. 1987 Industry and Ideology IG Farben in the Nazi Era. Cambridge University Press.
  65. Barkai, Avaraham 1990. Nazi Economics: Ideology, Theory and Policy. Oxford Berg Publisher.
  66. DeLong, J. Bradford. „Slouching Towards Utopia?: The Economic History of the Twentieth Century. XV. Nazis and Soviets”.
  67. Guillebaud, Claude W. 1939. The Economic Recovery of Germany 1933-1938. London: MacMillan and Co. Limited.
  68. Bendersky, Joseph W. A History of Nazi Germany: 1919-1945. 2nd ed. Burnham Publishers, 2000. s. 40.
  69. m.in. akcja klostersturm, polegająca na konfiskacie mienia kościelnego.
  70. Hitler, A.; transl. Norman Cameron, R. H. Stevens; intro. H. R. Trevor-Roper (2000). „March 24, 1942”. Hitler’s Table Talk, 1941–1944: His Private Conversations. Enigma Books. s. 162–163. ISBN 1-929631-05-7.
  71. Richard Grunberger, Historia społeczna Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1987, t. I, s. 261.
  72. Richard Grunberger, Historia społeczna Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1987, t. I, s. 257.
  73. Faszyzmy europejskie (1922-1945) w oczach współczesnych i historyków, pod red. Jerzego W. Borejszy, Warszawa 1979, s. 619.
  74. Sohn-Rethel, Alfred Economy and Class Structure of German Fascism, CSE Books, 1978 ISBN 0-906336-01-5.
  75. Michael Thad Allen, The Business of Genocide, The University of North Carolina Press, 2002. s. 1.
  76. Anna Elisabeth Rosmus (2004), „Mass Murder of the „Offspring of Alien Descent”. Wintergreen: Suppressed Murders. University of South Carolina Press. s. 1-34. ISBN 1-57003-509-1.
  77. Evans, s. 331–332.
  78. Evans, s. 529.
  79. „Persecution of Homosexuals in the Third Reich”. Ushmm.org. Retrieved 2010-06-04.
  80. Faszyzmy europejskie (1922-1945) w oczach współczesnych i historyków, pod red. Jerzego W. Borejszy, Warszawa 1979, s. 628.
  81. Paul Johnson Historia Żydów s. 502-503.
  82. Paul Johnson Historia Żydów s. 503.
  83. Paul Johnson Historia Żydów s. 508.
  84. Paul Johnson, Historia Żydów s. 504.
  85. Paul Johnson Historia Żydów s. 518.
  86. Paul Johnson Historia Żydów s. 518-519.
  87. Paul Johnson Historia Żydów s. 519.
  88. Paul Johnson Historia Żydów s. 516-517.
  89. Paul Johnson Historia Żydów s. 519.
  90. Paul Johnson Historia Żydów s. 520-521.
  91. Czym był Holokaust? Ośrodek informacji ONZ w Warszawie.
  92. Ekspertyza z dnia 1 maja 1946 wykonana przez angielsko-amerykańską komisję dla Międzynarodowego Trybunału w Norymberdze podała liczbę zamordowanych 3 271 000 Żydów polskich. Według Henryka Kopcia z Wydz. Statystyki GUS zginęło ok. 3 milionów osób. Według badań historyków Czesława Madajczyka i Gerarda Reitlingera liczba ofiar Żydów z Polski wynosi od 2,6 mln do 3 mln, artykuł Józefa Marszałka pt. „Stan badań nad stratami osobowymi ludności żydowskiej Polski oraz nad liczbą ofiar obozów zagłady w okupowanej Polsce” w „Dzieje Najnowsze” (1994).
  93. Ponary były też miejscem kaźni innych narodowości, przede wszystkim Polaków. Zob. Zbrodnia w Ponarach.
  94. J Noakes and G Pridham, Documents on Nazism, 1919-1945, London 1974.
  95. McNab, Chris (2009). The Third Reich. Amber Books Ltd. ISBN 978-1-906626-51-8. s. 182.
  96. McNab 2009, s. 182.
  97. David Redles. Hitler’s Millennial Reich: Apocalyptic Belief and the Search for Salvation. New York, New York, USA; London, England, UK: New York University Press, 2005. s. 60.
  98. Roger Griffin. Fascism, Totalitarianism and Political Religion. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2005. s. 85.
  99. Robert Anthony Krieg. Catholic Theologians in Nazi Germany. London, England, UK: Continuum International Publishing Group, 2004. s. 4-8.
  100. Ausma Cimdiņa, Jonathan Osmond. Power and Culture: Hegemony, Interaction and Dissent. PLUS-Pisa University Press, 2006.
  101. Roger Griffin. Fascism, Totalitarianism and Political Religion. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2005. s. 85.
  102. Robert Anthony Krieg. Catholic Theologians in Nazi Germany, 2004. s. 4.
  103. http://www.concordatwatch.eu/showkb.php?org_id=858&kb_header_id=752&kb_id=1211.
  104. The Holocaust Just Got More Shocking – NYTimes.com.
  105. Heléne Lööw, Nazismen i Sverige 1924 – 1979, ISBN 91-7324-684-0, s. 108.
  106. „Leksikon- DNSAP”.
  107. Madeleine Hurd 2011, Bordering the Baltic: Scandinavian Boundary-Drawing Processes, 1900-2000, LIT Verlag Münster, ISBN 3643107781, s. 83-84.
  108. Jong, Loe de (1956) German Fifth Column In the Second World War Routledge & Kegan Paul; Mussert, Anton en Current Biography 1941, s. 621.
  109. JOYCE, Peter (2007), The Making a Nation. South Africa’s Road to Freedom., Ciudad del Cabo: Zebra Press. ISBN 978-1-77007-312-8; Brian Bunting (1969).
  110. Periódico La Nación, sección Áncora, 1 de junio, 2008.
  111. Olgierd Grott: Faszyści i narodowi socjaliści w Polsce. Kraków: ZW NOMOS, 2007. ISBN 8360490198.
  112. Jong, Loe de (1956) German Fifth Column In the Second World War Routledge & Kegan Paul; Mussert, Anton en Current Biography 1941, s. 621.
  113. Philip REES: «Tsankov, Aleksandur», en Biographical Dictionary of the Extreme Right Since 1890, s. 394; «Lukov, Hristo Nikolov», Biographical Dictionary of the Extreme Right Since 1890, s. 242; Melamed, Andrey (2007-02). «Una página de la historia búlgara. El círculo político Zveno» (en castellano). BNR Radio Bulgaria. Consultado el 27-11-2007 de 2007.; Marshall Lee Miller Bulgaria in the Second World War Stanford University Press, 1975; Pashanko Dimitroff Boris III of Bulgaria 1894-1943, London, 1986, ISBN 0-86332-140-2; Stephane Groueff Crown of Thorns, Lanham MD., and London, 1987, ISBN 0-8191-5778-3; Gregory Lauder-Frost The Betrayal of Bulgaria, Monarchist League Policy Paper, London, 1989.
  114. Miklos Molnar: A Concise History of Hungary.
  115. Høidal, Oddvar K (1989) Quisling: A study in Treason, Oslo: Norwegian University Press (Universitetsforlaget), ISBN 82-00-18400-5.
  116. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 207.
  117. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 210.
  118. Clogg, Richard. A Concise History of Greece, 1992; del mismo: Parties and Elections in Greece: the Search for Legitimacy, 1987; Hondros, John L. Occupation and Resistance, 1983; McNeill, William. The Metamorphosis of Greece Since World War Two; Woodhouse, C M. Modern Greece: A Short History, 1992.
  119. Margit Szöllösi-Janze: „Pfeilkreuzler, Landesverräter und andere Volksfeinde – Generalabrechnung in Ungarn”, in: Klaus-Dietmar Henke/Hans Woller (Hg.), Politische Säuberung in Europa. Die Abrechnung mit Faschismus und Kollaboration nach dem Zweiten Weltkrieg, München 1991, s. 311–357.
  120. Roger Eatwall, Faszyzm. Historia, Poznań 1999, s. 133-135.
  121. Denis Mack Smith, Mussolini, Warszawa 1994, s. 61, 68; Roger Eatwall, Faszyzm. Historia, Poznań 1999, s. 121-123, 207-209; Walter Laqueur, Faszyzm: wczoraj – dziś – jutro, Warszawa 1996, s. 68.
  122. Richard Grunberger, Historia społeczna Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1987, t. II, s. 342 i n. Nie przeczą temu przypadki instrumentalnego wykorzystywania chrześcijaństwa przez Hitlera jeszcze w pierwszych miesiącach rządów. Ibidem s. 339. Jak napisał Walter Laqueur: „Czas na ostateczną rozprawę z Kościołem miał nadejść po zwycięskim zakończeniu wojny”. Walter Laqueur, Faszyzm: wczoraj – dziś – jutro, Warszawa 1996, s. 71-72.
  123. Hanna Arendt, Korzenie totalitaryzmu. Warszawa 1993, t. II, s. 73; Roger Eatwall, Faszyzm. Historia, Poznań 1999, s. 120, 131-133.
  124. Roger Eatwall, Faszyzm. Historia, Poznań 1999, s. 125-126.
  125. Holocaust scholars slam EU for backing Nazi-Communist comparison. Haaretz, 2010.
  126. Prague Declaration on European Conscience and Communism. Senate of the Parliament of the Czech Republic, 2008.
  127. Hannah Arendt: Korzenie totalitaryzmu. 2008. ISBN 9788361408833.
  128. Moskwa nie chce rozliczenia stalinizmu. Rzeczpospolita, 2 lipca 2009.
  129. Adam Leszczyński: Ahistoryczne fantazje o powstaniu. Ale Historia!, 2013.
  130. Margaret Buber-Neumann: Under Two Dictators. Prisoner of Stalin and Hitler. 2008. ISBN 978-1-84595-102-3.
  131. Christa Zőchling, Haider – kim jest, Kraków 2000, s. 76, 85, 88, 159-160.
  132. Robert S. Roberts, Jerrold M. Post, Paranoja polityczna, psychopatologia nienawiści, s. 320, Książka i Wiedza, Warszawa 1999.
  133. Rodney Atkinson, Eurofaszyzm w natarciu, Lublin: Retro 1998, passim.
  134. Józef Buszko, Narodziny ruchu socjalistycznego na ziemiach polskich, Kraków 1967, s. 234.
  135. Olgierd Grott, Faszyści i narodowi socjaliści w Polsce, Kraków 2007, s. 74.
  136. Małgorzata Hasiewicz, U źródeł narodowego socjalizmu w monarchii Habsburgów, Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi, t. XXVI (2003).
  137. Marek Maciejewski, Ruch i ideologia narodowych socjalistów w Republice Weimarskiej, Warszawa-Wrocław 1985, s. 79, 249-253.
  138. Adam Wielomski, Nacjonalizm francuski 1886-1940. Geneza, przemiany i istota filozofii politycznej, Warszawa, s. 191.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]