Natan mędrzec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Natan mędrzec
Nathan der Weise
Pierwszy przedruk dramatu.
Autor Gotthold Ephraim Lessing
Miejsce wydania  Niemcy
Język niemiecki
Data I wyd. 1779
Typ utworu dramat
Data I wyd. polskiego 1867[1] lub 1877[2]

Natan mędrzec (niem. Nathan der Weise) – pięcioaktowy dramat Gottholda Ephraima Lessinga opublikowany w 1779 roku[3] i wystawiony 14 kwietnia 1783 roku w Berlinie. Głównym tematem utworu jest humanitaryzm i łącząca się z nim przypowieść o pierścieniu z trzeciego aktu – stworzona prawdopodobnie przez sefardyjczyków Żydów, a jej początki sięgają 1100 roku; przed Lesingiem pisał o niej Giovanni Boccaccio w Dekameronie.

Dramat wraz z innymi utworami autora był zakazany w nazistowskich Niemczech, a nakręcony na motywach w 1922 r. film miał zakaz wyświetlania.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Akcja dramatu rozgrywa się w Jerozolimie w czasie trzeciej wyprawy krzyżowej przypadającej na lata 1189-1192.

Natan wraca z podróży handlowej i dowiaduje się, że jego córka Recha została wydobyta ze stojącego w płomieniach domu przez młodego templariusza. Ten zawdzięcza swoje życie muzułmańskiemu władcy Saladynowi, który spośród wszystkich skazańców ułaskawił tylko jego, jako że przypominał on mu brata - Assada. Mimo zbiegu niezwykłych okoliczności Natan nie uważa tego za cud i przekonuje Rechę, że wiara, iż to anioły ją ocaliły, jest szkodliwa.

Natan odnajduje wybawcę córki i przekonuje go, by ten złożył wizytę w jego domu i przyjął podziękowania Rechy.

W związku z problemami finansowymi Saladyn przyzywa Natana. Chce także sprawdzić sławną mądrość Żyda, pytając go, która z trzech religii monoteistycznych jest prawdziwa. Ten odpowiada mu przypowieścią o pierścieniu. Sułtan szybko pojmuje przesłanie równoprawności wszystkich religii. Będąc pod dużym wrażeniem odpowiedzi, pragnie przyjaźni z Żydem, ku swemu zaskoczeniu, otrzymuje on także od niego pożyczkę.

Templariusz zakochuje się w córce Natana i pragnie ją poślubić. Od zarządczyni Natana Dai dowiaduje się, że Recha została przezeń adoptowana, a jej prawdziwi rodzice byli chrześcijanami. Natan przyjmuje oświadczyny z dystansem, a templariusz udaje się po radę do patriarchy Jerozolimy. Głowa kościoła nakazuje poszukiwania „owego Żyda”, nosząc się z zamiarem spalenia go na stosie za porwanie chrześcijańskiego dziecka i jego apostazję.

Dzięki zapiskom zachowanym przez jednego z braci zakonnych okazuje się, że Recha i templariusz są rodzeństwem i dziećmi Assada, brata Saladyna. Natan zostaje ostatecznie uznany prawowitym ojcem adopcyjnym. W ten sposób następuje symboliczne powiązanie trzech religii.

Przypowieść o pierścieniu[edytuj | edytuj kod]

Maurycy Gottlieb:Recha wita swojego ojca

Idea tolerancji zawarta w przypowieści o pierścieniu została ujęta już w XIV wieku przez Boccaccia w jego Dekameronie. Autor opowiada tam historię ojca, który zgodnie z tradycją oddaje pierścień najumiłowańszemu synowi (pierścień, czyniący jego posiadacza miłym Bogu i ludziom). W utworze Lessinga można znaleźć lekko zmodyfikowaną wersję tego samego podania.

Saladyn wzywa do siebie Natana i pyta go, którą z monoteistycznych religii uważa za prawdziwą. Ten szybko rozpoznaje pułapkę zastawioną przez władcę. Jeśli uzna wyższość swej wiary, obrazi w ten sposób majestat sułtana, jeśli natomiast wstawi się za islamem, to może oczekiwać pytania, dlaczego wciąż jest Żydem. Unikając więc jasnych stwierdzeń, Natan odpowiada mu przypowieścią.

Pewien mężczyzna posiadał pierścień, który odziedziczył po ojcu. Każdy, kto go nosił z niezachwianym przekonaniem, był miły Bogu i ludziom. Pierścień był przekazywany z pokolenia na pokolenie, a dostawał go zawsze ten syn, którego ojciec kochał najbardziej ze wszystkich.

Jednak zdarzyło się, iż pewien ojciec, mający trzech synów, nie faworyzował żadnego z nich. Nakazał więc artyście stworzyć duplikaty klejnotu, a następnie każdemu z nich ofiarował pierścień, zapewniając przy tym o jego autentyczności.

Po jego śmierci wszyscy synowie udali się do sądu, aby rozstrzygnąć, który z pierścieni jest tym prawdziwym. Sędzia jednak nie był w stanie tego stwierdzić. Przypomniał on jednak, że klejnot ma właściwość czynienia jego posiadacza miłym Bogu i ludziom. Jako iż wydaje się to nie mieć przełożenia na żadnego z synów, to możliwe jest, że autentyczny pierścień się zagubił. (Sędzia nie odpowiada jednoznacznie na zapytania, kiedy mogłoby do tego dojść, teoretycznie nawet pierścień ojca mógł być fałszywy). Ostatecznie doradza im, by każdy z nich myślał, że to jego pierścień jest autentyczny i dodaje, że ojciec kochał każdego z nich jednakowo, tak iż nie mógł on znieść myśli o faworyzowaniu żadnego z nich (wbrew tradycji). Jeśli jednak jeden z klejnotów rzeczywiście jest autentyczny, to należy wyczekiwać jego cudownego działania w przyszłości, a każdy z jego posiadaczy powinien się starać, aby ów efekt przywołać.

Przypowieść o pierścieniu uważana jest za kluczowy tekst epoki oświeceniowej i jest ona sztandarowym ujęciem idei tolerancji.

Interpretacja[edytuj | edytuj kod]

Postać ojca z przypowieści można przyrównać do Boga, podczas gdy trzy pierścienie symbolizują trzy religie monoteistyczne (judaizm , chrześcijaństwo, islam). Wszyscy synowie reprezentują zwolenników poszczególnych religii, a sam Natan jest sędzią, próbującym rozstrzygnąć spór. Wymową przypowieści byłoby wiec stwierdzenie, że Bóg kocha wszystkich ludzi jednakowo, niezależnie od wyznawanej religii, ponieważ każda z nich jest jego dziełem.

Pytanie o autentyczność jednej z religii jawi się więc jako bezzasadne, jeśli żadna z nich nie uszlachetnia człowieka bardziej niż inna, co miałoby miejsce gdyby prawdziwy pierścień (prawdziwa religia) nie zagubił się.

Zgodnie z cechami przypowieści (z 3 aktu) rzeczywistość i fikcja nachodzą na siebie. Historia Natana, którą ten opowiada sułtanowi, jest pośrednią odpowiedzią na jego pytanie i jednocześnie próbą zanegowania jego sensu, ponieważ podług protagonisty (i Lessinga) każdy człowiek musi znaleźć i szanować swoją własną religię, nie podważając przy tym autentyczności innych. Zafascynowany opowieścią Saladyn odsyła Natana by zastanowić się nad wymową podania. To, że akceptuje on naukę zawartą w przypowieści, jest jednocześnie zachętą dla czytelnika, by ten podążał podobną ścieżką.

Figura Natana to także literacki pomnik postawiony przyjacielowi Lessinga Mosesowi Mendelssohnowi.

Ekranizacja[edytuj | edytuj kod]

W 1922 roku Manfred Noa na motywach dramatu Lessinga nakręcił dramat filmowy. Po II wojnie światowej produkcję uważano za zaginioną, aż jej kopia została znaleziona w Moskwie przez pracowników Muzeum Filmowego w Monachium. Po odrestaurowaniu i stworzeniu ilustracji muzycznej, film został on udostępniony publiczności w 2009 roku. Obejmuje on prolog i 6 aktów, trwa zaś 123 minuty.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Erstausgabe: Nathan der Weise. Ein dramatisches Gedicht, in fünf Aufzügen; 1779 [keine Verlagsangabe], 276 S.(inkl. Anmerkungen)
  • Nathan der Weise. Text und Materialien, bearbeitet von Ingrid Haaser; Klassische Schullektüre; Berlin: Cornelsen 1997 ISBN 3-464-12136-4
  • Nathan der Weise. Lehrerheft von Ingrid Haaser; Klassische Schullektüre; Berlin: Cornelsen 1999 ISBN 3-464-12137-2
  • Hans-Ulrich Lindken: Erläuterungen zu Gotthold Ephraim Lessing, Nathan der Weise. 5. Auflage. Bange 1987, ISBN 3-8044-0225-9
  • Friedrich Niewöhner: Veritas sive Varietas. Lessings Toleranzparabel und das Buch von den drei Betrügern, Schneider, Heidelberg 1988, ISBN 3-7953-0761-9
  • Hans Ritscher: Gotthold Ephraim Lessing: Nathan der Weise. 9. Auflage. Diesterweg 1979, ISBN 3-425-06380-4
  • Timotheus Will: Lessings dramatisches Gedicht Nathan der Weise und die Philosophie der Aufklärungszeit, Schöningh 1999. ISBN 3-506-75069-0
  • Knut Nippe: Die missbrauchte Ringparabel, Ichthys. Theologische Orientierung für Studium und Gemeinde, Nr. 43 (2006) 54-57.
  • Peter Sloterdijk: Gottes Eifer. Vom Kampf der drei Monotheismen. Verlag der Weltreligionen im Insel Verlag 2007, ISBN 978-3-458-71004-2

Przypisy

  1. tłumaczenie Saulson pt. Natan, wyd. w Lipsku za: Wstęp autorstwa Ivo Łaborewicza do wydania książki Saulson: Warmbrunn i okolice jego, 2008. Wyd. AD REM, Jelenia Góra, strona 13 i 14
  2. BiblioNETka - książka - Natan mędrzec {Lessing Gotthold Ephraim}
  3. Nathan der Weise [Nathan the Wise] by Gotthold Ephraim LESSING from Historicana - Used Book - Hardcover - First Edition

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]