Nazwy miejscowości w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Nazwy miejscowości)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Nazwy miejscowości zachowują wiele zjawisk językowych i kulturowych, po których często nie pozostał żaden inny ślad.

Podział nazw miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Nazwy miejscowości dzielą się najogólniej na:

  • pochodzące od cech miejsca, w którym znajduje się miejscowość,
  • pochodzące od ludzi związanych z miejscowością.

W każdej z nich można wydzielić pewne podkategorie, np. w nazwach odosobowych znajdują się m.in.:

Klasyfikacja nazw miejscowych[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja nazw miejscowych może się opierać o różne kryteria. We współczesnej onomastyce istnieje kilka klasyfikacji. W Polsce stosowane są dwie: oparta o kryterium znaczeniowe i kryterium strukturalno-gramatyczne (za S. Urbańczyk: 1991):

Klasyfikacja oparta na kryterium znaczeniowym odróżnia nazwy:

  1. miejscowości
  2. ludzi, które dopiero później stały się nazwami miejscowości.

W grupie 1. rozróżnia się:

  • nazwy topograficzne (np. Rybnik, Dąbrowa, Skała, Grabowa),
  • nazwy kulturowe(np. Poręba, Mosty, Środa),
  • nazwy dzierżawcze, tworzone za pomocą kilku przyrostków (np. Dalechów; Cieszęcin; Radom; Racibosko),
  • nazwy zdrobniałe (deminutywne), powstałe w oparciu o nazwy pobliskich osad (np. Racławiczki, Szydłowiec, Zborowczyk).

W grupie 2. wyróżnia się:

  • nazwy etniczne, określające pierwotnie gromadę ludzką na podstawie jej pochodzenia lub położenia jej osady (np. Zalesiany; Pogórzyce; Łysogórce; Konojady; Czechy),
  • nazwy patronimiczne, określające pierwotnie potomków lub poddanych człowieka, od którego imienia wzięli nazwę (np. Michałowice; Doktorowce; Janowięta),
  • nazwy służebne odnoszące się nazwy zajęcia wykonywanego kolektywnie przez mieszkańców: (np. Piekary, Złotniki, Strzelce),
  • nazwy rodowe, wywodzące się od wspólnego przezwiska lub przydomka mieszkańców (np. Bolesty, Czajki, Łosie).

W ustaleniu klasyfikacji nazw konieczne jest poznanie jej pochodzenia, (etymologii).

Klasyfikacja strukturalno-gramatyczna (formalna) wyróżnia nazwy:

  1. prymarne ( bez specjalnych sufiksów toponimicznych),
  2. sekundarne (tworzone za pomocą sufiksów toponimicznych),
  3. złożone (składające się z dwóch rdzeniów).

W grupie 1. wyróżnia się nazwy:

  • wywodzące się z imion pospolitych (appellatiwami) (np. Bagno – bagno, Skała – skała),
  • wywodzące się od nazw/imion osób ( np. Kwaczała, Skowronek).

W grupie 2. wyróżnia się formy:

  • sufiksalne (np. Poznań; Brzeżany; Racławice),
  • prefiksalne (np. Podgóra, Zanoteć, Podradom),
  • sufikaslno-prefiksalne (np. Międzylesie, Zagórze, Nagórzyce).

W grupie 3. rozróżniamy:

Oba wyżej wymienione podziały mają wartość naukową. Zdaniem S. Urabńczyka, pierwszy jest mniej konsekwentny, ale jest bardziej przydatny przy studiach nad historycznym rozwojem osadnictwa[2].

Urzędowe nazwy miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Ustalaniem i zmianami nazw miejscowości oraz nazw wszelkiego rodzaju obiektów fizjograficznych (góry, doliny, rzeki, jeziora, kanały, szczyty, przełęcze, wyżyny, niziny itd.) na obszarze Polski zajmuje się Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych – organ opiniodawczy i doradczy Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji[3].

Tryb nadawania nazw urzędowych reguluje Ustawa z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (Dz. U. Nr 166, poz. 1612 z późn. zm.).

Ustalanie i zmienianie granic i nazw miast i gmin w Polsce oraz siedzib ich władz odbywa się w trybie rozporządzenia Rady Ministrów[3].

Prowadzony jest Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych. Dane z rejestru prezentowane są w Geoportalu[4].

W PRL-u nazwy ustalał przewodniczący Rady Ministrów po zasięgnięciu opinii w Głównej Komisji Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych. Ustalone brzmienie ogłaszano w Monitorze Polskim. Należy zaznaczyć, że każda zmiana wymagała zgody wspomnianej władzy. Powodem zmian bywa najczęściej: łączenie miejscowości, usuwanie szkodliwej zbieżności nazw (kryterium estetyczne), usuwanie nazw ośmieszających osoby zamieszkujące daną miejscowość, chęć uczczenia jakiejś postaci historycznej lub wydarzenia itp (S. Urbańczyk:1991).

W przeszłości nazwy były względnie stałe na zasadzie zwyczaju (ulegały zmianom częściej niż współczesne i nie wymagały urzędowej aprobaty). Nazwę zmieniał np. właściciel/właścicielka miejscowości albo jej sąsiedzi/sąsiadki. Sytuacja nazw przypominała przezwiska – dla przykładu: z dwóch wsi o nazwie Wola jedną określano nazwą Woli Pieszkowej, drugą – Woli Szafrańcowej (według właścicieli/właścielek). Obok czynników pozajęzykowych na zmianę nazwy oddziaływały też czynniki językowe (np. Chwalniów na Falniów, Kunin na Konin, Warszewa na Warszawa) w związku z różnymi procesami fonetycznymi i analogicznymi[5].

Przegląd nazw miast w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Nazwy najstarsze[edytuj | edytuj kod]

W nazwach najstarszych zachowały się pewne zjawiska z epoki przedpaństwowej i pewne cechy dawnego języka.

Są to:

Bardzo zagadkową nazwą jest Nysa. Niewątpliwie pochodzi ona od rdzenia indoeuropejskiego „-neid”, obecnego w dziesiątkach nazw rzek i miejscowości w Polsce i innych krajach słowiańskich (głównie jako Nida). Nie ma też problemów z przejściem „d” w „s”. Zagadkowe jest jednak depalatalizacja „ń” do „n”, które jest bardzo rzadko notowanym zjawiskiem.

Zmiana nazwy z „Nisa” na „Nysa” nastąpiła w latach powojennych, przypuszczalnie wskutek zaniku poczucia językowego, pod bezpośrednim wpływem niemieckiego Neisse. Jeszcze jednak w latach pięćdziesiątych historycy używali nazwy Nisa, co brzmi podobnie jak niedaleka Kwisa.

Nazwy średniowieczne (dla dość luźnego rozumienia nazwy "średniowiecze")[edytuj | edytuj kod]

Występują tu nazwy związane z nowymi działami gospodarki oraz z osadnictwem.

  • Dotyczące hodowli i upraw : Końskie (słynne swego czasu z hodowli koni).
  • Dość ciekawe są Lgoty, Ligoty i Wole, oznaczające nowe osady zwolnione ze świadczeń na rzecz panującego przez pierwsze lata po założeniu. Lgota oczywiście pochodzi z tego samego rdzenia co ulga, ulżyć.

Wydaje się, że także "lgnąć" w znaczeniu np. "grzęznąć w bagnie", blisko jest "łęg", podmokła łąka.

  • Z tego także okresu pochodzą nazwy zawierające słowa typu Kościół lub Targ

oraz inne związane z tymi zjawiskami (Środa Śląska, od dnia targowego w środę).

Nazwy nowe[edytuj | edytuj kod]

Najnowsze nazwy to wszystkie nazwy związane z przemysłem (takie jak Nowa Huta).

Również wiele nazw zostało wymyślonych na terenach niemieckich uzyskanych po drugiej wojnie. M.in. nazwy Karpacz (niem. Krummhübel) i Dzierżoniów (niem. Reichenbach).

Nazwy pochodzące z języków obcych[edytuj | edytuj kod]

Wpływy innych języków słowiańskich[edytuj | edytuj kod]

Bliskość fonetyczna i leksykalna języków z rodziny słowiańskiej sprzyjała ich wzajemnym wpływom na obszarach pograniczy. Dość dobrze widać wpływy języka czeskiego na niektóre nazwy na Górnym Śląsku i języków wschodniosłowiańskich na pograniczu wschodnim. Jest to na przykład przejście samogłosek nosowych w u. Przykłady to Prudnik (zamiast Prądnik od prąd rzeki), Głubczyce (zamiast Głąbczyce, od osoby o imieniu Głąbek).

Wpływy niemieckie[edytuj | edytuj kod]

Wiele nazw miało pierwotną nazwę słowiańską, która następnie została zgermanizowana i zrepolonizowana do innej postaci. Są to m.in.:

Wpływy wołoskie[edytuj | edytuj kod]

zobacz osobny artykuł: Nazwy geograficzne pochodzenia wołoskiego

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Piotr Bąk, "Gramatyka języka polskiego", Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, str.151
  2. Stanisław Urbańczyk: Encyklopedia języka polskiego. Wrocław: 1991, s. 217.
  3. 3,0 3,1 Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych. [dostęp 2011-06-28].
  4. Geoportal.gov.pl. [dostęp 2011-06-28].
  5. Stanisław Urbańczyk: Encyklopedia języka polskiego. Wrocław: 1991, s. 217-218.