Nazwy miejscowości

Nazwy miejscowości zachowują wiele zjawisk językowych i kulturowych, po których często nie pozostał żaden inny ślad.

Nazwy miejscowości dzielą się najogólniej na:

• pochodzące od cech miejsca, w którym znajduje się miejscowość,
• pochodzące od ludzi związanych z miejscowością.

W każdej z nich można wydzielić pewne podkategorie, np. w nazwach odosobowych znajdują się m.in.:

• nazwy służebne, dla miejscowości świadczących pewne usługi dla dworu (np. Piekary, Szczytniki),
• nazwy patronimiczne, oznaczające potomków założyciela. W Polsce są to miejscowości zakończone na -icy,-ice lub -yce (sufiks -ic w staropolskim oznacza potomka),
• nazwy dzierżawcze, pochodzące od właściciela, np. zakończone na -ów (np. Emilianów, Henryków, Piotrków).

Urzędowe nazwy miejscowości

Ustalaniem i zmianami nazw miejscowości oraz nazw wszelkiego rodzaju obiektów fizjograficznych (góry, doliny, rzeki, jeziora, kanały, szczyty, przełęcze, wyżyny, niziny itd.) na obszarze Polski zajmuje się Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych – organ opiniodawczy i doradczy Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Tryb nadawania nazw urzędowych reguluje Ustawa z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (Dz. U. Nr 166, poz. 1612 z późn. zm.).

Ustalanie i zmienianie granic i nazw miast i gmin w Polsce oraz siedzib ich władz odbywa się w trybie rozporządzenia Rady Ministrów.

Prowadzony jest Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych. Dane z rejestru prezentowane są w Geoportalu.

Przegląd nazw miast w Polsce

Nazwy najstarsze

W nazwach najstarszych zachowały się pewne zjawiska z epoki przedpaństwowej i pewne cechy dawnego języka.

Są to:

• nazwy związane z gospodarką żarową, takie jak: Żagań, Żary, Zgorzelec
• nazwy związane z organizacją plemienną: przede wszystkim Opole
• nazwy pochodzące od imion własnych, np. Sulejów (wieś była ojcowizną Suleja),
• formy dzierżawcze ze starym przyrostkiem *-jЬ, którego śladem jest miękkość spółgłoski wygłosowej. Są to m.in. Poznań (od Poznana) i Wrocław, w którym miękkie w zachowane zostało tylko w przypadkach zależnych: Wrocławia itd.
• użycie morfemów w znaczeniu, które później utraciły. Np. Kalisz od morfemu kał oznaczającego dawniej błoto.
• nazwy związane z położeniem geograficznym, takie jak: Ostrów Wielkopolski, Ostrów Mazowiecka (od słowa 'ostrów' - dawniej 'wyspa'), Leszno (dawniej 'Leszczno' - znaczy zarówno 'las' jak i 'leszczyna'), Szczyrk (od 'szczyrkać' czyli szemrać jak kamienie w potoku, według innych źródeł 'szczyrk' to gleba, żwir).

Bardzo zagadkową nazwą jest Nysa. Niewątpliwie pochodzi ona od rdzenia indoeuropejskiego *neid, obecnego w dziesiątkach nazw rzek i miejscowości w Polsce i innych krajach słowiańskich (głównie jako Nida). Nie ma też problemów z przejściem d w s. Zagadkowe jest jednak depalatalizacja ń do n, które jest bardzo rzadko notowanym zjawiskiem.

Zmiana nazwy z "Nisa" na "Nysa" nastąpiła w latach powojennych, przypuszczalnie wskutek zaniku poczucia językowego, pod bezpośrednim wpływem niemieckiego Neisse. Jeszcze jednak w latach pięćdziesiątych historycy używali nazwy Nisa, co brzmi podobnie jak niedaleka Kwisa.

Nazwy średniowieczne (dla dość luźnego rozumienia nazwy "średniowiecze")

Występują tu nazwy związane z nowymi działami gospodarki oraz z osadnictwem.

• Dotyczące hodowli i upraw : Końskie (słynne swego czasu z hodowli koni).
• Dość ciekawe są Lgoty, Ligoty i Wole, oznaczające nowe osady zwolnione ze świadczeń na rzecz panującego przez pierwsze lata po założeniu. Lgota oczywiście pochodzi z tego samego rdzenia co ulga, ulżyć.

Wydaje się, że także "lgnąć" w znaczeniu np. "grzęznąć w bagnie", blisko jest "łęg", podmokła łąka.

• Z tego także okresu pochodzą nazwy zawierające słowa typu Kościół lub Targ

oraz inne związane z tymi zjawiskami (Środa Śląska, od dnia targowego w środę).

Nazwy nowe

Najnowsze nazwy to wszystkie nazwy związane z przemysłem (takie jak Nowa Huta).

Również wiele nazw zostało wymyślonych na terenach niemieckich uzyskanych po drugiej wojnie. M.in. nazwy Karpacz (niem. Krummhübel) i Dzierżoniów (niem. Reichenbach).

Nazwy pochodzące z języków obcych

Wpływy innych języków słowiańskich

Bliskość fonetyczna i leksykalna języków z rodziny słowiańskiej sprzyjała ich wzajemnym wpływom na obszarach pograniczy. Dość dobrze widać wpływy języka czeskiego na niektóre nazwy na Górnym Śląsku i języków wschodniosłowiańskich na pograniczu wschodnim. Jest to na przykład przejście samogłosek nosowych w u. Przykłady to Prudnik (zamiast Prądnik od prąd rzeki), Głubczyce (zamiast Głąbczyce, od osoby o imieniu Głąbek).

Wpływy niemieckie

Wiele nazw miało pierwotną nazwę słowiańską, która następnie została zgermanizowana i zrepolonizowana do innej postaci. Są to m.in.:

• Bardo - Warthau - Warta Bolesławiecka

Wpływy wołoskie

zobacz osobny artykuł: Nazwy geograficzne pochodzenia wołoskiego

Zobacz też

• onomastyka
• Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych
• Dwujęzyczne nazewnictwo geograficzne w Polsce