Niżne Tatry

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Położenie Niżnych Tatr w obrębie Centralnych Karpat Zachodnich
Niżne Tatry
Megaregion Region Karpacki
Prowincja Karpaty Zachodnie
Podprowincja Centralne Karpaty Zachodnie
Makroregion Łańcuch Niżnotatrzański
Mezoregion Niżne Tatry
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Słowacja:
kraj żyliński
kraj bańskobystrzycki
kraj preszowski
Dziumbier (po prawej) i Chopok (pośrodku)
Pasmo Králički
Nadajnik TV na szczycie Kráľovej hoľi

Niżne Tatry (514.91; słow. Nízke Tatry, węg. Alacsony-Tátra, niem. Niedere Tatra) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich, na terenie Słowacji. Jego najwyższym szczytem jest Dziumbier (Ďumbier, 2043 m n.p.m.). Na terenie Niżnych Tatr utworzono największy park narodowy na Słowacji – Park Narodowy Niżne Tatry.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Niżne Tatry są największym powierzchniowo oraz drugim pod względem wysokości pasmem Centralnych Karpat Zachodnich. Przebiega ono w kierunku wschód–zachód na długości ok. 75 km i maksymalnej szerokości blisko 30 km.

Od północy Niżne Tatry ograniczone są Kotliną Liptowską (Liptovská kotlina) i Kotliną Popradzką (Popradská kotlina), za którymi wznoszą się Góry Choczańskie (Chočské vrchy) i Tatry. We wschodniej części, pomiędzy Niżnimi Tatrami a wymienionymi obniżeniami, wypiętrza się niewielkie pasmo Kozich Grzbietów (Kozie chrbty), oddzielone doliną Czarnego Wagu (Čierny Váh) i doliną Hornádu. Według starszych podziałów, Kozie Grzbiety były częścią Niżnych Tatr, obecnie są zazwyczaj traktowane jako osobna jednostka. Na wschodzie Niżne Tatry sąsiadują ze Słowackim Rajem (Slovenský raj), a rozdziela je dolina Vernárskiego potoku. Południowe stoki opadają do Bruzdy Hronu (Horehronské podolie), za którą rozciągają się pasma Rudaw Słowackich (Slovenské rudohorie) – Góry Stolickie (Stolické vrchy) i Góry Weporskie (Veporské vrchy). Na zachodzie, za Przełęczą Hiadelską (Hiadeľské sedlo, 1099 m), wznoszą się Starohorskie Wierchy (Starohorské vrchy) – podobnie jak Kozie Grzbiety niegdyś zaliczane do Niżnich Tatr, a współcześnie uznawane za samodzielne pasmo. Na północny zachód od Starohorskich Wierchów wypiętrza się Wielka Fatra (Veľká Fatra), od Niżnich Tatr oddzielona głębokimi dolinami Korytnicy i Revúcy.

Podział[edytuj | edytuj kod]

Niżne Tatry dzielą się na dwie części:

  • zachodnią, większą i skupiającą wszystkie szczyty przekraczające 2000 m n.p.m. – tzw. Ďumbierske Tatry
  • wschodnią, niższą (do 1946 m – Kráľova hoľa) i nieco mniej rozległą – tzw. Kráľovohoľské Tatry.

Obie części rozdziela ważna komunikacyjnie przełęcz Čertovica (1238 m).

W Tatrach Ďumbierskich geomorfolodzy wyodrębnili szereg podrzędnych jednostek:

Tatry Kráľovohoľskie dzieli się na następujące części:

  • Priehyba – rozległa jednostka obejmująca główny grzbiet wraz z jego odnogami na odcinku od przełęczy Čertovica aż po Ždiarske sedlo (1473 m); znajduje się tu najniżej położona przełęcz w głównym grzbiecie Niżnych Tatr (Priehyba, 1190 m); główne szczyty to Beňuška (1542 m), Fišiarka (1478 m), Homôľka (1660 m), Veľký bok (1727 m), Veľká Vápenica (1691 m) i Panská hoľa (1429 m)
  • Teplická kotlina – rozszerzenie doliny Czarnego Wagu na wysokości ok. 900 m, z miejscowością Liptovská Teplička
  • Kráľova hoľa – najwyższa grupa we wschodniej części Niżnych Tatr, kulminująca wierzchołkiem Kráľovej hoľi (1946 m), z niewielkimi kotłami polodowcowymi po północnej stronie grzbietu
  • Predná hoľa – część wysunięta na północny wschód, tworzą ją kopulaste, zalesione wzniesienia; ważniejsze szczyty to Úplaz (1555 m), Predná hoľa (1546 m), Čertovica (1428 m) i Človečia hlava (1269 m).
Niżne Tatry widziane z miejscowości Donovaly

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Masyw Niżnych Tatr zbudowany jest, podobnie jak Tatry, z paleozoicznego trzonu krystalicznego oraz mezozoicznych skał osadowych występujących w autochtonicznej (nieprzemieszczonej) serii wierchowej oraz w dwóch płaszczowinach reglowych – kriżniańskiej i choczańskiej.

Trzon krystaliczny zbudowany jest z odpornych na wietrzenie skał – granitów, łupków krystalicznych, gnejsów. Występują one głównie w okolicy głównego grzbietu oraz na stokach południowych. W zachodniej części (od Przełęczy Hiadelskiej po Latiborską hoľę) przeważają granity typu "prašivskiego" – częściowo zmetamorfizowane. Dalsza część głównej grani, po Čertovicę, zbudowana jest z granitów typu "ďumbierskiego", wyróżniających się większym udziałem biotytu. We wschodniej części pasma zaznacza się przewaga skał metamorficznych – gnejsów i paragnejsów. Miejscami, np. na Veľkej Vápenicy i w znacznej części masywu Kráľovej hoľi można spotkać również granity. Podczas fałdowania, skały trzonu krystalicznego miejscami popękały, dzięki czemu mogły utworzyć się ubogie złoża – złota, antymonitu i żelaza.

Na północy do trzonu krystalicznego przylega wąskie pasmo skał serii wierchowej. Najlepiej jest ona reprezentowana w masywie Veľkégo boku, gdzie zachowały się warstwy osadzane od dolnego triasu po kredę. Składają się one z łupków, kwarcytów, dolomitów, wapieni, margli i wapieni marglistych.

Bardziej na północ, na serię wierchową nasunięta jest płaszczowina kriżniańska, składająca się głównie z mało odpornych margli kredowych. W pasie od doliny Revúcy do Doliny Demianowskiej występują twardsze triasowe wapienie i dolomity. Płaszczowina kriżniańska nie występuje w Tatrach Kráľovohoľskich.

Ohnište – masyw utworzony z wapieni i dolomitów płaszczowiny choczańskiej

Płaszczowina choczańska spoczywa w zachodniej części pasma na płaszczowinie kriżniańskiej, w części wschodniej natomiast bezpośrednio na autochtonicznej serii wierchowej. Budujące ją skały to głównie wapienie, dolomity, często z krzemieniami, piaskowce i margle. W najstarszych, jeszcze paleozoicznych warstwach, spotkać można melafiry – ciemne skały pochodzenia wulkanicznego. Ze skał płaszczowiny choczańskiej zbudowane są m.in. Krakova hoľa, Poludnica i Ohnište.

Ciekawostką jest występowanie triasowych wapieni również na grzbiecie głównym, w pobliżu Chaty M. R. Štefánika. Jest to fragment długiego pasa, który ciągnie się od stoków Baby, przez Trangoškę, Veľký Gápeľ aż do górnej części Jánskej doliny. Niewielkie fragmenty płaszczowiny kriżniańskiej i choczańskiej zachowały się także po południowej stronie pasma w postaci wysp między Moštenicą a Mýtem pod Ďumbierom. Na wschodnim krańcu, w obręb Niżnich Tatr sięgają w kolei warstwy wapieni i dolomitów ze Słowackiego Raju.

Złożona budowa geologiczna wpłynęła w dużym stopniu na obecną postać rzeźby Niżnich Tatr. Cechą charakterystyczną jest wyraźna asymetria między południową a północną stroną gór. Doliny opadające na południe, w stronę Bruzdy Hronu, są krótsze, a grzbiety mniej rozgałęzione, niż po stronie północnej. Brak też na południe od grzbietu głównego wybitnych i odizolowanych masywów, które licznie występują na północy (np. Salatín, Siná, Poludnica, Ohnište, Capkovo). Ta odmienność widoczna jest szczególnie wyraźnie w kráľovohoľskiej części Niżnich Tatr.

Kocioł polodowcowy pod szczytem Skalki, zawieszony nad Vajskovską doliną
Demänovský jaskynný systém, jego najsłynniejsza część – Demianowska Jaskinia Wolności

Do północnych stoków, w najwyższych partiach gór, ograniczone są przeważnie skutki plejstoceńskiego zlodowacenia. W czasie największego ochłodzenia klimatu istniało ogółem 16 niżnotatrzańskich lodowców, osiągających maksymalnie 6 km długości (Krížská dolina, dolina Štiavnica). Niektóre istniały również po południowej stronie pasma (najdłuższy w Bystrej dolinie). Wyraźne ślady działalności lodowców zaznaczyły się szczególnie w masywie Dumbiera, Chopoka, Dereszy, Skalki i Chabenca. W mniejszym stopniu przemodelowały rzeźbę terenu niewielkie lodowce pod Kráľovą hoľą i Veľkým Bokiem.

Zjawiska krasowe[edytuj | edytuj kod]

Krasowe formy rzeźby terenu wykształciły się w wielu miejscach po obu stronach gór. Wyróżnia się tu szereg rejonów krasowych, z których najrozleglejszy i najbogatszy w zjawiska krasowe jest Demänovský kras, zajmujący powierzchnię około 62 km². Znajduje się tu zarówno najdłuższa jaskinia Słowacji – Demänovský jaskynný systém (35 358 m poznanych korytarzy)[2], jak i najgłębsza – Systém Hipmanových jaskýň (495 m głębokości)[3]. Innymi długimi jaskiniami na tym obszarze są: Jaskyňa Zlomísk (10 471 m), Systém Hipmanových jaskýň (7554 m), Jaskyňa v Záskočí – Na Predných (5034 m), Štefanová 1 (4484 m), Stanišovská jaskyňa (3138 m) i Okno (2570 m). Masyw Ohnišťa znany jest z największego na Słowacji łuku skalnego, zwanego również Oknem (około 10 m wysokości), a pod wierzchołkiem znajduje się Veľká ľadová priepasť (głębokość 125 m), słynąca z 15-metrowej wysokości lodowego stalagmitu na dnie pierwszego stopnia jaskini. Innym ciekawym niżnotatrzańskim rejonem krasowym, reprezentującym kras wysokogórski, jest Ďumbiersky kras. Wykształciła się tu rozległa Jaskinia Martwych Nietoperzy (Jaskyňa mŕtvych netopierov) o długości 19 386 m i głębokości 320 m.

Roślinność[edytuj | edytuj kod]

W Niżnych Tatrach występuje piętrowy układ roślinności. Około 67% powierzchni pokryte jest lasami dolno- i górnoreglowymi. W partiach grzbietowych rozciąga się piętro kosodrzewiny.

Charakterystyczne dla Niżnych Tatr rośliny reprezentują m.in. sasanka alpejska, szarotka alpejska, goryczka kropkowana, urdzik karpacki. W dolnych partiach górskich powszechnie zbierane są zioła lecznicze, maliny, jeżyny, jagody, poziomki oraz liczne gatunki grzybów jadalnych.

Zwierzęta[edytuj | edytuj kod]

Największym drapieżnikiem jest niedźwiedź brunatny. Oprócz niego występują tu wilki, rysie, jelenie, a w niższych położeniach sarny i dziki. W najwyższych partiach gór od Chabeńca po Dziumbier żyją aklimatyzowane kozice (populacja introdukowana z Tatr w latach 1969-74) i świstaki.

Z ptaków spośród gatunków typowych dla wysokich gór występują tu orły, głuszce, drozdy obrożne i dzięcioły trójpalczaste.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Większa część masywu objęta jest ochroną w Parku Narodowym Niżne Tatry (słow. Národný park Nízke Tatry – NAPANT), powstałym w 1978 r. Jego powierzchnia wynosi 728,42 km², a powierzchnia strefy ochronnej (otuliny) 1.101,62 km², co daje łącznie 1830 km² powierzchni chronionej. Na terenie Parku wyznaczono z kolei szereg rezerwatów przyrody i pomników przyrody o łącznej powierzchni przekraczającej 100 km².

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Niżne Tatry są górami licznie odwiedzanymi, przy czym większość ruchu turystycznego i narciarskiego koncentruje się jedynie w wybranych, niewielkich powierzchniowo obszarach. Infrastruktura turystyczna jest w tych miejscach dobrze rozbudowana, natomiast przeważająca część gór pozostaje względnie dzika i niezagospodarowana. Zdecydowanie najliczniej odwiedzana, zarówno latem jak i zimą, jest Dolina Demianowska.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze pasma istnieje około tysiąca kilometrów znakowanych szlaków turystycznych, za których stan odpowiada Klub slovenských turistov. Udostępniają one praktycznie wszystkie najwyższe i najbardziej widokowe kulminacje. Największe zagęszczenie znakowanych ścieżek jest w Dolinie Demianowskiej. Głównym grzbietem Niżnych Tatr prowadzi fragment czerwono znakowanej Cesty hrdinov Slovenského národného povstania – część europejskiego długodystansowego szlaku E8. Pozostają także duże powierzchnie bez żadnych szlaków, zwłaszcza w północnej, niższej i gęsto zalesionej części Tatr Kráľovohoľskich.

Wyciąg w kotle Dereszy
Demianowska Jaskinia Lodowa
Schronisko im. gen. Štefánika

Trasy narciarskie[edytuj | edytuj kod]

Największym centrum narciarskim jest Jasná – Chopok sever, na północnych zboczach Chopoka, opadających do Doliny Demianowskiej. Wyposażone jest w 17 wyciągów o łącznej przepustowości 16 430 osób/godzinę. Długość tras zjazdowych to 24 244 metry[4]. Również południowe stoki Chopoka (Chopok juh) są mocno zagospodarowane narciarsko (7 wyciągów, 10 040 metrów tras zjazdowych)[5]. Mniejszymi ośrodkami narciarskimi na terenie Niżnych Tatr są m.in. Tále, Mýto pod Ďumbierom, Vernár, Liptovská Teplička, Čertovica, Wyżna Boca (Vyšná Boca), Niżna Boca (Nižná Boca) i Liptowski Jan (Liptovský Ján).

Jaskinie udostępnione do zwiedzania[edytuj | edytuj kod]

Jedną z największych atrakcji turystycznych pasma są bogate w nacieki jaskinie. Najpopularniejszą jest Demianowska Jaskinia Wolności (Demänovská jaskyňa Slobody), odwiedzana rocznie przez ok. 180 tysięcy turystów z całego świata. Pobliską Demianowską Jaskinię Lodową (Demänovská ľadová jaskyňa) zwiedza w ciągu roku ponad 100 tysięcy ludzi. W przyszłości planowane jest otwarcie dla turystów Demianowskiej Jaskini Pokoju (Demänovská jaskyňa Mieru), stanowiącej wraz z Jaskinią Wolności i Lodową część wspólnego systemu jaskiniowego. Po południowej stronie Niżnych Tatr do zwiedzania udostępniona jest Bystrianska jaskyňa. Wszystkie trzy turystyczne jaskinie posiadają oświetlenie elektryczne i liczne ułatwienia w postaci betonowych ścieżek, poręczy i schodów, a Bystrianska jaskyňa jest dostępna również dla osób niepełnosprawnych. Nieco odmienna jest Jaskinia Martwych Nietoperzy (Jaskyňa mŕtvych netopierov) – jej zwiedzanie ma charakter trekingu speleologicznego, a samo wejście do jaskini znajduje się dość wysoko w górach (1520 m).

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

Rozmieszczenie i liczba miejsc noclegowych jest skorelowane z natężeniem ruchu turystycznego. Najbardziej rozwinięta jest baza noclegowa w Dolinie Demianowskiej – Jasná oferuje 1200 miejsc (głównie w hotelach), wiele obiektów stoi także w pobliżu wylotu doliny. Spore zaplecze noclegowe posiada większość liptowskich miejscowości u podnóża Niżnych Tatr. Uboższą bazą turystyczną charakteryzuje się Bruzda Hronu.

Na całym obszarze Niżnych Tatr znajdują się tylko trzy schroniska turystyczne. Są to: Turistická útulňa pod Chabencom (wbrew nazwie jest typowym schroniskiem i nie znajduje się pod Chabencem lecz na południowym stoku Siodła Dziurkowej), Kamenná chata pod Chopkom i Chata M. R. Štefánika pod Ďumbierom. Wszystkie znajdują się w zachodniej części pasma - Ďumbierskich Tatrach, w bezpośrednim sąsiedztwie głównej grani. Oprócz nich w Dolinie Demianowskiej po północnej stronie głównego grzbietu działa szereg hoteli górskich ośrodka Jasná oraz innych obiektów noclegowych dla turystów, a po stronie południowej, w górnej części Doliny Bystrej hotele Kosodrevina i Trangoška. Wędrowanie w części wschodniej pasma - w Kráľovohoľskich Tatrach - ułatwiają dwa bezobsługowe i bezpłatne schrony (tzw. útulňe), podobne do szałasów lub bacówek – útulňa Ramža i útulňa Andrejcová.

Otoczenie górnych partii Doliny Demianowskiej. Najwyższy na ostatnim planie Dziumbier, na prawo od niego (z widocznymi narciarskimi trasami zjazdowymi) Chopok.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Traktowana często jako odnoga Dziumbiera – [1]
  2. "Slovenská speleologická spoločnosť: Najdlhšie jaskyne Slovenska". [dostęp 2012-09-01].
  3. "Slovenská speleologická spoločnosť: Najhlbšie jaskyne Slovenska". [dostęp 2012-09-01].
  4. "Chopok Sever – o stredisku". [dostęp 2009-03-21].
  5. "Chopok Juh – o stredisku". [dostęp 2009-03-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Sławomir Adamczak: Niżne Tatry. Przewodnik. Warszawa: Agencja "TD", 2003. ISBN 83-88859-06-4.
  2. Zdenko Hochmuth: Nízke Tatry západ. Turistický sprievodca ČSSR. Bratislava: Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, 1988.
  3. Kamil Linhart: Nízke Tatry východ. Turistický sprievodca ČSSR. Bratislava: Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, 1989. ISBN 80-7096-012-3.
  4. Nízke Tatry – Chopok. Turistická mapa 1:50 000. Harmanec: Vojenský kartografický ústav, 2000. ISBN 80-8042-045-9.
  5. Nízke Tatry – Kráľova hoľa. Turistická mapa 1:50 000. Harmanec: Vojenský kartografický ústav, 1999. ISBN 80-8042-135-8.
Wikimedia Commons